AùN., JJ 232, n° 171, fo
2. « Actores dicebant.… quod dicta etiam ecclesia et portalia ejusdem ab antiquo simul fabricata, dedicata et consecrata fuerant ac loca sancta et immunitatis ab omnibus notorie reputabantur et, quotiens dicta ecclesia Laudunensis reconciliata fuerat, dicta portalia similiter reconciliata fuerat et, si aliqui malefactores seu alii in praefatis portalibus ut ad locum immunitatis recurrerant, de dicta immunitate usi et gavisi fuerant et, si ab eisdem portalibus extracti fuerant, in eisdem tanquam ad immunitatis loca restituti et resaisiti fuerant. Dicebant ulterius quod... duo homines... volentes uti et gaudere privilegio immunitatis seu franchisiae de et sub magno portali dictae ecclesiae… in praesentia plurium fide dignorum se retraxerant, cum magna instancia franchisiam seu immunitatem reclamando, quibus nonobstantibus dicti defensores cum armis. dictos.. in dicto portali existentes usque ad sanguinis effusionem verberaverant et graviter vulneraverant, ipsos a dicto portali violenter extrahendo, dictum portalem poluendo et immunitatem infringendo... Dictis defensoribus in contrarium proponentibus quod.…. Plures prisionarii.. a... carceribus descenderant et evaserant, ex quo... ad locum qui dicitur le parvis, qui locus profanus ac sine immunitate ab omnibus notorie reputabatur, pro recuperandis dictis prisionariis accesserat…. et si in dicto portali capti fuerant, dicta tamen portalia loca prophana ac sine immunitate ab omnibus reputata erant coque in dictis portalibus negotia secularia exercebantur et mercature, et plura alia negotia sicut in aliis locis prophanis vendebantur, hominesque cum eorum uxoribus et liberis continue intra muros dictorum portalium nocte et die morabantur et ibidem jacebant, necnon plures malefactores et criminosi in dictis portalibus prout in locis prophanis auctoritate justitie capti et in carceribus ducti, et postmodum executati absque contradictione et impedimento dictorum actorum fuerant...» (8 août 1416), X1A 61, fo 235 vo,
Cependant Jean Turmier fut arrêté, en 1519, contre la porte du cloître des Augustins de Rouen; il s'agissait, il est vrai, de la porte du cloître, et non de celle de l’église même, le délinquant avait été condamné pour vol et s’était échappé pour venir en franchise (Arrêt du Parlement de Normandie, du 25 juin 1519); BERAULT, Goperroy et d'AVIRON, Commentaire sur la Coutume de Normandie, t. I, Rouen-Paris, 1776, p. 226 : BRriLLON, Dictionnaire des arrêts, Paris, 1727, t. LELHPEATOTE
La porte de l’église est souvent ornée d'un anneau, que saisissent les réfugiés, lorsque celle-ci est close, pour demander asile. Au début du XIXe siècle, on le voyait encore à Saint-Jacques de la Boucherie!. A l’abbaye de Sainte-Geneviève, on voulut à une époque indéterminée, limiter les abus de l'asile sans oser enlever l’anneau d’une largeur et d’une grosseur prodigieuse qui décorait la porte : aussi le plaça-t-on au haut d'un pignon, à une hauteur à laquelle personne ne pouvait atteindre ; il n’en fut ôté qu’en 17462.
Contrairement à ce qu’on pourrait croire en lisant le Grand Coutumier * et la glose anonyme de la Très Ancienne coutume de Bretagne #, la distinction des grandes églises et des chapelles pour la détermination des passus ecclesiastici est tombée en désuétude. Sans doute, le chapitre de Notre-Dame de Paris revendique encore au XIV® siècle l’asile des soixante pas; mais la pratique s'attache plutôt au territoire dépen-