DIPLÔME DE CHARLES VIII
Nommant le prieur Pierre Bonneti conseiller au grand conseil royal de Provence. — 29 juin 1491.
CHARLES, par la grace de Dieu roy de France, conte de Prouvence, de Forcalquier et terres adjacentes, a tous ceulx qui ces presentes verront, Salut. SAVOIR FAISONS que, par consideration des bons et agreables services que nostre amé et feal maistre Pierre Bonnet, docteur en theologie, prieur du convent royal de Saint Maximin et de la Baulme, audit pais de Prouvence, nous a fais en pleusieurs manieres, et fait chascun jour, voulans pour ce l'eslever en estat honnorable consernant la dignité de sa personne, et que joysse de l'office de conseillier en nostre grant conseil royal de Prouvence residant à Aix, ainsi que ses predecesseurs, qui par cy devant ont esté prieurs dudit prieuré, en ont joy et usé ; confians des grans vertus, sapience, experience, loyauté et bonne diligence que sont en sa personne, icellui, par ces causes, et en l'entretenant en semblable estat que cesdits predecesseurs, avons retenu et retenons par ces presentes nostre conseillier en nostre dit conseil de Prouvence residant a Aix, pour doresenavant nous y servir, y assister avec nous autres conseillers, et joyr et user des honneurs, prerogatives, preeminances, franchises, libertés, gaiges ou pensions, droiz, prouffiz et emolumans qui y appartiennent, tout ainsi que ses predecesseurs, prieurs de (Saint- Maximin et de) la Baulme, en ont par cy devant joy et usé d'ancienneté. Si donnons en mandement, par cesdites presentes, a noz amez et feaulx les grant senechal de Prouvence, grant president et gons de nostre dit conseil, resident audit lieu d'Aix, que, prins et receu dudit maistre Pierre Bonnet le serment en tel cas acoustumé, icellui regoivent, mettent et instituent en possession et saisine de nostredit conseillier audit conseil, et d'icellui,
ensemble des honneurs, prerogatives, preeminances, franchises, libertés, gaiges ou pension, droiz, prouffiz et emolumens dessusdits, le facent, seuffrent et laissent joyr et user plainement et paisiblement, et a lui obeir et entendre de tous ceulx et ainsi qu'il appartiendra, es chose: touchans et regardans ledit office et estat. Mandons en oultre a nostre amé et feal conseillier maistre Guilhaume Briconnet, general ayant la charge et administration de toutez nos finanses, tant ordinaires que extraordinaires, en nostredit pais de Prouvence, que par nostredit tresorier d'icellui pays , ou aultre qu'il appartiendra, il face payer a icellui Bonnet lesdits gaiges audit office appartenans, doresenavant par chascun an, aux termes et en la maniere acoustumez ; et par rapportant ces dites presentes ou vidimus d'icelles, fait soubs seel royal ou prouvensal, pour une foiz, et quittanco sur co souffisant seulement, nous voulons lesdits gaiges et pension, ou ce que payé et baillé lui aura esté a ceste cause, estre allouez es comptes et rebattus de la recepte dudil tresorier, ou d'autre qui payez les aura, par nous amez et feaulx les maistres rationnaulx, rationnaulx et archivayres de nostre chambre et archif d'Aix, ausquelx nous mandons ainsi le faire sans difficulté. En tesmoing de ce, nous avons fet metl:o nostre seel a cesdites presentes. Donné aux Montilz, le xxix* jour de jung, l'an de grace mil cccc.uxxx et unze, et de nostre regne le viii*. — Par le Roy, conte de Prouvence, les sires de Myolans, de Grimault, senechal de Beaucayre, et aultres, presens. — Bohier.
Arch. des B. du Rh. B. 21. Reg. Pellicanus, fol. 971 ve. RÈGLEMENTS DE PIERRE BONNETI, Pour la réforme du couvent de St-Maximin.— 22 novembre 1497.
He sunt ordinationes facto et institute per me fratrem Petrum
Boneti, sacre theologie professorem, et in presenti conventu regali Sancti Maximini priorem, quas volo et ordino ab omnibus fratribus presentis conventus, cujuscunque gradus vel conditionis extiterint, inviolabiliter observari. — In primis, quia spiritualia, et ea maxime que ad divinum cultum ordinantur, aliis sunt preferenda, ordino et statuo ut divinum officium, diurnum pariter et nocturnum, bene et devote dicatur, more ordinis, breviter et subcincte, cum pausa in medio versus, juxta formam in constitutionibus annotatam, et cum perpetuo sillentio. Nullusque sit a prefato officio exhemptus, nisi prior, aut ejus locum tenens, cum talibus dispensaverit, infirmis exceptis. Approbando ordina. tiones factas in diversis capitulis generalibus et provincialibus contra fratres non surgentes ad Matutinas, et penam in ipsis ordinationibus expressam. Ordinando quod fratres deinceps veniant et intrent chorum in principio officii ; et si quis non fuerit in primo Gloria patri majoris officii, faciat veniam suam in choro, more ordinis, retro pulpitrum, aut excuset se priori, si presens fuerit, et, in ejus absentia, suo locumtenenti. Addiciens quod nullus presumat exire chorum, nisi fuerit vocatus per Sacristam, causa dicendi jnissam, vel ad aliquod officium faciendum ; nisi de licentia presidentis ibidein existentis. — Preterea, quia secundum nostrarum constitutionum tenorem, uniformitatem in habitu tenere debeinus, statuo et ordino ut omnes fratres presentis conventus uniformitatem in birretis 8ercent, nec alterius coloris defferant quam nigri, eosque in choro copertos teneant, more religiosorum ; tunicasque clausas ante et retro portent et habeant. Si quis autem contraveniat, et huic ordinationi non pareat, gravi punitione punietur. Nollens tamen reverendos magistros et graduatos huic ordinationi comprehendi. — Item, honestati domus cupiens providere, statuo et ordino, ac inviolabiliter observari volo quod a cetero nullus , cujuscunque gradus aut conditionis existat, audeat seu presumat deambulare per ecclesiam, tempore dicini officit, aut tempore quo in dicta ecclesia predicabitur ; cuin ex hoc seculares plurium scandalixentur.— Item, quia sepenumero, propter butinum, multe sollent oriri
questiones, interdum de missis privatis et interdum de divisione ejusdem butini, illis obviare cupiens, statuo et ordino quod butinum, secundum ordinata per diversa capitula, semper continueiur ; mandans quod omnes misse private et votive ponantur in butino, et illud dividatur inter fratres, singulis mensibus, prout consuetum est. (Quo vero ad magnas 1nissas que dicentur per fratres, illas declaro pertinere coinmunitati, voloque quod procurator peccunias proveniendas ex eisdem recipiat. Addiciens quod reverendi magistri et graduati a cetero notabuntur a tercia inissa inferius, prout consuetum erat in presenti conventu fieri, et fit in omnibus conventibus ordinis, servando cursum missarum. Etiam notabuntur prefati rev. magistri et graduati ad officia, in festis duplicibus et totis duplicibus, quemadmodum consuetum fuit antiquitus, et in singulis conventibus ordinis ita servatur. — Item, cum multe insollencie comittantur in dorinitorio, tam de die quam de nocte, eo maxime quia fratres discurrunt per cameras, contubernia faciendo , interdum usque mediam noctem vigillando, clamores multociens emittendo, et interdum ludendo ludis prohibitis, multasque alias dissolutiones faciendo ; que sunt contra forinam nostrarum constitutionum, et maxime contra capitulum de sillencio, ubi habetur quod fratres sillencium teneant in choro, reffectorio, capitulo, claustro et dormitorio. Cujus preteztu, oiz surgunt in matutinis, nec dant operam studio. Hujusmodi abus(ibjus obviare cupiens, volo et ordino ut deinceps nullus caimerain alterius. intrare presumat, nisi causa visitandi infirinos, aut cum inagistris lectoribus causa conferendi de eoruin lectione. Precipiens eisdem fratribus ut circa sequellain lectionuin sint dilligentes, et in omnibus lectionibus intersint ; cum comininatione quod quicunque, post hujusimodi ordinationem et trinam monitionem, contuinax fuerit, expellentur a conventu et alibi assignabuntur, et de aliis religiosis, loco ipsorum, providebitur. .Vollo tamen quod rec. magistri et graduati sub hujusmodi ordinatione comprehendantur, eosdem exhortando quod unusquisque, pro suo servicio, suo socio contentetur, alios religiosos et juvenes studentes non occupando. — ltem, cum in cameria et
dormitorio fiant plures excessus in comedendo et bibendo, et ineitando in prandio et sena seculares, interdumque usque mediam noctem, tam parentes quam. alios amicos, in magna jc **uram bonorum communium ; statuo et ordino ut a cetero et deinceps nullus, cujuscunque gradus vel conditionis existat, audeat seu presuinat in caimeris seu in dormitorio comedere, sed oinnes in mensa et reffectorio communi unanimiter, infirmis dumtaxat exceptis. Ordinando quod procurator, a festo nativitatis Domini proxime futuro in anthea, debeat qualibet die exponere, pro pitancia conventus, ununi florenum, in diebus vero solennibus duplicando, prout alias extitit ordinatum. Injungendo ne quis presumat aliquos seculares, cujuscunque status sint, invitare in eorum cameris, causa bibendi aut comedendi, sine licencia prioris aut sui locumtenentis ; insequendo ordinationem factam in capitulo generali Ferrarie celebrato, in quo expresse talia fuerunt ordinata. Precipiendo ominibus fratribus presentis conventus, in virtute sancte obedientie, necnon sub pena excommunicationis, trina canonica. monitione premissa , ut predietam ordinationem de non introducendo seculares, et in eaineris coinedendo, inviolabiliter observent. — Item, cum per multa capitula, tam generalia quain provincialia, fuerit ordinatuin ut fratres nostri ordinis a carnibus in die mercurt abstineant, tam infra conventum quam extra, cum non sit honestum quod ciri religiosi comedant carnes, ubi nobiles, buryenses et mercatores, et alii multi abstinent. Ideo, dictaui ordinationem insequeudo, statuo et ordino, atque precipio in virtute Spirilus Saneti et sancte obediencie, ut a cetero nullus frater hujus conventus, cujiscunque gradus vel condicionis existit, sit ausus comedere carnes, dicta dio morcuri, infra conventuin neque in villa. Addiciens quod jejunia ecclesie et jejunia ordinis, maxime jejunium veneris, observentur; nisi fuerint infini et. debiles, vel alias per priorein aut ejus locumtenentem cuin eis fuerit dispensatum. Nollo tamen quod ineus locumtenens super hujusiedi xit. ficilis ad dispensanduim, nisi subsit necessitas. — [tein, ciiin multi exeessus eonittautur, tam de die quain. de nocte, per fratros, diseurrendo per cillum sine
licencia, capa et socio, et jam decentum est quod pocius fraíres seculares dicuntur quam religiosi ; eo mazime quod in plateis publicis, viis, et super tabulis mercatorum, estant cum secularibus, aliquando per horam, et interdum ultra, respicientes ludos, et lusores ad cartas et alios ludos ludentes ; quod multuin differt a vera vocatione et honestate religionis. Et cum status cujuslibet religiosi sit in claustro esse, ideo precipio et mando omnibus fratribus, cujuscunque gradus et condicionis existant, quod a cetero nullus audeat seu presumat exire conventum, neque limites conventus, sine licencia expresse petita ipsi priori aut ejus locumtenenti, et eadem obtenta, capa, et socio sibi depputato. Et hoc, sub pena expulsionis a presentu conventu, postquam bis aut ter, post hujusmodi ordinationem, moniti fuerint. — Item, quia clausura est de honestate cujuslibet monasterii, cum plura scandala et dainpna possent fieri ex apertura portarum, statuo et ordino quod clausura portarum observetur, juxta ordinata per Generales et Provinciales nostri ordinis in diversis capitulis, tam generalibus quam provincialibus ; ita quod porterius ponatur ad claudendum et custodienduin portas, et ad apperienduimn tempore opportuno. Mandans meo locumtenenti quod circa portam et clausuram dormitorii evigilet ; ita quod Aora octaoa in yeme, et hora nona in state, de nocte, prius pulsato pro sillencio, portas dormitorii claudat. Addiciendo quod porta dormitorii que est versus organa et ecclesiam, finita magna missa , inmediate claudatur cuin clave, et non aperiatur nisi de cero, tempore quo sacrista habet ecclesiam claudere. — Item, statuo et ordino quod procurator faciat procisionem de lignis in dormitorio ; et vicarius ordinet unum juvenein qui, dictis matutinis, aponat ibidem ignem, ut fratres possint calefieri. Etiam de die, flat ibi ignis. Precipiendo omnibus fratribus ne a cetero aliquis sit ausus coquinam intrare, nisi habuerit officium commune ; et hoc sub pena. — [tem, cum Sacrista habeat officium satis onervsum, et bono modo non valeat dictum officium solus excercere sine coadjutore ; volens dicto officio providere, volo et ordino quod frater Matheus Logo sit subsacrista ; precipiendo eidem, in meritum obediencie,
ut comissa sibi et injuncta per Sacristam adinpleat , sitque soll citus , in singulis niissis privatis, in recipiendo oblationes, tam peccunie quam panis et vini. Et si aliqui fratres, cujuscunque gradus vel conditionis existant, recipient aut recipere vellint dictas oblationes, michi aut. meo locumtenenti revellare habeat. Ordinando eciam quod in granerio sint due claves, quarum unam habeat frater Dominicus Vernelli, granaterius, et aliam habeat frater Adrianus Bruni ; injungendo eisdem, in meritum obediencie, ut dictum officium cum bona diligencia exerceant. Nollo tamen quod propter dicta officia excusent se ab officio divino. — Item, cuin de infirmis curandum sit, et erga illos diligencia habenda, statuo et ordino quod a cetero, quando procurator voluerit accipere peccunias buistiarum ecclesie, quod quarta pars illarum peccuniaruin tradatur et expediatur infirmario, pro emendo pictanciain et alia neccessaria ipsis infirmis ; quiquidem infirmarius habeat curam ipsorum infirmorum. Statuendo et ordinando quod locus qui alias fuit depputatus pro infirmis, videlicet, domus domini Johannis Morenoni, cum domo fratris [snardi Davidis quondam, sint applicate ad dictum officium, et ad presens illas applico, cum locus ille sit magis utilis pro infirmis. Nam honestiori modo visitabuntur ibi per parentes et amicos, viros et mulieres dicte ville, quam in dormitorio. Etiam, cum interdum currant infirmitates contagiose, et ne infirmitas contagiosa plurimos perdat, ut in nostra regula habetur, melius sunt extra dormitorium quam infra. Ordinans ibidem fieri reparationes neccessarias, quam cicius fieri poterit. Et quia multa utensilia alies fuerant ordinata pro servicio infirmorum, que quasi totaliter fuerunt distracta et capta, ideo mando et precipio omnibus fratribus, cujuscunque gradus vel condicionis existant, sub pena excommunicationis, trina canonica monitione premissa, quam fero in hiis scriptis, sedens pro tribunali, et quam ipso facto incurrant oppositum facientes, ut si qui sint qui habeant aliqua utencilia ipsi infirinarie alias applicata, aut aliqua inventaria, aut sciverint aliquos de dictis bonis et utencilibus aliquid habere, habentes restituant et scientes revellent, infra tres dies & noticia
presencium, fratri Bertrando de Balma, vicario meo, ut tandem ipsis infirinis comode provideatur. Quod si non fecerint, quod Deus advertat, ipso facto, ut superius dixi, sint excommunicati, quos ex nunc pro tunc, el e contra, excommunicatos declaro, elapsis tribus diebus ; michi. soli absolutionem reservando. Et pro hujusmodi otficio excercendo, constituo. fratrem Dominicum Vernelli, qui eciim fuit ultinus infirmarius. — Item, pro. bono communitatis, statuo. et ordino quod a cetero peccunie quoruncunque r‘ddituum per procuratorem et quoscunque alios recipiende, ponantur in depposito, solutis prius debitis ; et quod exinde non extrahantur, nisi de licencia et consensu prioris aut ejus locumtenentis. Et tales peccunie. expedientur procuratori, ad solvendum «quibus opportebit. Ordinando eciam quod. libri exitus peccuniarum deppositi videantur et palpentur ; et quod peccunie que fuerint perdite, aut alias male administrate, per deppositarios qui pro tempore erant restituantur. Que suinima est florenorum tricentuin, vel cirea. — Item, quia. equuin est et congruum ut qui circa. divinum officium laborant, mercedem sueipiant aliquam pro eorum subsidio, et ut fervencius et devocius Des et ecclesie. servire. studeant, declaro. per presentes omnibus rev. ima zistris, patribus et fratribus presentis conventus quod, in die nativitatis. Doniini: proxüne. futuro, intrabunt vextiaria, et exs lventur de sex in sex inensibus. Et pro hujusmodi solutionibus fiendis, recipientur de peccuntis communitatis usque ad summam. florenorum ducentorum, aut. ducentorum quinquazinta. Et tiet, ante festin predietum nativitatis. Doinini, quedaii lista siv descriptio, in qua Crrahuntur cestiarta, secundua ra lus et persons, habere dob ntübus dieta vestiaria. Notifficando quod, dui primo conventus ad. pinguiorein fortunain , Christo auxilian!? s, pervenerit, dé ano in annui poterunt augm ntari predieta vestiaria, 7 Fucruntlecte et publicats predeseripte ordinationes ii conventu regi Sanett Maxiuini, et in capitulo ej deia, presentibus omuibus revereudis imagistris, gradualis, patribus et fratribus prefati eonventus; Quas volo et statuo, ae pariter ordino ego prefatus prior iuviolabiliter obser-
vari. Injungendo locumtenenti meo, qui nunc est aut pro tempore futuro fuerit, quod de tribus in tribus mensibus semel tantuin, in capitulo vel in mensa, legi faciat easdem prefatas ordinationes, ne, pretextu ignorancie, ad ea servanda se quis excusare possil. Datum in prefato nostro conventu, sub sigillo nostri prefati officii prioratus, die xxii* mensis novembris, anno domini millesimo CCCC.XCVII.
Arch. des B. du Rh. Reg. B. 1487. fol. 305-308. Orig.,
avec le sceau du couvent.
Sigillum. COnYEaTYS. SanCtiI. MaXIMinI. ORDinlS. FRATRYm. PreDICATURas.