Le père de la pharmacie Belge, ou supplément à la notice sur Pierre Coudenberg
Dans notre notice insérée en tête du premier volume du Jovrnal de pharmacie d’Anvers, nous avons promis d’exhumer des archives nationales tous les titres propres à rehausser la pharmacie belge aux yeux de nos compatriotes et de l’étranger. Conformément à ce programme, nous avons déjà fait connaître la vie et les travaux de quelques pharmaciens belges (>). Ayant découvert quelques détails sur celui qui ouvre la galerie de nos illustrations pharmaceutiques, nous avons cru faire chose utile en les livrant à la publicité.
Pierre Coudenberg est le premier pharmacien praticien qui, en Belgique, ait écrit sur son art. Par ce motif, le titre de Père de la pharmacie belge lui revient de droit. Mais, chose plus honorable encore pour les pharmaciens et pour notre pays, c est qu a
(!) Voyez nos notices sur Pierre Coudenberg , sur Sassenm, sur Pande Sandc , sur Pypers , sur Pan Bavegkem et sur Perbert.
T. XII
la Belgique appartient V honneur d'avoir produit le premier pharmacien pharmaco graphe, et qu’un pharmacien belge a écrit sur la pharmacie , près d’un siècle avant les pharmaciens français. Pour établir cette thèse, nous allons suivre les indications données par notre savant ami M. ie pharmacien Victor Pasquier (1).
Le savant professeur d’histoire naturelle médicale, M. Gnihourt, attribue à Michel Du Seau, garde juré de l’apothicairerie de Paris, la gloire d’être le premier auteur en ordre de date, par la publication de son livre intitulé : Enchiridion des miropoles ou pharmaciens, imprimé à Genève en 1656, in-52°, c’est-à-dire 88 ans juste après l’apparition des commentaires de Coudenberg. Elle revient donc à un belge et la Belgique doit la revendiquer pour un de ses enfants : quœ sunt belgarum , belgis.
Les titres des pharmaciens français ne remontent pas au-delà de l’ouvrage de Michel Du Seau. Il est vrai qu’ils ont des médecins, des naturalistes et des chimistes ou des alchimistes qui ont éciit sui la pharmacie, mais iis ne peuvent nous opposer aucun pharmacien pharmaco graphe avant Coudenberg. Ainsi Bernard Palissy, l’inventeur des Rustiques fugulines , qui a publié la Recepte véritable, par laquelle tous les hommes de France pourront apprendre à multiplier et à augmenter leurs thrésors, imprimée en 1565, n’a jamais été pharmacien. Les pamphlets anonymes ou pseudonymes tels que Déclarations des abuz et ignorances des médecins : œuvre très utile et profitable à chascun studieux et curieux de sa santé , composée par Pierre Braillier, mai chaud apothicaire de Lyon , en réponse à la Déclaration
(1) Voyez Journal de pharmacie d1 Anvers, année 1845, à Sa page 215 et suivantes.
des abnz et tromperies que font les apotiquaires , par maître Lisset-Benancio (anagramme de Sébastien Colin), publié à Tours en 1555, ne peuvent pas détruire les titres dp notre compatriote. 11 en est de même du Promptuaire des médicaments, écrit en rhythme joyeux, en 1544, par Thibault Lespligney; du Jardin poétique et du Second Eden, deux poèmes composés par Paul Constant, pharmacien de Poitiers, ainsi que les publications de Sylvius, d’Amiens, et de Duchéne, natif de la province d’Armagnac (î).
Le savant bibliophile Van Hulthem, de Gand, nous apprend (1 2 3 *) que Pierre Coudenberg avait rassemblé avant 1560 avec grand soin et dépense dans son jardin hors la porte de Kipdorp, au village de Borgerhout, outre les plantes ordinaires du pays, plus de quatre cents plantes exotiques. Ce jardin jouissait alors d’une réputation européenne. Tous les voyageurs, tous les botanistes les plus célèbres de ce temps en font l’éloge le plus complet. Louis Guicciardini (5) en parle de la manière suivante : « Pierre Coudeberg, apothicaire, et homme docte et vertueux : auquel jardin, outre les simples ordinaires qui croissent communément yci, et ailleurs, on y voit plus de 400 sortes de simples d’estranges pays, qu’il a faict porter et recouvré de touts costez à grands frais et avec une extrême diligence. »
(1) Voyez Philippe, Histoire (les apothicaires chez les principaux peuples du monde , depuis les temps les plus reculés jusqu'' à nos jours. Paris. 1853, in-8°.
(2) Voyez Discours sur l'état ancien et moderne de V agriculture et de la botanique dons les Pays-Bas , prononcé le 29 juin 1817, lors de la distribution des prix. Gand, 1817, in-8°.
(3) Dans son ouvrage intitulé : Description de tous les Pays-Bas , autrement
appeliez la basse Allemagne , Anvers, Plantin, 1581, in-foiio.
— (ÎO —
De l’Obel y a vu le Dracœna draco , plante alors très-rare en Europe (1).
Le célèbre botaniste Conrad Gesner en parla avec le plus grand éloge : Antverpia , dit-il, non procul oceano distans , emporium longe nobilissimum c op io&iss imumque ad Schaldim flumen .... in ed urbe Petrus Coudenbergius pharmacopeus percelebris , ad insigne campanæ veteris, omnium simplicium medicamentorum diligentissimus inquisitor , hortum variis studiis et raris stirpibus suo studio refertum excolere et augere pergit (2).
Conrad Gesner ayant manifesté le désir de posséder le catalogue des plantes du jardin de notre compatriote, Coudenberg s’empressa de le satisfaire. Il ne se contenta pas de lui faire parvenir une simple nomenclature : il fit suivre le nom de chaque plante de la nomenclature proposée par Dodoens et de quelques remarques que ses connaissances botaniques lui avaient suggérées (3 * 5).
Lors de la publication de son grand ouvrage sur les jardins de V Allemagne, Conrad Gerner fit connaître les principales plantes cultivées par Coudenberg et le mentionne de la manière la plus honorable. Nomina illorum qui in Germania hortos stirpibus raris excultos habent , dit-il, quorum caialogos accepimus litteris initialibus plerumque tantum à nobis designantur. Quod
(3) Lobelîi, Stirpium hisloria , Anvers, 1576, in-folio, à la page 659.
(2) Dans son ouvrage De hortis Germaniœ , qui se trouve à la fin de Valerii Cordi annotciliones in Diosçoridem , Argenlorati , 1561, in-folio , à la page 258.
(5) Voyez Conrad Gesner , de hortis Germaniœ } à la page 245, où il dit : is in suo catalogo , ut omnia mihi clariora esseni Dodonœi nomenclaturas et son tentias de plantis tsingulis seqni voluit.
idcirco fecimus ut et laude dignum hoc studium prœdicetur : et ubi, vel apud quos stirpes quæque hoc tempore inveniantur , 7ion sit obscurum (*). Pour mériter cet honneur, il faut que notre compatriote ait fait preuve de connaissances supérieures en botanique et en horticulture. En effet, il y avait alors à Anvers plusieurs pharmaciens cultivateurs de plantes et le célèbre botaniste allemand n’a fait mention que de Coudenberg.
Quelles sont les plantes que notre pharmacien a envoyées à Conrad Gesner? Elles sont nombreuses et nous nous sommes fait un devoir de les transcrire de son ouvrage sur les jardins de l’Allemagne. Nous en ayons agi ainsi, parce que le livre de Gesner n’est pas commun parmi nos pharmaciens et que les plantes envoyées par Coudenberg se trouvent parmi celles que l’auteur a reçues d’autres horticulteurs. Si par là nous avons épargné à nos compatriotes la peine de feuilleter tout un in-folio, la réunion en un seul tableau de toutes les plantes mentionnées nous fera mieux juger de l’importance des mérites du pharmacien anversois. Pour rendre ce tableau plus intéressant et plus utile, nous avons fait suivre le nom de chaque plante du nom systématique moderne, surtout de celui que Linné leur a donné. Si nous n’avons pas été assez heureux pour réussir complètement pour chaque plante, le peu de détails donnés par l’auteur, joints à nos faibles connaissances en botanique en ont été cause. Quoiqu’il en soit, voici le catalogue, tel qu’il se trouve dans l’ouvrage latin de Gesner :
Absinthium Romanum .
» Supinum. Is, in epislola ad me, Absinthii Romani (inquil) ramulum, dedi olim Guil. Turnero, qui anglico suo herbario ejus imaginem inseruit : sed periit mihi tum planta absque semine, hyemis injuria, nec id
, (!) Ouvrage cité, pagg 24ô.
deinceps quavis diligeotia licuit recuperare. Forma tota cura vulgato Absinthio convenit, foliis tantum paulo minoribus. Roma semen acceperam. Verum aliud genus in horto meo viret hodie, hyemis quoque impatiens, nec in rectum assurgens, sed in obliquum super terrain sese exlendens . ab eo quod Romanum officinis dicitur, diversum. ïïo.c cnim supinum summo ce&pite radiées spargit, illud Romanum minimè. Estque aromaticum admodum; amaritudinis moderatæ : cujus ramulum mitto. Yidi præterea (inquit idem Coudenbergius) aliquando in alieno horto absinthium, vulgato tota facie ac colore adeo simile undiquaque ut ovum ovo, plane tamen insipiuum. At vei um illud Absinthium Pontieum veterum, ægrotis tam salutarem herbam, hactenus desidero. Sunt qui pro eo vulgare nostrum horridæ amaritudinis, et adstrictionis manifestæ nullius, accipiunt alii vero Romanum.
Acanthus sativus^ id est, Brancha Ursina (Acanthus mollis, L.) vulgo dicta, idem in nostro hortulo aliquoties satus provenit, in caulem tamen nunquam excrevit, et quamvis duos aut très an nos duraret, sestatis tamen bona pai te occultatus sub terra, aufumno fere redibat.
Æthiopis (Saîvia æthiopis, L.).
Agératum , vulgo Italis herba juiia, a mense quo florere incipit.
Agnus caSius , id est, vitex, peregrina Germanise arbor, ex semine natus ; jam biennio fere in horto habet. Longitudine supra cubitum, caule quadrangulo, recto, rubente : foliis est quinis, tanquam in digitos digestis ab uno pediculo : qualia fere sunt in Trifolio cervino. Anno 1559 flores se in ea visurum sperabat.
Abutilon A viccnnœ (Sida Abutilon, L. ?). Theophrasti Âîthæa videtur, flore melino facillime nascilur et mature eadcm æstate fractura perficit.
Alisma (Saponaria officinalis, L.).
Aloc (Aîoe vera, L ).
Alyssos (Farsetia clypeata, De Candolle), quæaDodonæo Alysson Dioscoridis vocatur.
Anagyrus (Anagyris fætida, L.).
Ranunculus secundus vel herba Sardoa (Ranunculus acris, L.), nascitu! sponte in collibus siccis et apricis.
Arbor Judœ (Cercis siliquastrum, L.).
Arbutus (Àrbutus unedo, L.), frutex qui fructus fragis simillimos producit.
Aristolochia longa (Aristolochia longa, L.).
« rotunda (Aristolochia rotunda, L.),
« pistolochia (Aristolochia pistolochia, L.).
sir on vel Arum palustre (Callu palustris, L.).
Verbasculus odoratus. Genus ejus odoratum flore multiplici eL flore virenli Coudenbergius alit.
Asclépios , id est, Hirundinaria vulgo dicta.
Asphodelus flore luteus (Asphodelus luteus, L.).
» flore albus (Asphodelus albus, L.).
» annuus.
« fœmina.
Azedarach Avicennœ (Melia Azedarach, L.).
Balsamine (Balsamina hortensis , Richard fils), quæ Garancia quasi Charancia vulgo dicitur.
Blitum maculas um (Amaranthus oleraceus, L.).
Bunium Dodonœi , seu Bulbocastanum (Carum bulbocastanum, M. U. K,). Crescit multis in locis Hollandiæ inter segetes et juxta vias. Brabanti in hortis colunt.
Buphfhalmus vera (Adonis vernalis, L.).
Bupleurum majus (Bupleurum juncium, L.).
» minus (Bupleurum rigidum. L.).
Campanula cœrulea (Convolvulus nil, L.). In duas dividit species, unam hortensem, quam alii Bellevidere norninant : aliara agrestem, juxta sepes et in marginibus agrorum nascentem.
Capnns Plinii , ea nimirum quam Dodonæus pingit îibro primo iconum suarum, pagina 21, Conrardo Gesnero incognita,
Carduus hortensis (Scynara scolymus, L.). Duplex unus foliis spinosis, aller sine spinis.
Catanance Dodonœi. Herba ignota e. Gesnero.
Caucalis Dodonœi (Platyspermum grandiflorum, M. et K.). Herba arvensis et vulgaris ubique, Daucorum generi cognata, seminibus magnis et hirsutis admodum : floribus albis et similibus Caucalidi Bellonii, nempe in ambitu majoribus.
Cerasus humilis (Cerasus vulgaris, L.). Valde humilis, frutex potius quam arbor.
Chamœmclum Eranthemum (Adonis aulumnalis, L.).
Chamelœa (Cneorum tricoccum, L.).
Chondrilla (Catànanche lutea, L.).
Clcmutitis flammula. flore albo (Clematitis flammula, L.).
» flore rubro.
Codianum vel codiaminum, flore codii, id est, campanulæ, calathivc speeie, magno, luteo, cavo, oblongo.
Colutea Theophrasti (Colutea arborescens, L.). Arbusti genus, foliis ut Pelicinus fere : semine in folliculis inanibus, facile e semine provenit et, cœlum nostrum bene f'ert.
Cotylédon (Cotylédon umbilicus, L. B.).
Crithmus marinus (Critmum maritimum, L.). Crescit copiose in littoribus Hispaniæ, Galliæ et Angliæ, Dodonæo teste.
Cyclamen (Cyclamen Europæum). Speciem habeo, radice instar capilis
arielis.
Cyperus longus (Cyperus longus, L.).
Cypressus (Cupressus sempervirens, L.).
Daphnoides Dodonœi quæ circa Lemanum lacum sponte nascitur, foliis lauri fere, minoribus crassis.
Dictamnus pseudodictamnus (Marrubium pseudodictamnus, L.). Dracuntiuni (Arum dracunculus, L.).
Glycyrrhiza (Glycyrrhiza echinata, L.).
Elleborine.
Eryngium marinum (Eryngium maritimum, L.)f « campestre (Eryngium campestre, L.).
Evonymus (Evonymus Europæus, L.).
Ferrum equinum (Hippocrepis unisiliquo9a, L.).
Ferula (Ferula communis, L.).
Frutcx coronarius.
Guanabanus. Arborem hoc nomine pini stipite, procera, fructu melonis magnitudine describit Scaliger de subtilitate , exercitaiione 181, partie. 6.
Genista humilis (Genista tridentata, E.). Flostinctorius, nascitur in collibus siccis et apricis.
Genista vel Genistella spinosa (Genista anglica, L.). Hac etîam colles quidam aprici apud nos abundant.
Gentiana , quatuor species (Gentiana lutea, L.).
2 » cruciata (Gentiana cruciata, L,).
5 » (Gentiana Asclepiadis, L.).
4 « (Gentiane pneumonanthe).
Gladiolus verus (Gladiolus communis, L.). In suo horto alit; fert in uno caule modo duodenos flores, modo quinque aut circiter.
Gramen Parnassi (Parnassia palustris, L.). Inteiîigit autem illam quam Poloni Enneadynamin vocant.
Gratm Dei , Intelligit autem vulnerariam illam herbam quam Tragus ficto nomine appellat hotdenhyssop.
Guajacum.
H arm cl (Peganura Harmala, L.). Foliis oblongis, flore albo.
Heliotropium majus (Heliotropium Europæum, L.). Nascitur in arvis, flosculis candidis. scapo eorum inflexo instar caudæ scorpionis.
Hcmcrocallis Dodonœi (Lilium martagon, L.).
Hcrba scrrata.
Hyacinthus. (Hyacinthus cernuus, L.).
» orientalis (Hyacinthus orientalis, L.).
« autumnalis (Hyacinthus serotinus, L.).
Hyosciamus albus, (Hyosciamus albus, L.).
« luteus (Nicoliana Ruslica, L.). Dubitat Coudenberg an vere byosciami sint.
Hypecoum (flypecouni procumbens, L.).
» spurium.
Hyssop us c rispa .
Hyssopus de Moschata.
Jasminum partim candido, partim luteo flore (Jasminum officinale, L.). Isopyron (Menyanthes trifoliata, L.). Ternis enim foliis, fabaceis fere, locis palustribus reperitur : radice longa, geniculata.
Laburnum\Plinn ( Anagyris fætida, L.).
Laurus Alexandrina .
Leucacantha seu Alba Spina (Carlina acaulis, L.).
Leucoium (Matthiola annua, D. C.).
Pibanotis Theophrasti (Cachrys libanolis, Sprengel).
Ligusticum seu Lybislicnm verum.
Lunciria yrœca (Botrychium lunaria, L.).
Lupinus sylvestris (Lupinus luteus, L.). Species ejus duæ, floribus cæruleis.
Lychnis , floribus elegantissimis (Lychnis sylvestris, D. C.).
Malum insanum (Solanum melongena, L.).
Malus Punica (Puniea granatura, L.).
Mcdtca (Medicago sativa, L.) Medicæ species plures. Sex numéro, Memitha (Glaucium luteum, D. C.).
Moly Plinii (Allium subhirsutum, L.).
Pseudomoly Dodonœi . Graminis species in litloribus maris proveniens, Myrrhis (IVfyrrhis odorat#, Sprengel).
Narcissi 1res species.
» lüteus (Narcissus polvanthes, Loisel.). initio marlii floret.
Nux methel Avicennœ (Pomme du Pérou).
Tragoriganum alterum (Sideritis hyssopifolia, L.).
Origanum Heracleoticum (Origanum ïïeraeleoticum, L.). Etiam Hispanicum dictum, Antverpiæ quod ex Hispania advehatur,
Pæonia minor.
Panaces Heracleum (Heracleum Panaces, L.). Ex ea colligitur liquor Opopanax pharmacopolis dictus.
Pelecinus securidaca. Semen ei in siliquis obîongis ruffura, seeuris effigie, amarissimum.
Pelecinus falsus . A Dodonæo pingitur tomo secundo.
Peucedanum (Peucedanum officinale, L.).
Phu peregrinum( Polemonium cæruleum, L.).Herba pulcbra flore cæruîeo, sed inodoratæ radicis.
Phyllum Dodonœi (Mercurialis tomentosa, L.).
Piper indicum (Capsicum annuum, L.). Tria ejus généra.
« (Capsicum recurvum, L.).
« (Capsicum grossum. W.).
Piper monta num, quant Dodonæus Chamelœam faisant voeat et Fuchsius Daphnoides vulgcire.
Pistacium.
Polemonium alterum (Cucubaîus behen, L.). Est Been rubrum a pharmacopolis vulgo dictum.
Polium primum seu montanum (Teucrium Achæmenis, Sprengel).
Pomum aureum vel amoris.
Pyrethrum (Anthémis pyrelhrum, L.).
Rhamnus secundus (Hippophae Rhamnoides, L.).
» tertius (Rhamnus Lycioides, L.).
Rhodia vulgo dicta radix (Rhodiola rosea, L.).
Rhus Plinii (Rhus typhina, L.).
Rosa citrina seu Lutea .
Rosa muscata , simplex et multiplex. Differt a Rosa moschata. Rosæ moscatæ vel Damascenæ sunt parvæ, simplices, aîbæ; flos est quatuor foliorum tantum, floret toto fere anno in Italia, Augustæ vis ante aulumnum. Aliæ nobiles, densifolio flore, parvo, purpurei coloris diluti.
Ruta capraria vel Gralega (Onobrychis saliva, D. C.).
Saxifraga alba (Saxifraga granulata, L.).
« aureu (Chrysosplenium oppositifolium, L.).
Scilla vera (Scilla raaritima, L.).
Scorpioicles Matthioli (Scorpiurus sulcata, L.).
Sena (Cassia senna, L.).
Sens, verrucia seridis species.
Seseli creticum (Tordylium officinale, L.).
« Massiliense (Tapsia villosa, L.).
Siliqua arbor (Ceratonia siliqua, L.).
Sison Dodonœi (Sison ammi, L.).
Solarium fruticescens.
Sorbus (Sorbus domeslica, B.). Très species.
Spartus vel Spartium (Spartium monospermum, L.).
Spatula fœtida (Iris fælidissima, L.).
Staphysagria (Delphinium Staphysagria, L.).
Siaphylodendron Plinii.
Stœchas simplex (Lavandula Stœchas, L.).
Teucrium vermn.
Thlaspi verum (Thlaspi arvense, L.).
» creticum (Iberis umbellata, L.).
Thymbra verci (Thymbra spicata, L.).
Tithymalus charcicias (Euphorbia characias, L.),
» helioscopius (Euphorbia helioscopia, L.).
« myrsiniles (Euphorbia myrsinites, L.).
» paralias (Euphorbia paralias, L.).
Tordylium (Tordylium officinale, L.).
Trcigopogon peregrinus vel Hispanicus (Tragopogon porrifolius, L.). Trifolium bituminosum (Psoralea bituminosa, L.).
Blattaria , flore purpureo et citrino (Verbascum blattaria, L.).
V erbascum sylvestre (Phlomis Lychnitis L.).
Vaccinia. rubra (Vaccinium vitisidea, L.).
Zizyphus (Zizyphus vulgaris, Desfontaines).
En jetant un coup-d’œil sur ce tableau, on pourrait se demander pourquoi Conrad Gesner n’ait pas mentionné toutes les plantes du jardin de notre compatriote. On sait qu’il en cultivait quatre cents espèces avant 1660 et que ce nombre s’élevait au-delà de
six cents en 1568, lors de la publication de ses commentaires sur le dispensatorium de Valerius Cordus. Nous nous trouvons sans données pour l’élucidation de cette question.
On sait que notre compatriote travaillait à un grand ouvrage sur la pharmacie et que dans la préface de son livre il en avait promis la publication si les temps devenaient meilleurs. Malheureusement à cette époque (1568) les Pays-Bas étaient le théâtre de guerres intestines et ruineuses. Alors aussi les médicaments chimiques étaient peu ou point usités et les connaissances pharmaceutiques consistaient dans la connaissance des simples et de leurs préparations. Prenant en considération les remarques qui précèdent, nous nous sommes demandé si ce tableau de plantes ne pourrait pas être regardé comme le programme ou la base de son grand ouvrage? nous ne sommes pas éloigné d’admettre cette supposition.
Depuis la publication de notre notice sur Coudenberg, nous avons découvert une édition hollandaise de ses commentaires sur Valerius Cordus. Il en existe probablement encore d’autres. Entretemps nous croyons compléter la bibliographie de l’auteur de la manière suivante :
Valerii Cordi Dispensatorium pharmacorum omnium quœ in usu potissimum sunt : ex optimis auctoribus , tam recentibus quam veteribus collectum , ac Pétri Coudenbergii schoiiis utilibus ülustratum, in quibus imprimis simplicia diligenter explicantur. Adjecto novo ejusdem libello. Anvers, Chr. Plantin, 1568, in-16°. — En 1627 il parut à Leyden in-12°, avec les commentaires de De l’Obel. lia encore paru dans la même ville sous le titre de : Valerii Cordi Dispensatorium sive pharmacorum conficiendorum ratio, cum Pétri Coudenbergii et Mathiœ Lobelii schoiiis, emendationibus et auctariis. Accessit hac edi -
lione, prœler Guilielmi Rondeletii de theriaca tractatum emendatiorem, et formulas selectiorum pharmacorum quorum post Val. Cordum usas passim receptus est , anctiores , aliusFr. Dis saldei ejusdem arguments libellus ; et novissima alia nonnulla hactenus nondum édita calci libri adjecta sunt. Leyden , J. Maire, 1651, in- 12° de 749 pp.
Coudenberg ne se contenta pas de la publication de l’édition latine, il la traduisit en français et la fit paraître sous le titre : Le guidon des apothiquaires, c’est-à-dire , la forme et maniéré de composer les mêdicamens, premièrement tr aidée par Valerius Cordus , traduicte de latin en francois et enrichie d’annotations. Lyon, J. Rouviile, 1575, in-12°. — Le même ouvrage a encore paru en Hollande portant pour titre : De leydtsman en onderwyser der medicynen oft ordentlicke uytdeyling en bereydingboeck van de médicament e?i met de verklaringen van P. Coudenberg en van M. Delobel, door P. T. Laetste druck vermeerdert met een cort examen der chirurgie , enz. Amsterdam, 1662, in-8°. — Voici encore le titre d’une autre édition hollandaise : Dispensatorium van Valerius Cordus , dat is de maniéré van de medicynen te bereyden met annotatien van den autheur en van Pieter Coudenberch. Amsterdam, 1592, in-8°.