‹ Le Protestantisme comparé au Catholicisme dans ses rapports avec la civilisation Européene (volume 2)Chapitre 40 sur 55 · HOTES · texte numérisé non relu

HOTES

i» Aussi la loi dit-elle que le maître da navire doit également payer sa portion. Ce n'est p « » i 1 1 1 qu'il se trouve obligé de secourir les propriétaires dea marchandises perdues , paree qu'il les voit dans le besoin; on peut croire, en effet, quocc sont des personnes riches; et bien que leur misère dans le moment présent suit extrême, its seraient néanmoins obligés de restituer plus tard ce qu'on leur aurait alors prêté ; car , ainsi que le décident les Docteurs , il n'y a pas d'obligation de donner au riche qui souffre un extrême besoin , lorsqu'on peut suffisamment le secourir au moyen d'un prêt. .Maison dit que l'obligation du maître du navire est fondée sur ce que tons les passagers et les propriétaires s'etant trouvés intéressés à sauver leur vie et leur fortune, le risque et la perte de ce qui a été jete a l'eau, doit peser sur le compte de tons et non pas uniquement sur les propriétaires de ce qui a été perdu. Ce qui prouve que telle est la légitime interprétation, c'est le sommaire du titre et les paroles mêmes de la loi , qui sont celles-ci : Eo quod ¡rf tributum servatœ mercedes deberent.

d .Mais, hors ce cas on quelque antre aussi pressant, si la république ne doit point périr parle seul lait que le seigneur conservera sa maison et qu'elle ne passera point aux mains de l'autre, le prince ne pourrait obliger ce propriétaire à la donner pour un moindre prix que sa juste valeur, et surtout pour lien ; car tant «pie les personnes et les biens d'un Etat restent en pied, il n'importe nullement au corps collectivement (pie tels on tels soient riches ou pauvres; personne, en

effet, n'a dans la communauté générale un degré fixe d'où il

ne puisse ni descendre, ni monter. Cette variabilité qu'on observe entre les membres d'une même république, les uns perdant ce que les autres gagnent , et vice versa, est inséparable de l'état de société; telle est l'inconstance des choses temporelles, et le bien public , généralement parlant, ne perd ni ne gagne rien a cela. »

Quelques-uns croient que lorsqu'il s'agit de la perte de la h-

bei té en Espagne, il est facile de réduire la question à un seul

point de nie; comme si le royaume avait toujours eu cette unité qu'il n'acquit qu'au dix-huitième siècle, et qu'il n'acquit même alors que d'une manière incomplète. Il suffit de lire l'histoire, et en particulier les codes des différentes provinces dont se forma la monarchie, pour être convaincu que le pouvoir

central s'est cree et fortifié chez nous a\ec une extrême lenteur; et qu'au moment où cette œuvre difficile était presque

terminée en Castillo, il restait encore beaucoup à faire du côté de l'Aragon et de la Catalogne. Nos constitutions, nos usages , nos mœurs au dix-septième siècle prouvent évidemment que la monarchie de Philippe II, telle que nous la concevons , forte , irrésistible , ne s'était point encore établie dans la couronne d'Aragon. Je m'abstiendrai d'apporter ici des documents et de rappeler des faits connus de tout le monde ; la dimension de ce volume m'ordonne d'être bref.

On connaît l'immortel ouvrage du comte deMaistre, on sait de quelle main victorieuse il a détruit les calomnies des ennemis du Siège apostolique. Parmi ses nombreuses et profondes

observations, il en est une tout à fait digne d'appeler l'attention : c'est celle qu'il émet sur la modération des papes en ce qui touche à l'extension de leurs domaines, lorsqu'il signale la différence marquée qui se trouve entre la Cour romaine "t les autres Cours européennes.

« C'est , dit il . une chose extrêmement remarquable , mais nullement ou pas assez, remarquée, que jamais les papes ne se sont servis de l'immense pouvoir dont ils sont en possession pour agrandir leur État. Qu'y avait-il de plus naturel , par

exemple, et de plus tentatif pour la nature humaine, que de se reserver une portion des provinces conquises sur les Sarrasins, et qu'ils donnaient au prender occupant pour repousser le Croissant qui ne cessait de s'avancer. Cependant jamais ils ne l'ont fait, pas même à l'égard des terres qui les touchaient ,» comme le royaume des Deux-Siciles , sur lequel ils avaient des droits incontestables, au moins selon les idées d'alors, et pour lequel néanmoins ils se contentèrent d'une vaine suzeraineté qui finit bientôt par fakaquenée, tribut léger et purement nominal, que h' mauvais goût du siècle leur dispute encore.

» Les papes ont pu faire trop valoir, dans le temps, cette suzeraineté universelle , qu'une opinion non moins universelle ne leur disputait point. Ils ont pu exiger des hommages , imposer des taxes trop arbitrairement si l'on veul , je n'ai nul intérêt d'examiner ici ees différents points, mais toujours il demeurera vrai qu'ils n'ont jamais cherché à saisir l'occasion

d'augmenter leurs Etats aux dépens de la justice , tandis qu'aucune autre souveraineté temporelle n'échappa a cet anathème,

et que dans ce moment même, avec toute notre philosophie, notre civilisation et nos beaux livres, il n'y a peut-être pas une puissance européenne en état de justifier toutes ses pos-

MITES. ôlo

sessions , devant Dieu et devant la raison. » (Dit Pape , liv. II, chap. vi.)

Non-: ii , page -203.

Voici quelques passages où saint Anselme expose l«'s motifs qui l'engageaient a écrire e1 la méthode qu'il pomptait suivre en écrivant.

Vrn'fatio beat i Ansclmi Episcopi Cantuariensis in

Munologuium.

Quidam fratres saepe me stndiosequeprecatisunt, ut qusedam de illis, qux de meditanda divinitatis essentia, et quibusdam aliis hujus meditationi cohaerentibus , usitato sermone colloqnendo protuleram, snl» quodam eis méditations exemj)lo describerem.' Gujus scilicet scribendse meditationis magis secnndum suam voluntatem quam secundum rei facilitatem aut meam possibilitatem liane mihi formam praestituerunl : quatenns auctoritate scriptural penitus nihil in oa persuade' retur. Sed quidquid per singulas investigationes unis assereret, id itaesse piano stylo et vulgaribus argumentis simpliciqne disputatione , et rationis nécessitas breviter cogeret , et veritatis claritas patenter ostenderét. Voluerunt etiam ut nec simplicibus peneque Fatuis objectionibus mihi occurrentibus obvian- eontemnerem, quod quidem diú tentare recusavi, atqne me cum re ipsa comparaos, multis me rationibus excusare tenta vi. Quanto enim iil quod petebanl , usu sibi optabant facilins : tanto mihi illud actu injungebant difficilius. Tandem tamen victus, tnm precum modesta importunitate , tum sfuilii eorum non contemnenda honéstate, invitus quidem propter rei difficultatem , et ingeniimei imbecillitatem , quod precabantnr incaepi, sed libenter propter eorum caritatem , quantum potui secundum ipsorum defimt.ionem effeci. Ad quod cum ea spe sim adductus, ut quidquid facerëm illis sofis a quibus exigebatur, esset notnm, et paulo post idipsum ut vilem rem rastidientibus, contemptu esset obruendum , scie enim me in eo non tam precantibns satisfacere potuisse , quam precibus me prosequentibos finem posuisse. Nescio lamen qoomodo sic prseter spem evenit , ni non solum prsedicti fratres sed el plures alii scripturam ipsam, quisque eam sibi transcribendo in longum memoria? commendare satagerent, quam ego sa?pe tractans nihil potui invenire me in ea dixisse,

quod non ratholieui uni patruni, et maxime beat i Augustin i BCriptÙl <oha real.

3¿G KOTES.

Idem. Quodhoc licet inexplicabile sit, tatnen credendum sit. (Cap. 0-2.)

Videtur mihi hujus tam subliniis rei secretum transcenderé o nin o m intellectus aciem bumani : et idcireo conatum explicandi qualiter bocsit,continendum puto. Sufficere namque deberé existimo rem incomprehensibilem indaganti si ad hoc rationando pervenerît, uteam certissime esse cognoscat, etîamsi penetrare neqneat intellectn quomodo ita sit, nec idcirco minas liis adhibendam fideî ceftitudinem , qnae probationibus necessarîis nulla alia repugnante ratione asseruntur, si suie naturalis altitudinis incomprehensibilttate explican non patiantur. Quid autemtain incomprehensibile, quam id quod supra omnia est? Quapropter si ea quœ de sua essentia hacteuus dispútala sunl necessarîis rationibus sunt asserta , quainvis sic intellectu penetrari non possint ut quœ verbis valeant explicari : nullatenus tamen certitudinis eorum nutat soliditas. Nam si superior consideratio rationabiliter compreheodU incompreliensibile esse, quomodo eadem summa sapientia sciât ea quae fecit dequibns tam multa non scire necesse est; quis explicet quomodo sciât aut dical se ipsam , de qua aut nihil, aut vix aliqnid homini sciri possibile est?

Incipit proœmium in Prosologuion librum Anselmi , Abbatis Beccensis , et Archiepiscopi Cantuariensis.

Postijuam opusculum quoddam velut exemplum meditandi de ratione fidei , cogentibus me precibus quorumdam fratrum in persona alicujus tacite secum ratiocinando qu;e nesciaf investigantis edidi, considerans illud esse multorum concathenatione çontextum argumentorum , cœpi mecum quaerere : si forte posM-t inventre unum argumentum , quod nullo alio ad se probanduqpi , quam se solo indigeret, et solum ad astruenduin quia Deus vere est ; et quia esl summum bonum nullo alio indigens et quo omnia indigent ut sint et bene sint, et quaecumque credimus de divina substantia sufficeret. Ad quod

CUm s;epe stndioseipie eiigitaliuiics couveitei cm , atque ali-

quando mihi videretur jam capi posse (piod quaerebam, aliquando mentis aciem omnino fugeret : tandem desperans volui cessare, velut ab inquisitione rei quam înveniri esse! impossibile. Sed cum ¡llam cogitationem , ne mentem meam frustra occupando ab aliis in quibus proficere possem impediret , penitus a me vellem excludere, tune magis ac magis nolenti et defendenti , se cœpif cum imporlunitate quadam ingerere Quadam igitur die cum vehementer ejus importunitati resistendo fatigarer , m ipso cogitationum conflictu sic se obtulit quod desperabam , utstudiose cogitationem amplec te-

nom. "i"

ir r, quam sollicitus repellebam. /Estimaos igitur <pio«l me gaudebam invenisse, siscriptum essetalicui, legenti placitnrum. De hoc ipso et quibusdam alus sub persona conantis érigera 11 1 1 ntera suam ad contemplandum Deum , el quserentis intelliquod crédit, subditum scripsl opjisculuni. Et quoniam doc islml Dec illud cujus supra memini., dignum libri Domine, anl cni auctoris praeponeretur aornen judicabam : aec tamen sine aliono titulo , < pío aliquem in cuius manos venirent , quodammodoad se legendum invitarent, aimitlenda pu'abam, unicuique dedi titolum : ni prius exemplum meditandi de rationè fidei , el sequens fides quserens intellectum diceretur. Sed cuín jam a pluribus ci lus liinlis utrumque transsumptum essel , coegerunl me plures cl maxime reverendus Ârcbiepiscopus Lugdunensis Hugo nomine, fungens in Gallia legatione apostólica, praecepil auctoritaic.nl nonicn meum ¡Mis prescriberem. Ouoil ut aptius fierai illud quidem Rfonologuium,id est, soliloquium, istud vero Prosologuion , id est Alloquium no-

niiuavi.

l'ai dit que saint Anselme a devancé Descartes dans la manière de démontrer l'existence de Dieu ; qu'on lise en effet les passages qui suivent :je ne prétends cependant pas exprimer ici mon opinion sur le mérite de cette demontralîon ; il s'agit seulement pour moi d'observer la marche de l'esprit humain, non de résoudre «les questions philosophiques.

PKOLOGIUM D. ANSELMI,

(cap. ui, )

Quod Deus non possit cogitari non esse.

Quod ntique sic vere est , ut nec cogitari possit non esse. .Nain potest cogitari essealiquid, quodnon possit cogitari non ease, quod majos est quam quod non esse cogitari potest. Qoara si id, quo majus nequil cogitari, potest cogitari non : idipsom, quo majus cogitari nequît , non est ni quo majus cogitari nequit;-quod convenire non potest. Sic ergo vera est a!iquid,qoo majus cogitari non potest, ni nec cogitari possit non esse. El noces tu, Domine Deusnoster. Sic ergo verè es , Domine Deus meus , m nec cogitari possis non esse. Et ineiito. Si ciiiiu aliqua meus posset cogitara aliquid melius te , ascenderé! creatina super Creatorem; el judicaret «le Crea tore . quod valde est absurdum. Il quidem quidquid < st aliml prieter solum te, potest cogitari non esse. Soins

igitur verissime omnium, et ideo maxime omnium habesesse, quia quidquid aliud est non sic vere est, et idcirco minus habet esse. Car itaque , dixit insipiens in corde suo non est Deus? Cum causa in prompt u sit rationali menti, te maxime omnium esse? Cur, nisistultus et insipiens?

Quomodo insipiens dixit in corde suo quod cogitari non potest. (Cap. iv.)

Yerum quomodo dixit insipiens in corde suo quod cogitare non potuit , aut quomodo cogitare non potuit quod dixit in corde, cum idem sit dicere in corde, et cogitare. Quod si vere, imo quia vere, et cogitavit : quia dixit in corde et non dixit in corde, quia cogitare non potuit; non uno tantum modo d i ci tur aliquid in corde vel cogitatur. Aliter enim cogitatur res, cum vox eam significaos cogitatur : aliter cum idipsum , quod res est, intelligitur. Illo itaque modo , potest cogitari Deus non esse ; isto vero , minime. Nullus quippe intelligens id quod Deus est, potest cogitare quia Deus non est ; licet haec verba dicat in corde, aut sine ulla , aut cum aliqua extranea significatione. Deus enim, est id quo majus cogitari non potest. Quod qui bepe intelligit, utique intelligit id ipsuin sic esse, ut nec cogitatione queat non esse. Qui ergo intelligit sic esse Deum , nequif cum non esse cogitare. Gratias tibí , boue Domine, gratias tibi , quia quod prius credidi te donante , jam sic intelligo te illuminante; ut si te esse noli m credere , non possim non intelligere.

Ejusdem beati Ansdmi liber pro insipiente incipit.

Dubitanti , utrum sit ; vel neganli quod sit aliqua talis natura, qua nihil majus cogitari possit ; tamen esse illam, huic dicitur primo probari : quod ipse uegans vel ambigens de illa, jam babeal eam in intellectu , cum audiens illam dici , id quod dicitur intelligit : deinde, quia quod intelligit necesse est, ut non in solo intellectu , sed etiam in re sit. Et hoc ita probatur ; quia majos est esse in intellectu et in re , quam in solo intellectu. Et si illud in solo est intellectu , majus illo erit quidquid etiam fueril io re, ;ii si majus omnibus, minus erit aliquu . et noo erit majus omnibus quod utique répugnât.

Et ideo necesse est ut , majus omnibus, quod est jam proba*

tum esse in intellectu , et in re sit : quooiam aliter majus omnibus esse non poterit. Respooderi potesl , quod hoc jam esse dicitur in intellectu meo, non ob aliud, nisi quia id quod dicitur intelligo.

isoTEs 549

Les passages que J6 Tiens de citer auront pu prouvera nies lecteurs que la penser n'était point opprimée dans l'Eglise catholique. 1-es plus illustres docteurs raisonnaient sur les plus hautes matières avec \um' juste et raisonnable indépendance; et, bien que s'incliaanl avec un profond résped devant L'enseignement catholique, ils ne laissaient pas de parcourir aussi bien, et mieux qu'Abailard, le champ de la véritable philosophie, lene comprends pas qu'on puisse exiger de l'intelligence humaine, à cette époque, plus que ce que nous trouvons che/ saint Anselme. Comment donc a-t-on pu décerner tant d'éloges à Roscelin et à Âbailard , sans même nommer ce saint docteur? Pourquoi présenter un tableau si incomplet du mouvement intellectuel, et n'y pas l'aire entrer une ligure si haute et si belle?

Veut-on savoir jusqu'à quel point il est faux qu'Abailard, ainsi que l'affirme M. Guizot , s'abstint d'attaquer les doctrines de l'Eglise, jusqu'à (piel point M. Guizot se trompe dans le rapport qu'il l'ait des causes qui excitèrent coutre Abailard le zèle des pasteurs de l'Eglise, qu'on lise la Lettre des évoques des Gaules au pape Innocent , où se trouve un récit com- Clet de l'origine et du cours de cette grave aííaire. Voici la et tic :

EPÍSTOLA ccclxx.

Revcrendissimo Patri et Domino, Innocentio Dei grada summo Pontifia, Hènricus Senonensium Archiepiscopus , Carnotensis Episcopus , Sanctœ Sedis ApostoUcœ famulus , Aurdianensis , ¿ntistiodorensis , Trecensis, Meldensis Episcopi , decotas otafiones et débitant obedientiam.

rs'ulli dnbium est quod ea quœ Apostólica lirmantur auctorilate, rata semper existant; nec alicujus possunl deincepi mutilari cavillationo, vel invidia depravan. Ea propler ad vestram Apostoiicam Sedem, IValissime Pater , re Ierre dignum censuiinus qua'dam <pi;e Duper in nostra conligit ti ictari prasentia. Qo3E quoniain et nobis, et mullís religiosis ac sapientibus vi ris rationabiliter acta visa su n t , vestne serenilatis expectanl comprobari jndicio , simul et aucloritate perpetuo roborari. [taque cuín per totam 1ère Galliam in civilalibus , vicis, et castellis, à Srholarihus non solum iutra Scholas, sed etiam triviatim : nec a litleratis , aut provectis lantum, sed a piieris et simplicibus , aut certe slullis , de Sancta Trinitale , qme Dens est, disputaretur : insuper alia multa ab

m. — ni 50

360 *OTES.

eisdem , absona prorsus et absurda , et plane fidei catholicre, sanctorumqne Patrom auctoritatibus obviantia proferrentur ; camqne ab lus qui sanè senticbant, et eas ineptias rejiciendas esse censebant, saepiusadmoniti corriperentur , vehementius convalescebant, et auctoritate magistri sui Pétri Abailardi , et cujusdam ipsios libri, cui TVîé-o/o^Tf indideratnomcn ; nec non et aliorum ejusdem opusculorum fret i ad astruendas profanas adinventiones illas, non sine niultarum animarum dispendio, sesc magis ac inagis armabant. Qure enim et nos, et al ¡os plures non parum moverant ac lseserant; inde lamen qoaestionem lacere verebantur.

Verum Dominus Abbas Clane-vallis , bis à diversis et sœpius auditis, immo certe in prsetaxato magistri Pétri Theoloyiœ libro , nec non et aliis ejusdem libris, in quorum forte lectionem inciderat, diligenter inspectis; secreto prius; ac deinde secum duobus aiit tribus adliibilis testibus, juxta Evangelicum prseceptum, bominem convenit : Et ut auditores suos a talibus compescerct, librosque suos corrigeret, amieabiliter satis ac familiariter illum admonuit. Plures etiam Scliolarium adhortatus est , ut et libros venenis plenos repudiaren! ei iejicerent : et a doctrina , quae Gdem laedebat Catholicam, caverentet abstinerent. Quod magister Petrus minus patienter, t nimium œgre ferens , crebro nos pulsare cœpit, nec ante voluit desistere, quoad Dominum Ciara-vallensem Abbatem super hoc scribentes, assignato die , scilicet octavo Pentecostés , Senonis ante nostram submonuimus venire pra-sentiam ; quo se vocabat et oll'erebat paratum magister Petrus ad probandas et defendendas de quibus illum Dominus Abbas Clara-vallensis, quomodo pnelaxatum est, reprehenderat sententias. C;eterum Dominas Abbas, nec ad assignatum diem se venturum , nec contra Petrum sese disceptatnrnm nobis remandavit. Sed quia magister Petrus intérim suos nihilominus cœpit undequaque convocare discípulos; et obsecrare, ut ad futuram inter se, Dominumque Abbatem Olara-vailensem disputationem , una cuín illosuam sententiam simul et scientiam defensuri venirent; Et hoc Dominum Clara-vallensem minime lateret ; veritus ipse, ne propter occasionem absentiae suœ tôt profana?, non sententise seci tnsanjse, tam apud minus intelligentes, quain eariimdiini delusores majore dign;e viderentur auctoritate , praedicto quena sibi desiguaveramus die, licet eum minime suscepisset , tactos zelo pii fervoris, imo certe

Sancti Spii'itus igné SUCCCnSUS , sese nnbis ultro Senonis pne-

sentavit. Illa vero die, scilicet octava Pentecostés , convenerant ad nos Senonis Fratre6 et Suffraganei nostri Episcopi, ob honorem et ceverentiam sanctarum , quas in Ecclesia nostra populo revelaturos nos indiveramus , Ueliquiarum.

[taque presente glorioso Rege Francorum Ludovico cam Wilbeimo religioso Nivernis Comité, Domino quoque Rheraensi Archiepiscopo , <*ii m qaibusdam sais suffraganeis Episcopis nobis <'li;un, et suffraganeis nostris, exceptis Parisiis ef Nivernis, Episcopis presentibus**, cum multisreligiosisAbbatibus el sapiéntibus, valdeque lilfteratis clericis adfuit Doniinus Abbas Clara-vallensis ; adfuil magrister Petras cum fautoribus suis. Quid multa? Dominus Abbas cuna librum Theologise magistri Petri proferret in médium, el quae annotaveral absurda , imo hseretica plane capitula de libro eodem proponeret, ul «-a magister Petrus vel à se scripta negaret, vel si sua fateretur, aul probaret, aul corrigeret : visus est diffidere magister Petras Abailardus, etsubterfugere, responderé noluit, sed quamvis libera sibi daretur audienlia , tutumque loeum, et sequos haberet judices, ad vestram lamen, sancftMsime Pater , appellans presentiam , cum suis a convento discessit.

Nos autem licet appellatio ista, minus Canónica videretur, Sedi lamen Apostólica' deferentes , in personam hominisnullam voluimus proferre sententiam : Cseterum sententias pravi dogmatis ipsius, quia inultos infecerant, et sui contagione adusque cordium intima penetra verant , sicpe in audientia publica Ícelas el reléelas, el tam verissimis rationibus, quam Beati Augustini, aliorumque Sanctorum Patrum inductis a Domino Clara-vallensi auctoritatibus non solum falsas, sed <•( haereticas esse evidentissime comprobatas, pridieante factam ad vus appellationem damnavimus. El quia inultos in errorem perniciosissimum el plañe damnabilem pertrahunt, easauctoritate vestra, dilectissime Domine, perpetua damnatione notari ; el omnes qui pervicaciter el contentiose illas defenderint, a vobis, aequissime Pater, justa pœna mulctari ananimiter el mulla precum ínstantia postulamus.

Saepé dicto vero Petro, si Reverentia vestra silentium imponeret, el tam legendi, quam scribendi prorsus interramperel facultatem, el libios ejus perverso sine dubio dogmate respersos condemnarel , avulsis spinis el tribuiis ab Ecclesia Dei , prevalere! adhuc Ista Christisegessuccrescere, florere, fructificare. Qusedam autem de condemnatis à nobis capítulis vobis, Révérende Pater, conscripta transmisimus , al per hsec audita rdiqni corpus operis facilius aestimetis.

Voici comment saint Bernard explique la méthode el les us du célèbre Abailard. Au chapitre I" du Traité qu'il i écrit De trroribus Petri \l><iil<t,tli , il dit :

Habemus in Francia novum de veteri magistro Theologum,

7)0-2 rvOTES.

• lui ab ineunte œtate sua in arte dialéctica lusit; et nunc in Scripturis Sanctis insanit. Olim damnata et sopita dogmata , tam sua videlicet quam aliena suscitare conatur, insuper et nova addit. Qui dum omnium qiue sunt eœlo sursum, et quse in terra deorsum, nihil praeter solum >escionescire dignatur; ponit in cœlum os suum , et scrutatur alta Dei, rediensque ad nos refert verba inetl'abilia , quse non licet homini loqui. Et dum paratas est de omnibus reddere rationem , etiam que sunt supra rationem, et contra rationem priesumit , et contra futan. Quid enim magis contra rationem , quam ratione rationem conari transcenderé? Et quid magis contra fidem , quam credere nolle, quidquid non possit ratione attingere?

Au chapitre IV, il récapitule en peu de mots les aberrations du Dialecticien.

Sed advertite caetera. Omitto quod dicit spiritum timoris Domiui non fuisse in Domino : timorem Domini castum in futuro seculo non iuturum : post consecrationem panis et ealicis priora accidentia quae rémanent penderé in aere : i monum in nobis suggestiones contacta lieri lapidum et herbarum, prout illorum saga\malitia novit ; harum rerum vires diversas, diversis incilandis et incendendis vitiis, couvenire : Spiritum Sanctum esse animara mundi : mundum juxta Platonem tanto excellentius animal esse, quanto melu3rem animam habet Spiritum Sanctum. Ubi dum multum sudat qnomodo Platonem faciat Christianum , se probat ethnicum. H;ec inquam omnia, aliasque istiusmodi nsenias ejus non paucas pnetereo, vcnio ad graviora. >'on quod vel ad ipsa cuneta respondeam, magnisenim opus voluminibus esset. Illa loquor quae taceive non possum.

Gum de Trinitate loquitur, dit-il dans sa lettre 192, sapit Arium, cumdeGratia sapit Pelagium, cum de persona Christi sapit Nestorium.

Le pape Innocent, en condamnant les doctrines d'Abailard, dit • « In Peti'i Abaihiidi perniciosa doctrina, et prredictorum luereses, et alia perversa dogmata catholicœ (idei obviantia pullulare cœperunt. »

Fl> DES NOTES.

Page 1