Chartres, cod. 508 (347). Catal. gen., L
3. Ordo XV de MABILLON, n. 79. Cet ordo a été rédigé avant 1434.
atteste en même temps que l’on s’en sert à l’occasion, et qu’on reconnaît son autorité sans le suivre régulièrement.
Il paraît cependant qu’on l’adopta définitivement dans le courant du XVE siècle au témoignage même du correcteur officiel du Pontifical romain dans le dernier quart de ce siècle, AUGUSTIN PATRIZI PICCOLOMINI, qui affirme avoir procédé à la revision et à la fixation du Pontifical des évêques, en suivant Durand de Mende, mais sans se départir aucunement du texte et de l’ordonnance du Pontifical des papes : or il reproduit exactement Durand avec les additions que nous allons dire.
Liber ordinis pontificalis de DURAND DE MENDE (Ÿ 1296), d’après le cod. 733 de la Bibl. Nat. à Paris (Batiffol, Le Pontifical romain).
Le Pontifical de Durand se partage en trois livres, dont la distribution est la suivante :
[Un prima parte :]
De crismandis in fronte pueris. — De psalmista faciendo. — De clerico faciendo. — De barba tondenda. — De septem ordinibus ecclesiasticis. — De ordinatione ostiari. — De ordinatione lectoris. — De ordinatione exorciste. — De ordinatione acoliti. — De sacris ordinibus. — De ordinatione subdiaconi. — De ordinatione diaconi. — De ordinatione presbiteri. — De ordinatione episcopi. — De missa in anniversario die ordinationis episcopi. — Ordo romanus ad romanum pontificem ordinandum. — De monacho uel alio religioso faciendo. — De professione nouiciorum. — De confirmatione et benedictione regularis abbatis. — De benedictione abbatisse. — De benedictione diaconisse. — De benedictione et consecratione uirginum. — De benedictione uidue. — Ordo romanus ad benedicendum et ungendum regem vel reginam, imperatorem vel imperatricem coronandos. — De benedictione et coronatione aliorum regum et reginarum. — De benedictione principis siue comitis palatini. — De benedictione noui militis.
In secunda parte, de consecrationibus et benedictionibus aliarum tam sacrarum quam prophanarum agitur. — De benedictione et impositione primarii lapidis pro ecclesie edificatione, — De ecclesie dedicatione. — De altaris dedicatione que fit absque ecclesie dedicatione. — De altaris portatilis consecratione. — De cimiterii benedictione. — De ecclesie et cimiterii reconciliatione. — De cimiterii reconciliatione per se que fit sine ecclesie reconciliatione. — De patene et calicis consecratione. — De benedictione indumentorum sacerdotalium. — De benedictione mapparum seu linteaminum sacri altaris. — De benedictione corporalium. — De benedictione nouae crucis seu tabule in qua crucifixus est pictus. — De benedictione ymaginis beate Marie. — De benedictione ymaginum sanctorum. — De benedictione thuribuli. — De benedictione sacrorum uasorum et aliorum ornamentorum in genere. — De benedictione vasculi pro condenda eucharistia fabricati. — De benedictione capsarum pro reliquiis et aliis sanctuariis condendis et conservandis. — De benedictione cyborii seu umbraculi altaris. — De benedictione tabule ante uel post altare collocande. — De benedictione baptisterii seu lapidis fontium. — De benedictione signi seu campane. — De benedictione muneris quod in ecclesia offertur. — De benedictione panis populo in ecclesia post missam uel in festo Ascensionis pauperibus distribuendi. — De benedictione agni et aliarum carnium, casei et lactis, et mellis, in Pascha. — De benedictione uuarum. — De benedictione et impositione cilicii. — De benedictione nouorum fructuum. — De benedictione et impositione crucis proficiscentium in subsidium terre sancte. — De benedictione baculi et pere scarpcelle peregrinorum. — De officio quod agitur eis qui redeunt de peregrinatione. — De benedictione noue domus. — De benedictione putei. — De benedictione nauis. — De benedictione aree noue. — De benedictione in peste animalium. — De benedictione armorum et uexilli bellici. — De benedictione fetus in utero matris. — De benedictione generali ad omne quod volueris.
Item in tertia parte, de quibusdam ecclesiasticis officiis agitur. — Videlicet : Ordo in capite jejuniorum. — Orda
in quinta feria in coena Domini. — De benedictione crismatis et olei. — Ordo in parasceve. — Ordo in sabbato sancto. — Ordo ad benedicendam mensam. — Ordo ad consilium seu synodum celebrandum. — Ordo suspensionis, reconciliationis, dispensationis, degradationis et restitutionis atque reconciliandi sacros ordines. — Ordo seu forma excommunicandi seu etiam excommunicatos reconcCiliandi. — Ordo ad reconciliandum apostatam, schismaticum, uel hereticum. — Ordo ad itinerandum. — Ordo contra malam auram leuatam. — Ordo ad uisitandum parochias. — Ordo ad recipiendum prelatum processionaliter. — Ordo ad recipiendum regem uel principem processionaliter. — Ordo ad recipiendam reginam uel principissam processionaliter. — Ordo ad recipiendum processionaliter prelatum uel legatum. — Ordo pro liberatione terre sancte a fidei inimicis.
Qui ministri et que ornamenta pontifici missam solempniter celebranti necessaria sunt. — Pontifice solempniter celebrante, que tam ab eo quam a ministris agenda sunt. — Quando pontifex missam ab aliquo sacerdote audit quid agere debet. — Quando episcopus missam pro defunctis celebrat que observari debent. — Quando et qualiter ubi laudes siue rogationes dicuntur. — Quando debet dici Gloria in excelsis. — Quando debet dici Pax vobis. — Quando debet dici Credo in unum Deum. — Quando et qualiter solempnis episcopalis benedictio datur. — Quando debet dici Ite missa est. — Quibus coloribus indumentorum officiis sit utendum. — Quando baculo pastorali et sandaliis sit utendum. — Quando mitra aurifrisiata uel simplici sit utendum. — Quando metropolitanus palleo debet uti.
SOMMAIRE : I. — Première édition du Pontificalis liber de Piccolomini, en 1485. — Le Pontifical de Jules II, 1511. — Le Pontifical de Castellani, 1520.