G. I, X, De cland, desp.^ IV
2. Hostiensis, Summa^ p. 355: « Nam si vir negat matrimonium contractum et mulier asserat, hic muliebris sexus convertitur in virilem, et e contra; et sic dicitur mulier vir a virtute animi et vir mulier a mollitie cordis. »
3. Bernard. Pap., p. 142 : « Vel dicas quod concurrentibus hinc inde praesumptionibus^ si juramentum fuerit deferendum, potius viro quam mulieri deferatur, sive pro matrimonio faciat, sive contra; nec mirum cum vir sit dignior muliere, et dignioribus ac honestioribus magis in judicio credatur. »
4. Panormit., sur c. i, X, De cland. desp.^ IV, 3 : « Nota quod licet credatur masculo super copula contra mulierem negantem, juxta qucB habentur in c. vr, X, IV, 2; tamen secus est circa essentiam matrimouii. Et hœc lectura ultima communiter tenetur perdoctores; ex quo enim littera sicpotest intelligi, licet cum aliquaii improprietate, non del)enius violare régulas juris, quibus communiter cavetur quod asserenti incumbit onus probandi. »
5. Panormit., sur c. xxvni, X, Despons.^ IV, 1 , n^ 3 : « Valet ergo matrimo-
LA PREUVE DU MARIAGE
n'est pas que le mariag*e ne put être prouvé par écrit ; cela était, au contraire, parfciitement correct, pourvu que l'écrit constatant les paroles de présent fût aullientique \ C'était même une excellente précaution que de se marier devant notaire-; mais elle était peu usitée anciennement, ainsi que cela résulte de VA?^s 7iotariatus de Rolandinus, composé en 1255. Le traité du notariat, dit Aiirora ^ sur lequel Rolandinus a adapté son Apparatus, contient un modèle pour les sponsalia de futuro^ mais non point pour les sponsalia de prœsenti^ et Rolandinus ex[)lique cela par ce fait que ce dernier acte est rarement dressé dans le ville de Bologne^. On n'admettait
nium quod probari potest coram duobus dumtaxat contractum ; uam littera hsBC simpliciter admittit testes idoneos; ergo duo sufticiuut : c. m, G. IV, qu. 3, Ubi numerus, et in régula: Pluralis locutio, in Sexto. »
1. Bern. Pap., p. 141 : « Verum si alter negaverit, cum illa quae asserit nec testes habeat, nec inslrumentum, et ita probare non possit, reus proculdubio absolvetur. »
2. G. ni, X, De spons. duor,^ IV, 4; ci-dessus, p. 127, note 4.
3. Summa totius artis notariatus Rolandini Rodulphi Bononie?isis, Venetiis, 1583. Pars I, c. n, p. 73 : « Demum sciendam est quod in textu Summae bene et couvenienter in hac parte posita fuisset forma instruinenti matrimonii per verba de praesenti contracti. Sed author Summae consideravit quod raro super hoc in civitate Bononiensi confîcitur instrumentum et ideo ibi taleni formam ponere non curavit. Et forte putavit quod sutlicerent instrumenta posita in principio hujns capituli ad matrimonium probandum, si aliquando probari expediret. Gum enim ibi dicatur : talis fuit confessus habuisse C. a Berta in dotem pro matrimonio contracto inter ipsum et dictam Bertam, crédit taie instrumentum suffîcere et ad dotis et ad matrimonii probationem. Et non est dubiiim quod possent prœdicta duo in eodem instrumento optime conjungi et diotari, licet tune clarius etiam possit exprimi consensus qui requiritur ad matrimonium contrahendum, quam in préedictis instrumentis exprimetur. Possent etiam si quis veJlet de quolibet per se, scilicet de dote per se et de matrimonio per se, instrumenta formari. » Petrus de Boatteriis, qui composa un commentaire sur la Summa artis notariae^ donne un modèle pour Tacte de mariage. Voyez son traité, à la suite de Summa de Rolandinus, édit. Venise, 1583, tome II, p. 27 : « Antonius, volens contrahere matrimonium cum domina Berta, consensit in ipsam tanquam uxorem legitimam per verba de préesenti, dicendo expresse more solito : placet mihi et consentio in uxorem legitimam vos habere, et ipsa versa vice volens contrahere matrimonium cum eodem Antonio, in ipsum tanquam verum et legitimum virum consensit, dicendo : accipio vos in meum virum et legitimum maritum. Post quée verba dictus Anton us posuit annulum in digito dextrae manus, ut moris est, in signum matrimonii contracti inter eos. »
LA PREUVE DU MARIAGE
pas, en général, que Tacte authentique contenant la constitution de dot ou la donatio propter iiuptias, lit preuve du mariage et une decrétalo semblait formelle clans ce sens^ Cela venait de ce que, dans un tel acte, le mariage était visé non principalement, mais accessoirement, et de ce que ces instrumenta étaient, d'ordinaire, rédigés avant la célébration du mariage ^ Cependant certains docteurs professaient l'opinion contraire^.
Il ne paraît pas qu'il ait été anciennement d'usage de tenir dans les Eglises des registres sur lesquels on constatât les mariages, bien qu'on tînt registre des baptêmes"^. En eùt-il existé^ il est fort douteuxque les canonistes leur aient reconnule pouvoir de prouver le mariage. Ils ont, en eilet, visé plus d'une fois ces Ubri ecclesiariim^ et semblent bien ne leur avoir attribué force probante que lorsqu'ils étaient anciens et avaient été recueillis dans des archives destinées à conserver des écritures publiques, ou bien^ indépendamment de cela, lorsqu'il s'agissait de causes où aucun préjudice grave n'était à craindre". C'est ainsi que Panormitanus admet que le baptême peut être
1. C. xï, X, De prœsumpt,^ II, 23 : « Vir eain vindicans iu uxorem publicuin iûstrumentuLQ ostendit in quo sese conjuges nominant, et per quod ipsum ei donatiouem propter nuptias fecisse adparet. » Le texte déclare un tel acte insuffisant pour prouver le mariage.
2. Panormit., sur c. xi, X, De prœsumpt,^ II, 23, n^ 7 : « Quod de jure non probet cum principaliter agitur de matrinionio .. ibi enim solum probatur matrimoniuni quoad donatiooem propter nuptias, et sic respectu ejus quod principaliter continetur in instruniento. » Gonzalez Tellez, sur ce c. xi.
3. Innocent IV, sur c. xi, X, De prœsumpt.^ U, 23 : « Licet fama plurimum adjuvet, tamen per eam non adjudicarunt niatriuionium, sed per instrumentuna quo continebatur donatio propter nuptias et quo se conjuges nomiuabant; donatio eoiin propter nuptias non habet locuni nisi ubi est matrimonium... Et tamen dicunt quidam, et non male, quod licet produceretur instrumentum donationis propter nuptias, vel etiam dotis, propter hoc non probaretur matrimonium, si alii matrimonio primo contracto fieret pnejudicium ; in matrimonium enim necesse est intervenire verba, si loqui possuut contrahentes. » Voyez le passage de Rolandinus cité plus haut, p. 193, note 3.
4. Voyez cependant ce passage de la Surnina Hostiensis {De secundis nuptiis^ p. 399), où il est dit à propos de la bénédiction nuptiale : Pro hac autem benedictione nihil exigi débet obtentu etiam alicujus cousuetudinis, nec pvo charta, »
5. Innocent IV, sur c. i, X, D? procur,, 1, 29. — Panormit., sure, xni, X, De prohat , II, 18, n^ \.
LA PREUVE DU MARIAGE
prouvé par les mentions de ces registres^ niais il n'aurait point admis la même chose pour le mariage, d'après les principes qu'il expose \ Ce n'étaient point des titres authentiques; on les assimilait volontiers aux inscriptions lapidaires.
La preuve du mariage pouvait-elle résulter d'une scrijDtiira privatalljii^ canonistes, à ma connaissance, n'en parlent pas; mais cehi paraît certain, si le titre portait les noms de trois témoins devant lesquels il avait été dressé, et qui venaient le reconnaître. D'après les principes généraux sur la preuve, il faisait alors pleine foi ; mais il perdait sa force par la mort des témoins. On ne retombait point ainsi simplement dans la preuve testimoniale, car il suffisait que les témoins eussent vu rédiger l'acte, sans avoir assisté à l'opération juridique qu'il relatait^. Hors ce cas, la scriptitra privata ne faisait preuve que si elle avait été reconnue, et alors elle prouvait bien contre la partie qui la reconnaissait, mais non contre les tiers ^.
Pour toutes ces raisons, la preuve écrite du mariage se rencontrait rarement ; la preuve testimoniale était la règle. Deux témoins étaient nécessaires, je l'ai dit; et ils devaient présenter les qualités requises par les principes généraux sur la
1. Sur c. XIII, X, De probat,^ II, 18 : « Die ergo quod aut agitur de nullo praejudicio, et tuuc scripturée libroram non authenticoraai vel scripturae lapidum faciuut fidem, quia tuiic suffîciuiit prohatioiies non pleriœ... poiie exempluin si dubitatur an ecclesia fuerit consecrata, vel iyifans baptizatus vel quid simile. Idem puto si factuoa est antiquissimuin et agitur de inodico praejudicio... Quand(jque agitur de magno pn^judicio, et tuiic aut talis est liber vel scriptura cui ab antiquis nostris communiter creditum est, vel reperitur in loco ubi solum preservantur scripturfB antiquae et taies faciuiit pleuam fidem... aut est talis liber vel scriptura cui commuuiter a majoribus nostris creditum non est nec reperitur in loco nbi solum servantur scripturae authenticee et talis liber vel scriptura facit admiiiiculum seu prœsumptiouem, non autem plenam probationem. »