CHAPITRE XLIV
DES DÉLICTS (I).
Sciendum est quod in actionibus injuriarum solet pcti emenda honorabilis et profitabilis, honorabilis supra locum ubi commissa est injuria^ et profitabilis centum librariam, vel CC, vel quantum discretioni curiae videbitur. Et aliquando petitur honorabilis emenda fieri alibi, puta si de universitate parisiensi vel aliquo collegio petuntur fieri coram rectore universitatis, ipsa congregata, etc.
Item nota quod in causa delicti et excessus, partes adjornantur personaliter, et debent respondere personaliter articulis contra eos datis.
Item nota quod nullus débet incarcerari nisi cum captus est in praesente delicto, vel cum pars conqueritur, vel cum informatione facta contra eum reperitur culpabilis, et tune si sit taie delictum in quo cadat confiscatio bonorura dicunt capi bona ejus per inventarium^ et reservari per manum regiam sumptibus ipsius, alias non.
Item vidi semel in tali causa : quidam burgensis Bituricensis, vocatus Guillelmus Régis, pr opter delictum factum a filiis suis fuit incarceratus, et bona ipsius capta, qui semper petiit ut jus et ratio fieret sibi; quidam nepos ipsius prior conventualis, procurator ipsius, impetravit literas a duce Bituricensi ut ipse burgensis tractaretur et audiretur in suis deffensionibus presentatis senescalco (2), ipse respondit quod nichil faceret, ratione cujus fuit ad
(1) B. : des délicts et crimes.
(2) B. : seneschallo. — B. 1598 : coram senescallo.
DES DÉLICTS. 38S
curiam parlamcnti appellaliim, et conclusioncs fuerunt taies : primo qiiod avunculus ante omnia adducatur tamquam excmptus in ciiria (1).
Item quod sencscallus ibidem et alii remancrcnt, et incarcerarentiir donec venisset.
Item quod omnia hona ipsiiis capta per senescallum in manu regia reponerentur realiter et de facto per ipsos.
Item quod periculum delicti reportaretur per medicos et magistros(2).
Item quod sibi provisio fieret de ccccc libris super bonis ipsius.
Item quod in causa ibidem remaneret, et interdicerctur cognitio gentibus domini ducis quoad burgensem et ejus uxorem, quse omnes fuerunt sibi factae, et bonus prior gavisus est.
Item in quodam alio casu vidi concludere contra abutentem justicia, et iniquitates operantem,sicut sencscallus (alias marescallus) domini ducis Bituricensis, quia istum Guillelmum burgensem pro delicto perpetrato a filiis suis, ipso inscio, fecit capi, incarcerari, et bona sua capi absque parte prosequente vel informatione prsecedente, et fecit ipsum questionari, nec voluit ipsum audire in suis defensionibus, et propter hoc appellatum fuit, ut dictum est ; non obstantc appellatione gentes domini attcmptaverunt ; conclusum fuit per procuratorem régis : primo pro parte dicti Guillelmi quod judicaretur bene appellatum et maie judicatum.
Item quod omnia bona sua restituerentur saltem confessata per marcscallum, et de valorc aliorum crederetur por juramcntum dicti Guillelmi, et quod ipse cum om-
(1) B. 1598 : in curiam.
(2) B. : per medicos, raagistros cvrurgicos, et tonsores jiiratos.
nibiis filiis et uxore ponerentur in salvagarda regia cum omnibus bonis suis, et cum salvo conductu curiae.
Item quod ipse et uxor ipsius, et omnes ex eo descendentes, usque ad terciam et quartam progeniem essent exempti a jurisdictione domini ducis, et quod immédiate essent subjccti régi, et quod condempnarentur officiarii in emenda honorabili supra locum, et in curia secundum distanciam curie, et in emenda pecuniaria v millium librarum, in omnibus expensis, dampnis, et interesse, etc., et tune per procuratorem régis fuit conclusum quod ipsi officiarii privarentur beneficio obtinendo,vel obtento, vel officio publico, et in emenda honorabili et profitabili ut dictum est.
Item contra ducem qui ballivum non potest desavouare , conclusum fuit quod ipse perderet jurisdictionem senescallise vel saltem villse Bituricensis, et quod ipse burgensis et descendentes ab eo essent exempti ut dictum est. Et petitum fuit quod licet condempnari(l) officiarii in emenda pecuniaria in solidum, et carcerem teneri (2) donec esset satisfactum de predictis, quia non erat crimen capitale, et sic non cadebat confîscatio periculo reportato.
Item quod omnia attemptata meliori modo quo possunt reparentur ut decet.
Item quod deliberaretur tanquam innocens, et officiarii in propria persona responderent ut decet. Et operatur ista responsio quia advocati eorum non possunt aliquid addere, seu eorum dicta colorare et declarare; et istœ conclusiones fuerunt factie per burgensem existentem in curia, primo (3) ipso in carccre existentc. Item nota quod in casu delicti, sive excessus, cum pe-
(1) B. : quod essent coiidempnati .
(2) B. : tenerent.
(5) B. 1598 : senescallo ipso.
DES DÉLICTS. 387
titur condemuatio cmcndae pecunianœ, concluditur contra queinlibet in solidum, et carcereni teneri, doncc fuerit satisfactuiu, et ciim per procuratorcm régis petitur cmenda, advocatus partis débet petere quod solvatur (1) per regem.
Item ubi aliqua villa non obedit régi petitur abradi.
Item ubi in baronia alicujus domini fit aliquid de novo ipse potest demolire illud ; destructio autem antiquorum cdificiorum ad regem pertinet et non ad alium ; ergo si aliquis babeat castrum antiquum in baronia alicujus domini non posset demolire. Hoc est ver uni nisi castrum antiquum ad aream redactum fuerit , quia tune ibi operans videtur de novo facere, quare, etc.
Item in quocumque casu, nisi casus criminalis sit, et factum evidens et apparens, potest quis appellare, et faciens aliquid post appellationem attemptare dicitur.
Item vidi semel concludere contra patrem duorum fdiorum guerram facientium in manu régis, et hoc propter bonum pacis, quia aliud remedium non inveniebatur, et satis consonat rationi, quia presumitur quod filii obediant patri, etc., et quod pater hoc facere posset.
Item criminalis causa civili prejudicat.
Item clericus tonsuratus non facit emendam honorabilem.
Item maritus propter crimen capitale omnia bona sua et conquestus forefacit.
Item in casu injuriarum sive delicti, sive exccssus contra aliquem baillivum alicujus domini, ita potest concludi si in sede sua injuriatus fuisset : primo ad emendam houorabilem supra locum et in curia faciendam, et quod petatur imago quedam fieri in signum perpctuae memoriœ.
(1) li. 1598 : absolvatw.
Et si aliquis vulneratus fuerit, et impotcns extiterit, concludetur contra injuriantem ut compellatur et condempnetur ad assignandum illi injuriato redditus pro vita sua. Et istaconclusio videtur consonans juri.
Item nota quod accusatus de crimine capitali non potest esse procurator régis.
Item nota quod si vassallus ad vouât dominum regem, supposito quod non sit dominus, propter hoc non perdit feudum, secus si aliura dominum advouaret.
Item nota quod in presenti delicto posset capi a clientibus domini , alias non habeat jurisdictionem supra ipsum.
Item in aliis committentibus delicta in aliqua jurisdictione a gentibus domini illius juridictionis posset capi etiam in alia jurisdictione non vocata justicia loci, licet in executione litterarum facienda secus fiât, quia in eis exequendis vocatur justicia loci, etc.
Item consuetudo est etiam quod si aliquis dominus habet passagium, vel aliquod jus propter quod transiens ultra faciat contra jus domini, forte non solvendo vel alias in garennam suam fugiendo(l), potest capi per dominum vel officiarium suum, etiam in aliéna jurisdictione, absque vocando justiciam loci. In executione tamen facienda per officiarium eiusdem domini, in jurisdictione alterius domini in domo alicujus subjecti non deberet hoc facere absque vocando justiciam loci. Ita servatur.
In Gastelletto non fit publicatio testium in causa criminali. In civili secus. Hoc posset habere locum cum procederetur extraordinarie, scd in ordinaria videretur debere ficri publicatio. Contrarium tamen servatur, ut dicitur, in aliis curiis.
(1) B. : fugando.
