Acte de délimitation entre Claris et Uri (30 août
In nomine sancte et iridividue Trinitatis. Notum sit omnibus tam presentibus quam futuris qualiter Uranienses et Claronenses deo
PIEGES JUSTIFICATIVES
annuente réconciliât! sunt, sub bac scilicet forma. Est rivus nomine Ursinbach qui oritur in scopulo qui dicitur Munprecha et dirigitur in quoddam flumen nomine Ferscha. Inde protenditur divisio in directurn usque ad rupem que vocatur Oufrutta. Inde vero porrigitur ad montem qui vocatur Turris. Ab illo loco in rivum qui dicitur Uisinbach. Inde ad locum qui vocatur Compurecga usque in montem nomine Walaecga; inde in montem nomine Horgensatel. Et ne circumiacentium provinciarum plebi tradatur oblitione et ne commutari possit sigillo Ottonis comitis palatini Burgundie presens charta impressa est, et ejus consensu quia ipse est advocatus Cia ronensis. Actum anno domin. inc. M.C.XCVI. Datum aput Cia— RoNaM, III Kal. septembRiS.
(Archiv. d’Uri. — G.deWyss, Mittheil. der Antiq. t. VIII, n°50.)
VI (page 27).
Rescrit du roi Henri (VII) plaçant les hommes d’Uri sous la mouvance directe de l’empire. — 26 juin 1231.
Henricus Dei Gratia Romanorum Rex, etc. semper Augustus Fidelibus suis , universis hominibus in valle Uraniæ constitutis, quibus præsens littera fuerit ostensa, gratiam suametomne bonum. Volentes semper ea facere quæ ad vestrum commodum vergere poterunt et profectum, et ecce vos redeminus et exeminus de possessione comitis Rudolphi de Habspurc, promittentes vobis quod vos nunquam a nobis, vel per concessionem seu per obligationem, alie— namus, sed semper vos ad usus nostros et Imperii manutenere volumus et fovere. Monemus igitur universitatem vestram sincerissimo cum affectu, quatenus super requisitione nostræ precariæ et solutionis credatis, et faciatis quæ fidelis noster Arnoldus de Aquis vobis dixerit vel injunxerit faciendum ex parte nostri, ut promptam fidelitatem debeamus commendare, quia ipsum ad vos ex providen-
PIECES JUSTIFICATIVES
tia consilii nostri duximus destinandum. Datum apud Haginow Vil Kal. J uni! Indictione Quarta.
(Tschudi, Chron. Helv. 1, 1 25.)
VII (page 31).
Réconciliation de deux factions ennemies effectuée, sur la demande de la communauté d’Uri, par le comte Rodolphe de Habsbourg. — Altorf, 22 décembre 1257.
Grave Rudolf von Habspurg, drr Landgrave von Elsaze, und die lantlüte von Uren, tuond allen dien kund die disen brief jemer gesehend older gehorret, daz er Grave R. mit der lantlüte bitte gemeinliche und rate , die misshellende und todtgevechte die da wazunder den liiten die mann da heizet Izelinge und irgeschlechte einhalb, und dien liiten die mann da heizet von Gruoba und ir geschlechte anderthalb, liiterliche und einberliche, fur wort und ftir werch, und für aile die getat die unz an den tac under inen und ir helfferen beidenthalb was geschechen, hat versiinde. Die selbe sone ist also gesezet; das injetwederme geschlechte XX. mann die sone gesworen hand.... Dise XL. hand die sone gesworn, beidenthalb, und in swederme teile die sone cebrochen wirt, also menge si brichet, dero ist jegesliche schuldig deme Graven R. LX. marchen, und dem geschlechte LX. marchen. Und sin darumbe biürgen, die XX die in deme teile die soëne gesworn hand. Dariiber swer die sone brichet, der ist meineide, und ist in des Rabestes banne, und ist in des Riches achte, und ist in des Bischoffes banne, und ist erlos, und ist rechtlos, und sol man ab imerichten, als ab dem mordere, wand er ouch den mord getan hat. ...Und dur das disiu sone jemerne stete und veste si so hat grave R. von Habspurc sin ingesigele daran geleit und die landlüte von Uren.
(G. de Wyss, Die Abtei Zürich, n° 155.)
PIECES JUSTIFICATIVES
VIII (page 31).
Accord entre le landgrave d Alsace et la commune d Uri pour la punition de violences. - Altorf. 20 mai 1258.
R. dei gracia cornes de habisburg lantgravius alsacie universis presentium inspectoribus noticiam subscriptorum pax et quies humilibus et pacificis confirmatur, et iusticie cultus augetur cum malignorum maliciis per penam condignam légitimé fuerit obviatum. Hinc est quod nos propter enormitatem sceleris, quod Izelinus et Vol. patruus ejus de Scbachdorf cognominatus lzeli, et eorum complices sceleratissime perpetrarunt juxta promissionem et obligationem eorumdem, quam in se antea voluntarie dictarant. Si pacem fide promissam et juratam aliquatenus violarent, bonis suis universis mobilibus et inmobilibus abjudicatis et devastatis per sentenciam • diffinitivam cum consensu et conniventia universitatis vallis Uranie adiudicamus intégré etplenariereuerende inChristoAbbatisse Thuricen. omnia bona que ipsi jure hereditario a suo monasterio usque ad banc diem dinoscuntur possedisse. Predictis lzelino et patruo suo et uxoribus eorum et heredibus perpetuum silentium inponendo nuncios insuper suos, H.plebanum sancti pétri et Ja. dictum molendinarium, nomine dicte Abbatisse dictorum bonorum in corporalem possessionem inducendo. Prohibemus insuper sub interminatione divini iudicii et sub obtentu gracie nostre et pacis obseruatione ne quis dictam dominam Abbatissam et suum monasterium in bonis prefatis agrauare audeat aliquatenus et molestare. Acta sunt hec anno incarnationis domini M. CC. L. VIII. Indictionis prime XIII Kal. Junii sub tilia in Altorf. Testes qui hiis interfuerunt. Wal. de Wolhusen. C. de Wediswile. G. de Gozincon. Vol. et Mar. de Rusegge. Wern. de Atigerdiusen, nobiles. Jo. de Butinchon. Vol. de Hertenstein. H. de Baldegge. R. et Jo. de Chussenach. Wer. villicus deSilennon. et R. de thuno milites. B. Shupher. C. de Curgellon. et Wern. deOrzcvelt villici. Ar. deGronon.
PIECES JUSTIFICATIVES
et alii quam plures ac universitas vallis eiusdem. Incuiusrei testi— monium has 1 itéras concedimus tam nos quam universitas vallis Uranie memorate domine abbatisse sigillorum nostrorum munimine robo ratas.
(Archives d’État de Zurich.)
IX (page 39).
Lettre de la comtesse Gertrude de Habsbourg aux gens d'Uri. —
10 octobre 1273.
G. comitissa de Habsburc de Kyburc Alsatieque lantgravia nutu Dei in reginam Romanorum electa, B. ministro suo ceterisque mi~ nistris ac hominibus universis vallis Uranie suam gratiam. Cum nos dilectos in Christo regulares monasterii in Engloberc ordinis sancti Benedicti cum personis et rerum omnium facultatibus in nostram protectionem et tuitionem recepimus specialem, Universis vobis precipimus et mandamus quatenus dictam protectionem nostram taliter observare velitis, sicut nostram diligitis gratiam et amorem, maxime in Alpibus, secundum quod hactenus regio Imperio tuebantur et prout in suis privilegiis sunt ab eodem Imperio privile— giati. Datum in Brugge anno domini M.CC.LXXIIJ. sexto idus octobris.
(Archiv. de l’abb. d’Engelberg.)
X (page 36).
Confirmation par Rodolphe de Habsbourg, empereur, des droits et libertés de la communauté d'Uri. — 8 janvier 1274.
Rodulfus...prudentibus viris ministro et universitati vallis Uranie dilectis fidelibus suis gratiam et omne bonum. In benivolencie singularis applausu complectitur nostra serenitas clare fidei puritatem et sinceritatis indubitate constantiam, quaVos erga Nos etRo-
PIECES JUSTIFICATIVES
manum Imperium semper incaluisse experimur. Quequidem vestra graciosa Placiditas, lucidis insignita fréquenter operibus, nostris sic memorialibus est inscripta tenaciter, quod ad omnem provectum vestrum et tranquillitatem omnimodam promptis Yotis assurgere volumus, libertates vestras, honores et jura inconmutabili animo disponentes ubilibet non minuere sed augere. Eya igitur Vos fideles Egregii ! Ad insistendum nostris et Imperii beneplacitis, de bono in melius continuacione perpétua, mentes et animos quesumus preparate ; certos enim vos facimus et securos, quod in nullo eventu vel Casu vos obligabimus aut alienabimus ullo modo, sed inter spéciales alumpnos Imperii computare vos volumus, specialibus nostris et Imperii Usibus et Obsequiis omni tempore reservandos. Datum YI Id. Januar. Indictiones. Regniri Anno primo.
(Schmid, Gesch. des Freyst. Ury, II, 204.)
XI (page 35).
Bref du pape Innocent IV qui excommunie, s’il y a lieu, les gens de Schwyz, de Sarnen et de Lucerne. — Lyon, 28 août 1248.
Innocentius Episcopus servus servorum Dei dilecto filio, Præposito Ecclesiæ in Olimberc Ordinis S. Augustini, Basilensis Dioecesis, salutem et apostolicam benedictionem. Dilecto filio, nobili viro, Rodolfo seniore, comité de Habspurc , accepimus intimantes quod de Subritz et de Sarmon locorum homines Constantiensis Dioecesis, qui ad ipsum hereditario jure spectant, a fidelitate et Dominio ejusdem temere recedentes, Friderico quondam Imperatori, post latam in ipsum et fautores suos excommunicationis sententiam, nequiter adhæserunt, et licet postmodum, ducti consilio saniori, praestito juramento firmarint quod subdicti Comitis dominio de cetero persistentes, ipsi Friderico vel alicui alteri contra ipsum minime obedirent, iisdem tamen juramenti religione ac lata in adhaerentes et faventes praedicto Friderico sententia excommunicationis damnabiliter vilipensis et fidelitate tandem relegata, se ab omni dominio
PIEGES JUSTIFICATIVES
subducentes, praefato Friderico assistant, contra ipsum et ecclesiam, pro viribus et potenter. Quia vero dignum est, ut, qui dili— gunt maledictionem, veniat eis, et qui nolunt benedictionem, prolongetur ab illis, mandamus : Quatenus se res ita habeat, praenominatos homines, nisi ab eodem Friderico, infra conpetentem terminum a Te praefigendum eisdem, ac ad unitatem Ecclesiæ revertantur, ipsique Comiti velut suo Domino in devotione huiusmodi persistenti studeant obsequi ut tenentur, nec non homines Villæ Lucernensis, si Tibi eos illis communicare ac praefato Friderico fovere constiterit in praemissis, denuncies Excommunicationis sententiae subjacere, ac ipsa et loca Villam Lucernensem supponas sententiae Interdicti, faciens utramque sententiam autoritate Nostra, sublato appellationis obice, usque ad satisfactionem condignam inviolabiliter observari, processurus super his alias, prout videris expedire. Datum Lugduni V. Kal. Sept. Ann. Pont. Nostri V.
(H. Wartmann, Archiv für Schw. Gesch. XIII, 126.)
XII (page 38).
Rescrit du roi Rodolphe réglant la condition du juge donné aux hommes libres de Schwyz. — Bade, 19 février 1291.
Rudolfus dei gratia Romanorum Rex semper Augustus, Prudentibus viris, vniuersis Hominibus de Switz, libéré conditionis existentibus, dilectis suis fidelibus, gratiam suam et omne bonum. Inconueniens nostra reputat serenitas quod aliquis seruilis conditionis existens pro iudice vobis detur ; propter quod auctoritate regia volumus vt nulli hominum qui seruilis conditionis extiterit de vobis de cetero iudicia liceat aliqualiter exercere, presentium testimonio litterarum, quas maiestatis nostre sigillo iussimus conmunirj. Datum in Raden. XI Kal. marcij Anno domini MGC. Nonagesimo primo. Regni Yero nostri anno XVIII.
(Archives du canton de Schwyz.)
PIECES JUSTIFICATIVES
XIII (page 55).
Premier pacte connu de la Confédération helvétique, juré le 1 er août 1291 par les trois cantons primitifs.
In nomine domini Amen. Ilonestati consulitur, et vtilitati publiée prouidetur, dum pacta, quietis et pacis statu debito solidantur. Noverint igitur vniuersi, quod hommes vallis Vranie, vniuersitasque vallis de Switz, ac conmunitas hominum intramontanorum vallis inferioris; maliciam temporis attendentes, ut se et sua magis defendere valeant et in statu debito melius conseruare, fide bona promiserunt inuicem sibi assistere, auxilio, consilio quolibet, ac fauore, personis et rebus, infra valles et extra, toto posse, toto nisv, contra omnes ac singulos qui eis vel alicui de ipsis aliquam iutulerint violenciam, molestiam, aut iniuriam, in personis et rebus malum quodlibet machinando ; ac in omnem eventum quelibet vniuersitas pro-
misit alteri accurrere, cum necesse fuerit ad succurrendum et in expensis propriis, prout opus fuerit, contra inpetus malignorum resistere, iniurias vindicare ; prestito super liiis corporaliter iuramento absque dolo servandis, antiquam confederationis formam iuramento vallatam presentibus innovando; ita tamen, quod quilibet homo iuxta sui nominis conditionem domino suo conuenienter subesse teneatur et seruire.
Conmuni etiam consilio et fauore vnanimi promisimus, statui— mus, ac ordinauimus vt in vallibus prenotatis nullum iudicem. qui ipsum officium aliquo precio vel peccunia aliqualiter conparauerit, vel qui noster incola vel provincialis non fuerit, aliquatenus accipia— mus vel acceptemus. Si uero dissensio suborta fuerit inter aliquos conspiratos, prudenciores de conspiratis accedere debent ad sopiendam discordiam inter partes, prout ipsis videbitur expedire ; et que pars illam respueret ordinationem, alii contrarii deberent fore conspirati.
Super omnia autem, inter ipsos extitit statutum, ut qui alium fraudulenter et sine culpa trucidauerit, si deprehensus fuerit, uitam
PIEGES JUSTIFICATIVES
ammittat, nisi suam de dicto maleficio valeat ostendere innocenciam, suis nefandis culpis exigentibus ; et si forsan discesserit, nunquam remeare debet. Receptatores et defensores prefati malefactoris, a vallibus segregandi sunt, donec a coniuratis prouide reuocentur. Si quis uero quemquam de conspiratis, die seu nocte, silentio, fraudulenter per incendium uastauerit, is nunquam haberi debet pro conprouinciali. Et si quis dictum malefactorem fovet et défendit infra valles, satisfactionem prestare debet dampnificato. Ad hec si quis de coniuratis alium rebus spoliauerit, vel dampnificauerit qualitercumque, si res nocentis infra valles possunt reperiri, servari debent ad procurandam secundum iusticiam lesis satisfactionem. Insuper nullus capere debet pignus alterius nisi sit manifeste debi— tor vel fideiussor, et hoc tantum fieri debet de licencia sui iudicis speciali. Prêter hec quilibet obedire debet suo iudici et ipsum, si neccesse fuerit, iudicem ostendere infra (vallem) sub quo parère potiu^debeat iuri. Et si quis iudicio rebellis exstiterit, acde ipsius pertinatia quis de conspiratis dampnificatus fuerit, predictum contumacem ad prestandam satisfactionem iurati conpellere tenentur uniuersi. Si uero guerra vel discordia inter aliquos de conspiratis suborta fuerit, si pars vna litigantium iusticie vel satisfactionis non curât reciperecomplementum, reliquam defendere tenentur coniurati.
Supra scriptis statutis, pro conmuni vtilitate salubriter ordinatis, concedente domino, in perpetuum duraturis. In cuius facti euidentiam presens instrumentum, ad pe(ti)tionem predictorum confectum, sigillorum prefatarum trium vniuersitatum et vallium est munimine roboratum. Actum Anno domini M. CG. LXXXX primo. Incipiente mense Augusto. (Archives du canton deSchwyz.)
XIV (page 50).
Rescrit de Henri VII confirmant les franchises accordées à Schwyz par l’empereur Frédéric II. — Constance, 3 juin 1309.
Heinricus dei gratia Rom. Rex semper Augustus. Tenore presentium recognoscimus publice profitentes nos vidisse literas diue
PIEGES JUSTIFICATIVES
recordationis domini Friderici Romanorum Imperatoris predecessoris nostri non cancellatas, non abrasas, sed omni vicio et suspicione carentes, quarum ténor de verbo ad verbum dinoscitur esse talis. Fridericus dei gratia Rom. lmperator semper Augustus, Jherusalem et Sicilie Rex vniversis hominibus vallis in Swiz, fidelibus suisgratiam suam et omne bonum. Literis et nunciis ex parte vestra receptis, et vestra ad nos conversione et devotione assumpta expositis et cognitis per eosdem vestre pure voluntati affectu favorabili concurrimus et benigno ; devotionem et fidem vestram commendantes non modicum de eo quod zelum, quem semper ad nos et Imperium habuistis, per effectum operis ostendistis, sub alas nostras et Imperii, sicuttenebamini, confugiendo tamquam hominesliberi, qui solum ad nos et Imperij [Imperium] respectum debebatis habere. Ex quo igitur sponte nostrum et Imperij dominium elegistis, fidem vestram patulis brachiis amplexamur, favoris et benivolencie puritatem vestris sinceris affectibus exhibemus, recipientes vos subjiostra speciali et Imperij protectione; ita [item] quod nullo tempore vos a nostris et Imperij dominio e manibus alienari vel extrahi permittemus, dantes vobis certitudinem atque [Itaque] quod plenitudinem gratie et favoris, quam benignus dominus effundere debet ad subditos et fideles, vos gaudeatis in omnibus assecutos, dum modo in nostra fidelitate et servicijs maneatis. Datum in obsidione Faventie an. domini M°GG°Quadragesimo. Mense decembri. XIIIl Indictionis.
Nos itaque tenorem et formam literarum earumdem approbamus et presentibus consignatis sigillo nostre Regalis excellencie confirmamus. Actum et datum Constancie Anno domini M°. ccc°. viiii0. Tercio Non. Junii. Indictione vna. Regni vero nostri Anno Primo.
(Archives du canton de Schwyz.)
XV (page 50).
Rescrit de Henri VII confirmant pour Schwyz et Uri le diplôme du roi Adolphe. — Constance, 3 juin 1309.
Heinricus dei gratia Romanorum Rex semper Augustus. Tenore
PIECES JUSTIFICATIVES
presentium recognoscimus publiée profitentes nos vidisse literas diue recordationis Adolfi Rom. Regis predecessoris nostri non cancellatas nec abrasas sed vicio et suspicione carentes, quarum ténor de verbo ad verbum dinoscitur esse talis. Adolfus dei gratia RomanorumRex semperAugustus vniversis hominibus in valle Swiz (vallis in Urach) fidelibus suis gratiam suam et omne bonum. [Litteris et nunciis. . . maneatis. Comme au N° XIV] .
Nos itaque tenorem et formam literarum earumdem approbamus et presentibus consignatis sigillo nostre Regalis excellencie confirmamus. Actum et datum Constancie Anno domini M°. ccc°. vinj0. TercioNon. Junii. Indictione vija. Regni vero nostri Anno Primo.
(Archives du canton de Schwyz.)
XVI (page 50).
Rescrit de Henri VII qui confirme à Unterwalden toutes ses libertés. —
Constance, 3 juin 1309.
Heinricus dei gracia Romanorum Rex semper Augustus, vniuersis hominibus in Valle Underwalt fidelibus suis graciam suam et omne bonum. Deuotis vestris supplicationibus graciosius annuentes, vniuersas libertates, iura, priuilegia, graciarumque largiciones, a diuorum Romanorum Imperatorum etregum predecessorum nostrorum liberalitate concessas, approbamus favorabiliter, et presentis scripti patrocinio consignato Sigillo nostre Regalis excellencie confirmamus, dummodo in nostra et Imperij fidelitate et seruicijs maneatis. Datum Constancie Anno domini M. CCC. VIIII. Tercio Nouas Junij Indictione Septima. Regni vero nostri Anno Primo.
(Archives du Haut-Unterwalden.)
XVII (page 52).
Rescrit de Henri VII qui place Uri, Schwyz et Unterwalden sous la juridiction d’un bailli impérial. — Constance, 3 juin 1309.
Heinricus dei gracia Romanorum Rex semperAugustus, univer-
PIÈCES JUSTIFICATIVES
sis hominibus in Valle Underwalt (Vallis in Switz, in Valle Urach) fidelibus suis, graciam suam et omne bonum. Vestris inquietudinibus obviare commoditatibusque prospicere favorabiliter cupientes, dura tamen de vobis querulantibus justicie debitum non negetur, vobis per présentes concedimusgraciose, quod ad nuliius secularis Judicis tribunal, nostre Majestatis Consistorio dumtaxat excepto, super quibuscumque causis seu negociis extra terminos vallis predicte pertrahi debeatis, dummodo coram Advocato nostro provinciali intra fines ejusdem vallis parati sitis stare juri et facere quod dicta verit ordo juris. Presentibus vsque ad voluntatis nostre beneplacitum tantum modo valituris. Datum Gonstancie AnnodominiM. CCG.YI1II. Tercio Nonas Junii. Indictione VII. Regni vero nostri Anno Primo.
(Archives du Haut-Unterwalden.)
Ce rescrit est identique pour les trois vallées.
XVIII (pages 49-52).
Enquête ordonnée par le roi Henri VII sur les droits des ducs d’Autriche dans les Waldstætten. — Brescia, 15 juin 1311.
H. dei gracia Romanorum rex, semper augustus. Vniuersis sacri Romani imperii fidelibus, présentes litteras inspecturis, graciam suam et omne bonum. Decet maiestatem regiara principum et devotorum imperii commodis sereno vultu respicere, ac eosdem in suis iuribus fauorabiliter confouere. Gum igitur per illustrem Liupoldum ducem Austrie et Styrie, principem nostrum dilectum, in nostris seruiciis in Italia constitutum, nostre clemencie supplicatum extite— rit, ut ipsum et fratres suos in possessione bonorum et iurium, que in Alsacia, in uallibus Switz et Vrach et hominibus liberis in uallibus degentibus, ac in bonis et opidis que uulgariter Waldstet dicuntur, sibi et fratribus suis pertinere asserit, reponere dignaremur ; quia de iure sibi et imperio in premissis competenti nondum plenarie nobis constat, ex parte nostra nobili uiro Eberbardo de Burgelon et ex parte predicti Liupoldi Friderico comiti de Tokken-
PIÈCES JUSTIFICATIVES
burch, qui duo terciam seu communem personam, si eis oportunum uidebitur, eligent et assument, et sub iuramento prestito apud uicinos et notos super predictis bonis inquisitionem facient diligentem, est commissum. Qua inquisitione legaliter facta per très personas predic.tas aut duas, si tercia assumpta non fuerit, et nobis plenius exposita, prelàtum ducemLiupoldum et fratres suos in possessione omnium bonorum et iurium predictorum, que dicti duces et progenitores eorum hereditarie tenuerunt ab antiquo, et in quorum possessione pacifica clare memorie quodam rex Rudolfus, cum adhuc cornes existeret, et Albertus rex Romanorum, existens dux Austrie, ratione comitatus et hereditatis fuerunt, et que iidem reges, et duces Austrie qui nunc sunt, iusto emptionis titulo possederunt, reponere et relocare uolumus et tenemur. Ita tamen quod, si nobis aut successoribus nostris in imperio in eisdem bonis ius aliquod competere uidebitur, idem Liupoldus et fratres sui, dum ex parte nostra actio sibi mota fuerit, nobis et successoribus nostris in imperio facere tenebuntur quod dictauerit ordo iuris. In cuius rei testimonium présentes litteras nostre maiestatis sigillo iussimus communiri. Datum in castris ante Brixiam xvij Kal. Julij, anno domini m°. ccc. xi, regni uero nostri anno tercio.
(Archives de Pise.)
XIX (page 56).
Chronique de Mathias de Neuenburg, cap. 39.
. Obsedit autem Luipoldus dux Salodorum et ad recognos-
cendum fratrem pro rege coegit.
Ascendit quoque cum grandi exercitu versus Swiciam volens fratri valles illas que sunt de jure imperii subjugare. Et cum Otto de Strasberg cum uno exercitu ex parte ducis ingrederetur per vallem Unterwalden, artans eam partem ac declinare volens ad ducem, et ascendente ducis exercitu magno ex alia parte moncium, ecce descendit populus Swicie cum impetu per clivum montis cum jesis et sine misericordia interfectis melioribus nobilibus qui pre-
PIECES JUSTIFICATIVES
cesserant ducem cum exercitu suo lamentantem fugavit. Quod Otto de Strasberg intelligens, perclivos montis quem descenderat pedes festinanter ascendit; ex quo lesus intrinsecus postea breviter est sepultus. Perierunt autem ibidem (lacune de deux lignes) . . . ; sicque valles ille postea stant invicte.
XX (page 57).
Extrait du chapitre 2 (livre V), de la Chronique écrite vers 1245 par
Jean, abbé de Yictring en Carinthie. Mention de la bataille du
Morgarten.
Leupoldus etiam, Friderici regis frater, ut suam et fratris ad imminentes causas vim augeret, gentem Swicensium in montibus positam, nullius dominii jugo pressant1, armis inexercitatam, sed postoralibus et pascualibus exercitiis enutritam, forti et preclaro militum et nobilium adiit exercitu, confidens ut eos subiceret, et ad sua fratrisque regni servitia coherceret. Qui libertatem tueri volentes, fedus cum aliis circumsedentibus commontanis habentes, duci introitum concesserunt, statimque conclusis inter arctitudines montium restiterunt, et quasi ibices de montibus scandentes lapides miserunt, plurimos occiderunt, qui se defendere neque evadere ullo modo potuerunt. Ceciderunt ibi quatuor de Tochenburg viri nobiles et potentes cum pluribus, ita ut diceretur ibidem flos militie corruisse. Dux ipse ex informatione cujusdam, qui observabat semitas exercitus, vix evasit et inposterum semper de morte nobilium seviebat.
XXI (page 58).
La bataille de Morgarten racontée par Jean de Winterthür.
A la même époque, c’est-à-dire en 1315, une certaine population rustique, habitant les vallées du nom de Swiz, entourée presque
1 Ces mots ne sentent-ils pas un peu la légende de la liberté immémoriale?
PIEGES JUSTIFICATIVES
partout de sommets élevés, confiante dans la force et les défenses formidables que les montagnes lui donnaient, se retira de l’obéissance du duc Léopold, lui refusa les redevances et les services accoutumés, enfin se prépara à lui faire résistance. Le duc Léopold ne voulant point passer cela sous silence, rassembla, très-irrité, vers la fête de Saint-Martin (11 novembre), une armée tirée tant des places qui lui étaient soumises que d’autres villes voisines qui se portèrent à son aide, au nombre, dit-on, de 20,000 hommes propres au combat, et avec lesquels il devait attaquer, saccager et remettre sous le joug ces montagnards qui se révoltaient. Dans cette armée du duc Léopold il y avait la chevalerie la plus vigoureuse et la plus choisie, extrêmement habile à combattre et intrépide. Les hommes qui la composaient se rassemblèrent dans un seul esprit et comme un seul homme pour dompter et rabaisser ces paysans entourés de montagnes pour remparts ; et dans leur volonté d’être parfaitement sûrs d’avoir la victoire, de prendre ce pays, de le ravager et de le piller, ils emportèrent avec eux des câbles et des cordages, avec lesquels ils devaient ramener leur butin en bétail et en troupeaux.
Les autres apprenant cela et frappés de crainte, fortifièrent par des murs, des fossés et de toutes les manières qu’ils purent les endroits faibles de leur pays et les ouvertures par où l’on pouvait pénétrer chez eux; en même temps par les prières, les jeûnes, les processions et les litanies ils se recommandèrent à Dieu et se hâtèrent d’occuper tous les sommets des monts. Ils envoyèrent l’ordre à tous ceux par le territoire desquels on pouvait arriver d’occuper les hauteurs qui donnaient entrée sur ce territoire et de faire la garde aux endroits où le chemin se resserre entre les pics ; et ceux-ci firent ce qui leur était ordonné. Après quoi le peuple tout entier s’écria vers le Seigneur avec une vive instance, et tous, hommes et femmes, humilièrent leurs esprits dans les jeûnes et implorèrent Dieu d’un seul cœur, afin qu’il n’abandonnât pas leurs troupeaux au pillage, leurs épouses au rapt, leur pays à l’extermination, leur honneur et leur valeur à l’avilissement. Ils
PIÈCES JUSTIFICATIVES
priaient donc le Seigneur du fond de leur âme de les visiter, puisqu’ils étaient son peuple, et disaient : Seigneur Dieu du ciel et de la terre, contemple leur orgueil et vois notre humilité 1 Montre que tu ne délaisses ceux qui se confient en toi, mais que ceux qui se confient en eux-mêmes et se glorifient de leur force tu les humilies. Ils disaient cela avec un sentiment de repentance de ce qu’ils avaient fait et demandèrent de toutes leurs forces que grâce leur fut faite pour leur révolte, et qu’on leur accordât la paix ; ils la firent demander par un certain seigneur appelé le comte de Toggenbourg, homme éminent par la vigueur de l’esprit comme par celle du corps, qui se porta médiateur entre les uns et les autres, s’efforçant d’établir la paix entre eux et d’aplanir tout différent. Celui-ci se donna loyalement beaucoup de peine pour débattre les intérêts des deux partis, mais il ne réussit à rien auprès du duc Léopold, parce que, trop indigné contre les Swizois et trop enflammé de fureur, il ne voulut pas accepter leurs humbles conditions que lui présentait le comte de Toggenbourg et n’eut d’autre vouloir que de les écraser et de les anéantir eux et leurs biens. Les Swizois en l’apprenant furent frappés de peur et de frisson. Ils allèrent donc prendre leurs armes de guerre, les Swizois, et vinrent camper aux places où les chemins sont étroits et ne tracent guère qu’un sentier parmi les pentes montueuses ; et ils les gardaient jour et nuit.
Donc, au jour de Saint-Omer, le duc Léopold était avec ses guerriers entre une montagne et le lac appelé lac Egeri, résolu d’envahir le pays, lorsqu’il se vit arrêté par la forte inclinaison et l’élévation de la montagne. En effet tous ces nobles cavaliers ou presque tous , brûlant de convoitise et de l’espoir de faire du butin, s’étaient mis au premier rang et s’y maintenaient avec obstination, par suite de quoi les fantassins n’avaient plus la facilité ni même la possibilité de gravir la montagne. Les uns et les autres pouvaient à peine avancer d’un pas ou même se tenir en place.
Les Swizois, prévenus (parce que le comte dont il vient d’être parlé le leur avait révélé) qu’ils seraient attaqués de ce côté-là,
PIÈCES JUSTIFICATIVES
voyant l’ennemi arrêté et reconnaissant que l’obstacle venait de la difficulté d’aborder leur territoire, s’élancent contre lui, déterminés et pleins de courage, du haut de leurs retraites, l’assaillent comme un banc de poissons pris au filet et lui donnent la mort sans aucune résistance. Ils avaient mis à leurs pieds, suivant leur habitude, de certains instruments ou crampons, à l’aide desquels ils assuraient leur marche et enfonçaient leurs pas en terre sur les montagnes quelque rapides qu’elles fussent, quand l’ennemi et ses chevaux pouvaient à peine s’y maintenir sur leurs pieds. Les Swizois avaient aussi dans les mains pour armes offensives des lances terribles, appelées dans leur langage vulgaire des helnbardes, avec lesquelles ils tranchaient leurs adversaires, même ceux qui avaient les plus solides armures, comme avec des rasoirs et les coupaient en morceaux. Ce ne fut pas un combat, mais comme il en devait être d’une cause que le peuple avait mise à l’avance sous la protection divine, ce fut plutôt pour le duc Léopold de la part de ces montagnards l’égorgement d’un troupeau conduit à l’autel. Ils n’épargnèrent personne et ne s’occupèrent pas de faire des prisonniers, mais mirent tout àmort indistinctement. Ceux qui ne furent pas tués ainsi, furent engloutis dans le lac qu’ils avaient espéré pouvoir traverser à la nage et par ce moyen échapper au glaive. C’étaient des piétons qui, apprenant que les plus vaillants hommes de leur côté étaient si cruellement massacrés par les Swizois, consternés et comme affollés par la terreur d’une si affreuse mort, se jetèrent au lac, aimant mieux être engloutis au fond de l’eau que tomber entre les mains d’ennemis aussi redoutables. On rapporte que quinze cents hommes tombèrent dans ce massacre sous le tranchant du glaive, sans compter ceux qui se noyèrent comme il vient d’être dit. 11 y eut après cela de longs jours où la chevalerie fut rare dans la contrée environnante cà cause de celle qu’on avait perdue en cette circonstance, car ceux qui avaient péri étaient presque tous des chevaliers et d’autres nobles exercés aux armes dès leurs jeunes années.
Quant à ceux des soldats de Léopold qui avaient été envoyés pour
PIEGES JUSTIFICATIVES
envahir le pays par d’autres chemins, ils échappèrent aux mains sanglantes de l’ennemi, lorsqu’ils apprirent que les autres avaient été taillés en pièces avec tant de férocité ; ils laissèrent tout et s’enfuirent pour sauver leurs âmes ; il y en eut cependant plusieurs de tués dans différentes villes, châteaux et bourgs, en sorte que partout succéda aux chants de joie et de plaisir un seul bruit de pleurs et de gémissements.
De la ville de Winterthür personne ne périt, si ce n’est un citoyen qui s’était séparé des autres et joint aux nobles pour son malheur ; tous les autres revinrent chez eux sains et saufs de biens comme de corps, et au milieu d’eux revint aussi le duc Léopold qui paraissait comme à moitié mort, tant il était accablé de tristesse. J’ai vu cela de mes yeux, étant alors écolier, et me rendant en grande joie, avec les autres écoliers, loin en dehors de la porte de Winterthür, au-devant de mon père.
C’était bien avec raison que le duc Léopold avait le visage lugubre et l’air hagard, car la force et la valeur de son armée étaient à peu près perdues. Ces événements s’accomplirent pendant que son frère Frideric était en Autriche, l’an du Seigneur 131 S, le 17 des calendes de décembre, le jour de la fête de saint Orner. Après la bataille les Swizois dépouillèrent de leurs armes les tués et les noyés et leur enlevèrent tout le reste ; ils s’enrichirent donc beaucoup en armes et en argent, et en mémoire du triomphe que Dieu leur avait donné, ils instituèrent une fête pour ce johr-là, c’est-àdire une férié solennelle dont ils devaient renouveler perpétuellement chaque année la célébration.