‹ Le mariage en droit canoniqueChapitre 31 sur 224 · Perrone, tome III, p. 120 et suiv · texte numérisé non relu

Perrone, tome III, p. 120 et suiv

3. Sanchez, op. et/., 1. II, disp. XIII» n» 7 : « Omiiimodam indissolubilitatem non competere matrimonio ex jure naturae, nec ex rations sacramenti, sed ex significatione qua Christus evexit illad ad significandum unionem indissolubilem Ghristi cum Ecclesia; et quia hœo significatio tantum convenit in matrimonio consummato illud solum omnimodo esse indissolu bile. » — Perrone, op.cit.,lU,p, 157 : « Nobis videtur ex una parte conjagii indissolubilitatem ex ipso naturcB exposci jure adeo, ut nihil sit in rerum natura quod illud dissolvere ac dirimere valeat, nullaque humana potestas quœ yinculum possit attingere. Verum et illud fatemur ejusmodi firmitatem umnimodam haud spectare ad jura primaria seu essentialia legis naturalis... Ex altéra vero parte negari haud posse yideturmajus adbucrobur, firmioremque indissolubilitatem nactum esse matrimonium christiauorum, tum ex jure positivo divino, dicente Christo : Quod Deus conjunxit homo non separet, tum ex verltate sacramenti, quo fit, ut nullo unquam in casu matrimonium fidelium semel consummatum possit dissolvi. m

L'Église, dans l'expression officielle de sa doctrine, a pratiqué cet éclectisme au moins depuis le xvi* siècle. Dans ce sens est en effet conçu le préambule arrêté par les Pères du concile de Trente/ et qui précède les canons sur le mariage adoptés par eux ^ ; dans ce sens également est rédigé le catéchisme romain*. Benoît XIV, dans sa constitution Dei miseratione^ de Tannée 1741, justifie l'indissolubilité à la fois par l'institution première du mariage, parle droit naturel et par le caractère du sacrement '•

De nos jours, la doctrine officielle de FÉglîse semble insister surtout sur l'indissolubilité de droit naturel. Celle-ci est visée particulièrement dans le Syllabus de Pie IX ^, et le pape Léon XIII, dans son encyclique Arcanum divitiâs, du 10 fé-

1. Sessio XXIV, Doctrina de sacramento matrimonxi (édition Schulte et Richter, Lipsis, 1853, p. 214) : « Matrimonii perpetuum indissolubilemqae nexum primus humanl generis parens divin! Spiritus instinctn pronunciavit, cum dixit : Hoc nuncos ex ossibus meis, et caro de carne mea: quamobrem relinquet homo patrem suum et matrem, et adhaBrebit uxori euœ et enint duo in came una. — Hoc autem vincolo duos tantummodo copulari et conjuDgi Christus Dominus apertius docuit, quum postrema illa Terba tanquam a Deo prolata referens dixit : Itaque jam non sunt duo sed una caro, statimque ejusdem nexus firmitatem ab Adamo tanto ante pronunciatam his verbis confirmavit: Quod ergo Deus conjunxit homo non separet. — Gratiam vero quœ natnralem illum amorem perficeret et indissoiubilem unitatem confirmaret conjugesque sanctificaret ipse Christus venerabilium sacramentorum institutor atque perfector sua nobis Passione promeruit, quod Paulus apostolus Innuit diceas : Viri, diligite uxores vestras sicut Christus dilexit Ecclesiam, et seipsum tradidit pro ea, mox subjungens : Sacramentum hoc magnum est, ego autem dico in Christo et Ecclesia. » /

2. De matrim., Sect. I, §11 : « Quamvis matrimonium, quatenus natarœ est officium, conveniat ut dissoivi non possit, tamen id maxime fit quatenus est sacramentum. »

3. Dans Schulte et Richter, Canones et décréta concilii Trideniini, p. 565 : « Siquidem matrimonii fœdus a Deo iustitutum, quod et quatenus naturœ officium est, pro educandsB prolis studio aliisque matrimonii bonis servandis, perpetuum et indissolubile esse convenit; et quatenus est catholicœ Ecclesise sacrameutum, humana praesumptione dissoWi non posse, Salvator ipse ore suo pronunciavit dicens : Quod Deus conjunxit, homo non separet. »

4. Errores de matrimonio christiano, § 8, n» 67 : « Jure naturœ matrimonii vinculum non est indissolubile et in variis casibus divortium proprie dlctum auctoritate civili sanciri poteit. »

vrier 1880, Taffirme également tout en insistant sur les effets du sacrement ^

Le second effet juridique que les canonistes ont expressément rattaché au sacrement de mariage, c'est la compétence exclusive des juridictions ecclésiastiques quant aux causes matrimoniales. Mais ici nous sommes en face d'une concep* tion qui sûrement n'appartient pas au fonds primitif. Ce n'est pas par une revendication de principes que TEglise conquit la juridiction sur le mariage. Âpres Favoir pendant des siècles partagée avec l'État, elle l'obtint sans partage au moyen âge par un concours de circonstances, que j'ai cherché à décrire précédemment. Mais lorsque cette compétence fut bien établie et qu'on en fit la théorie, on la justifia en disant que seule l'Église pouvait connaître des sacrements*. Cependant on n'insistait pas beaucoup sur cette considération, et parfois même on préférait des arguments moins solides. Cette com-

1. « Jam Yero apostolis magistris accepta referenda suut, quse sancti Patres nostri, concilia et nniversalis Ecclesice traditio semper docuerunt» nimirum Christum Domioum ad sacrameati dignitatem evezisse matrimoniam ; simalque effecisse ut conjuges, cœlesti gratia quam mérita ejus pepererunt septi ac muniti, sanctitatem in ipso conjugio adipiscerentur ; atque in eo, ad exemplar mystici connubii sui cum Ecclesia mire conformato, et amorem, qui est natursB consentaneus, perfecisse, et viri et mulieris individuam suapte natura socielatem divinsB caritatis vinculo validius conjunxisse. »

2. Bertrandi, De oriffiTie jurisdictionum {dans le Tractatus iractatuvm^XAUy I, p. 30) : K Dicendnm est quod de se et jure suo (jurisdictio ecclesiastica) extenditnr ad cognoscendum et judicandam de omnibus peccatis, non solum de lllis quœ sunt contra articulos fidei et sacramenta in quibus principaliter fundatur religio christiana, sed etiam de omnibus peccatis mortalibus. » — Panormitanus, sur c. m, X, De ord. co^n., II, 10, n^ 3 : « Causa matrimonialis spectat ad jndicem ecclesiasticum non solum quando agiturinter ipsosconjuges et disputaturdevaliditate conjugii,sed etiam quan do principaliter agiturdelegitimltate,cum decisio dependeat exvaliditate matrimonii. Et est ratio secundum Innocentium quia cum scriptnm sit : Quod Deus conjunxit homo non separet, ita pronuntiare non fuisse matrimonium vel esse inter aliquos non homo sed solus vicarius Dei potest judicare. Intelligo: vicarius Dei yel deputatus ab eo, ut est cpiscopus, qui de hoc cognoscit. Item addo aliam rationem magis specialem. Matrimonium est unum de septem sacramentis, merito non laïcus sed Ecclesia habetde eo judicare. Item matrimonium fuit inductum de jure divino et non dvili, Ideo ad yicarium instituentis seu deputatam per eum pertinet cognitio ejus. »

pétence des juridictions ecclésiastiques était jadis si universellement admise qu'on éprouvait à peine le besoin de la justifier : la lutte portait alors sur d'autres points plus contestés. Mais au concile de Trente, lorsque cette compétence sera solennellement affirmée dans un canon sanctionné par Fanathème ^ la plupart des orateurs la rattacheront expressément au sacrement, en la limitant aux causes où celui-ci sera en jeu\

De nos jours, ici comme pour l'indissolubilité du lien conjugal, la doctrine de TÉglise paraît avoir pris un point de vue un peu différent. Elle tend à affirmer que par leur nature propre, indépendamment du caractère^sacramentel, les causes matrimoniales relèvent de la puissance ecclésiastique. C'est ce qui paraît ressortir du Sy//adM5 de Pie IX'; c'est ce qui se dégage plus nettement encore de Tency clique de Léon XIII, du 10 février 4880*.

1. Sessio XXtVy Canones de saa'amento mab*imonii^ XII : « Si quis dixerit causas matrimoniales non spectare ad judices ecclesiasticos, auathema sit. »

2. Voyez par exemple Didacus de Payvày (dans Theiner, Acta genuina, II, p. 239) : (i Improbavit opinioDem illorum qui teuent matrimouia ante beoedioUonem sacerdotis non esse sacramenta. Quod si verum est, non est cur respondeatur, ncque ad jurisdictionem ecclesiasticam pertinent, cum ea ratlone matrimonia ad ecclesiasticum judicem pertineant quia sacramenta sunt. » ^ Larinensis (ibid), U, p. 324 : « Causœ matrimoniales concernentes sacramentum »; le même» II, p. 355. — Gf, Bellosillo, II, p. 241 ; Pariaiensis, II, p. 321 ; Gaditanus, II, p. 330 ; Corosopinensis, II, p. 330 ; Oppidetisis, II, p. 331 ; Senonensis, II, p. 345 ; Assapheruis, U, p. 355.

3. Rrrores de matnmonio chrisliano, § 8, no 74 : « Causes matrimoniales et sponsalia suapte natura ad forum ci nie pertinent. » L'idée que je signale me parait résulter des mots êuapte natura, et de ce que les fiançailles, qui n'engagent pas la question de sacrementi sont mises ici sur la même ligne que le mariage.

4. u Inest in eo sacrum et religiosum quoddam non adventitium sed ingenitum, non ab hominibus acceptum sed nature insitum. . . Testamur et monumenta antiquitatis, et mores atque instituta populorum qui ad humanitatem magis accesserunt et exquisitiore juris etoequitatis cognitione prœstiterunt, quorum omnium mentibus informatum anticipatumque fuisse constat, ut, cum de matrimonio cogitarent, forma occurreret eis cum religione et sanctitate conjuncta. Hanc ob causam nuptiœ apad illos non sine cœremoniis religionnm, auctoritate pontiûcum, ministerlo sacerdotum fieri consueverunt. Ita ma^nam in animis coslesti doctrina carenlibtu vim habuit

L'indissolubilité du lien conjugal, la compétence exclusive des juridictions ecclésiastiques quant aux causes matrimoniales sont les seules règles juridiques expressément ratta^ chées par les canonistes au sacrement de mariage. Mais il en est une troisième qui me parait remonter à la même source : c'est la distinction des empêchements de mariage en prohibi*tifs et dirimantSj distinction créée par les cano^iistes et qui a passé dans le droit civil de la plupart des nations occidentales. Sans doute la répartition des empêchements entre les deux classes ne s'est point toujours faite dans les temps anciens par l'action d'une pensée réfléchie, par application d'un principe certain : ce qui le montre bien, c'est que la liste des uns et des autres ne sera définitivement arrêtée qu'assez tard, et nous verrons des empêchements devenir prohibitifs, de dirimants qu'ils étaient, ou à l'inverse. Sans doute aussi, des systèmes juridiques antérieurs avaient parfois admis que les prohibitions légales n'auraient pas pour eiïet d'annuler les actes accomplis contrairement à leur teneur; il suffira de rappeler les leges imperfectse des Romains. L'axiome que répéteront à cet égard les canonistes : Non omne quod non licet nullum est, peut très bien être un vieux proverbe juridique. Enfin le caractère même, qu'eut pendant longtemps la juridiction ecclésiastique sur le mariage , conduisit naturellement l'Église à organiser un grand nombre d'empêchements sous la forme simplement prohibitive : tant qu'elle n'exerça qu'une action purement disciplinaire, elle ne pouvait produire l'équivalent d'un empêchement dirimant que par des voies indirectes, en contraignant, par ses censures, les époux à rompre eux-mêmes leur union. Malgré tout cela, il me paraît vrai de

natura rerum, memoria originum, conscienlia generis humani. Igitur cum matrimonium sit sua vi, sua naluray sua sponle sacrum, consentaneum est ut regatur ac temperetur non principum imperio sed divina aucioritate EcclesUe, qugrerum sacrarum sola habet ministerium. Deinde consideranda est sacramenti digaitas, cujus accessione matrimonia christiaaoruin evasere longe nobilissima : de sacrainentis autem statuere et prsecipere, ita, ex voluotate Ghristi* Bola potest et débet Eccleeia, ut absonum sit plane potestatis ejus vel minimam partem ad gubernatorea rei civilis velle esse translatam. »

dire que la considération du sacrement donna seule une base solide et ferme à la distinction des deux catégories d empêchements. Le mariage étant un sacrement, on considéra comme très grave de prononcer, dans le forum extemum^ la nullité d'une union apparente qui pouvait avoir ce caractère : il fallut pour cela un texte, émanant d'une autorité compétente pour donner des lois à l'Église, et prononçant la nullité. Par là même, la présomption s'établit que tous les empêchements étaient simplement prohibitifs.

La thèse ainsi entendue est déjà très nettement présentée par Yves de Chartres, et à plusieurs reprises *. Sous ses mains, la théorie des empêchements dirimants prend une base solide mais remarquablement étroite : il ressort en effet de sa doctrine que tout empêchement dirimant doit viser Tabsence de Tune des conditions essentielles du mariage, et que la nullité du mariage ne peut pas être déclarée si un texte ne la prononce pas expressément ; il faut pour cela causa legibus cognila. Voilà, établi, avec une parfaite netteté, un principe fondamental du droit canonique qui a passé dans notre droit civil. Il semblerait même que, d'après Yves de Chartres, les empêchements dirimants, sauf ceux que l'on ramènera au droit naturel et qui consistent dans un vice du consentement, doivent nécessairement s'appuyer sur un texte de l'Ecriture, soit de l'Ancien, soit du Nouveau Testament [Lex et Evangelium) ; et il n'en indique for-

4. Èp, CXLV (p. 266): « Quod ergo diviaa sententia sanxit et immutabile fieri Yoluit non débet humano interdicto disjungi, nisi fuerit absque contrahentiam factum coqscqsu, aut per se crimiuosuoi, id est adulterinum aut incestuosum. Quod cum evenerit non est differendum sed separatione sanandum. Ubi vero ista defuerint, sive sint raptores, sive excommunicati, sive quolibet alio vitio conjuges infecti, tamen hœc omnia toleranda sunt pro conservanda fide conjugii... Nec tamen dico quod contra interdicta copulaoda sint conjugia; sed si copulata sunt propter bas causas non esse disjungenda. Qui autem contra interdicta talia conjugia contraxerint, vel presbyteri qui ea consecraverint, pro inobedientia sua digna satisfactione ad arbitriutn judicis sui corrigantur, nt cœteri a tali temeritate compescantur : coDjngia vero nisi causa a legibus cognita minime solvantur. » — Ép. CCXXX (p. 461) : « Quoniam a principio conditionis humanœ naturali institutione conjugium constat esse sancitum, nisi causa interveniat quam Lex admittit aut Evangelium. »

mellement que deux : la bigamie et Tinceste^ Mais de son temps OQ en reconnaissait sûrement un plus grand nombre, et il est difficile de croire que, dans sa pensée, la législation de l'Église^ la constitutio ecclesiastica, ne pouvait pas établir des empêchements dirimants. Dans tous les cas, cette opinion, qui devait être solennellement condamnée par le concile de Trente *, ne s'implanta pas dans l'Église. Il fut admis comme doctrine certaine que non seulement Tautorité des conciles, mais encore la seule décision du pape pouvait établir des empêchements dirimants'. Mais néanmoins l'idée qui avait précisé la théorie des empêchements dirimants, c'est-à-dire le respect du sacrement, conserva son empire; cela se voit bien à la sûreté des doctrines quand elles restent fidèles à ce point de départ, à leur incertitude quand elles s'en éloignent. L'exposition des docteurs, sur l'effet de ViiUerdictum Ecclesim quant au mariage, est très instructive à cet égard. Lorsque l'interdiction de contracter mariage émanait d'une autorité inférieure à la papauté, tous étaient arrivés à reconnaître qu'elle ne pouvait avoir pour effet de rendre le mariage nul* ; mais la question devenait délicate quand Vinterdictum émanait du pape, qui pouvait établir des empêchements dirimants; même alors, on tendait manifestement à en restreindre les effets irritants^. C'était aussi dans le même esprit qu'on discutait la question de savoir si et à quelles conditions la coutume pouvait établir

i,Èp. CCXXX : « Responsum est a Domino nullumconjugatorumfieriposse dÎTortium, excepta fornicationis causa. Sed quia secandum apostolicam doctrinamthorum immaculatum et honestum connubium oportet esse in omnibus, crescente religione christiana ad causas divortii additus est incestus. »

2. Sessio XXIV, Canones de sacramento matrim., c. iv : « Si quis dixerit Ecclesiam non potuisse constituere impedimenta matrimoniom dirimentia vel in lis constitaendis errasse : anathema sit. »

Page 1