Voy. Ad. Tardif, Coutumier d'Artois, p
per nos et te solide caulionis remcdiiim prebeatur, et quod propter hoc
omnes viri ecclesiastici in ducatu existentes codem, de universis prnven-
tibus.reddilibus et obventionbus ecclesiaslicis eidem duci decimamtribuant
per bienniuni conlinuum colligendam et solvendani per episcopos in suis
civitatibus et diocesibus vcl per viros idoneos ab ipsis episcopis deputandos
ad valorem et taxationeni quibus olini taxali fucrunt in décima concessa
pro subsidio Terre Sanctc, nostro in liis bcneplacito reservalo, quodque
clerioi et laïci nobiles et ignobiles condilionis libère de aliis ipsorum pro-
ventibus et redditibus per contiftui biennii spacium decimam similiter duci
exbibeant memorato. Populares vero laïci talliabiles quilibet locum et
focum tenentes per biennium simile. V. solidos solvere tencantur. Nos
autem quorumdam ex prelatis, capitulis, conventibus et personis eisdem
suas nobis super hoc destinantibus litteras precibus inclinali venerabiles
fratres nostros Autissiodorensem et Nivcrnensem episcopos super hoc per
uostras sub certa forma litteras executores duximus deputandos. Quia
igitur dubitandum nobis occurrit ne per easdem nostras litteras negocio
décime tibi pro prosecutione negotii regni Aiagonie ab apostoUca sede
concesse aliquod possit prejudicium generari; quia etiam nequaquam
vidimus expedire ut hujusmodi concesse tibi negocium décime prelatis et
aliis personis ecclesiaslicis ducalus ejusdem prius revelari contingat quam
illud eis per dilectum filiura nobilem virum Alexandrum de Loese, lato-
rem presencium, régie celsitudini mittimus ad cautelam ut illas tune
demum prefato duci assignari facias cum pensato statu negocii décime
supradicte videris expedire. — Ceterum quia in auditu rumorum feli-
cium qui tibi de status nostri continentia nuntiantur animus regius
delectatur, tibi tenore presentium intimamus quod per ejus gratiam a
quo bona cuncta procedunt corporea fruimur sospitate ad exsequendas
laboriosi officii nostri partes vigilantibus studiis intendentes. — Datum
apud Urbem veterem, XVf Kalendas mensis Julii, Pontifie, nostri anno
tertio.
{Arch. Xat., J, 699, n» 67.)
XXV. — .Titin 1283. — Lettre de G. de Miiumont à l'abbé de Moissac pour Vinformer des nouvelles du jour.
Venerabili patri in Cliristo domino abbati Moissiacensi magister G. de Malo Monte, domini régis clericus, S. et paratam ad sua beneplacita voluntalem. Noverilis quod rex Araponum in die impresi (s/c) certaminis inter ipsum, ex una parte, et illustrem regem Sicilie Carolum, ex altéra, viliter et omnino defecit, nuUam habens excusationem proprii corporis, cum die precedenti, ad duas leucas de Burdigala, domino Joauni de Greilli, senescallo Yasconie, fuerit locutus in propria persona; nec pretextu alicujus metus j avare vel excusare se potest, cum habeat litteras domini régis Sicilie de securo et salvo conductu, et domiiius noster rex nunciis ejus qui propter hoc vénérant, obtulit se daturum eidem litteras suas de salvo et securo conductu et d. securitatem juvari facere ab omnibus baronibus qui erant Burdegale cum eodem. — Dominus cardinalis obtulit
domino nostro régi litteras Summi Pontificis quarum aulhoritate dominus noster rex potest unum ex liberis suis de que sibi placuerit in regeni Aragonum et comitem Barsalone eligere seu eciani nominare, et sic electo vel nominato ab eo débet idem cardinalis regnum deputare predictum. Quia vero pred. littere continebant quedam periculosa et quedam obscura dominus rex nondum concessionem hujus acceptavit, sed mittetur ad curiain pro periculosis tollendis et ambiguis declarandis. Quibus sublatis et declaralis, d. dominus noster rex est in firmo proposito concessionem hujnsmodi simpliciter acceptandi. Miltit lâmen nihilominus ex nunc ma-
gnam multitudinem armatorum Navarre ad agrediendum diclum P.
quondam regem et regnum Aragonie vel forte regnum Castelle contra Xancium rebellum lllium régis Castelle, si, secundum rei exigenciam, cum illuc venerint, sibi raagis viderint expedire. Dominus rex déclinât apud Tholosam ibi moram facturas et circa, donec audierit quid inchoaverint et quid fecerint illi quos mittit. Harones de Francia fere pro majori parte die Martis ac die Mercurii post Penthecostem ab ipso licenliam habuerunt; ipse facit convocationem generalem omnium baronum in villa de Tolosa in festo Annunciationis béate Marie, agressurus alterum ex diclis regnis in manu potenti et forti prout secundum illa que intérim acciderint tune sibi visum fuerit expedire. Alia que acta sunt, cum vos videbimus, vobis latius exponemus. — Valeat vestra Paternitas reverenda. (Tiré des archives de l'abbaye de Moissac. B. N., Coll. Doat. CLXIIl,
f 34. — Cf. 3IARCA HISPAMCA, c. 593.)
XXVI. — 21 octobre 1283. — Arrêté de comptes entre Martin IV et Philippe m.
Martinus, episcopus, servus servoruni Dei, ad fuLuram rei menioriam. Notum facimus quod cum inter nos in minori officio constitutos ac in regno Francie legationis fungentes officio, ex parte una, et venerabilem fratrem nostrum Nicoiaum nunc Ebroicensem episcopum, tune tbesaurarium ecclesie sancti Framboldi Silvaneclensis, ac dileclum filium magistrum Gaufridum dictiim de Templo capellanum nostrum , canonicum Remensem, carissimi filii nostri Ph. régis Francie illustris clericos, pro eodem rege, ex altéra, in reddenda ratione in recessu nostro de legatione pred. super expensis factis per regem pred., prefatu legatione durante, pro Terre Sancte custodia, exorta fuisset dissensionis materia pro eo quod N. et G. pred. computare volebant quandam summam pecunie quam dicebant regem ipsum in terre pred. custodiam expendisse, nobis dicentibus eamdem summam in hoc fore minime computandam, propter hoc quod pie recordationis Gregorius papaX, predecessor noster, duxerat ordinandum quod ille duntaxat expense quas pro terre custodia faceret rex pred. de nostro consilio et assensu sibi deberent restitui de medietale décime primi anni, de qua ordinatione constabat, et pro expensis pred. super quibus erat d. dissensio quas ipsi N. et G. dicebant in Terre Sancte custodiam esse factas nullum dedissemus consilium, nec assensus noster super hoc obtentus fuisset nec etiam requisitus nec nnslce littere super
hoc apparerent, licet eas semper alias dedissemus cum nostrum super expensis hujusniodi prestabamus assensum; ipsis Niculao et (laufiido asserentibus ex adverso quod eadem summa solula fuerat per regem ipsum occasio[ie d. custodie Parisius apud Templum et ideo in ralione pred. compiitari debebat; tandem magislro pred. ex parte ipsius régis cum lilleris clausis de credentia occasione liujusmodi, et pro illis expensis quas idem rex post recessum noslrum de Francie fecerat pro custodia supradicta neenon et pro solutione quinquaginta milium marcharum argenti (computando quinquagenta solidos turon. pro qualibet marcha) que rex memoratus de pecunia Tunicii eidem predecessori mutuanda duxerat occasione negotii dicte Terre diversis temporibus, proul continetur inferius, oblinenda, ad nostram presentiam veiiiente, nos in fide dignorum presentia super omnibus supradictis ac expensis aliis custodiam pred. tangentibus, neenon et solutionibus ipsi régi eadem occasione factis, cum pred. magislro Gaufrido computavimus in hune modum : — Ecce expense fade per regem, ut sequitur secundum assertionem Gaufridi pred. : Inpriniis, predecessor noster pred. recepit mutuo a rege pred. pro négocie d. terre de pred. pecunia Tunicii primo XXV milia marcharum argenti, computando quinquaginta sol. tur. pro qualibet marcha, quam summam pecunie recepit bone memorie frater Thomas, tune patriarcha Jerosolimitanus. — Item : idem rex ad requisitionem ejusdem predecessoris nostri mutuavit sibi de eadem pecunia alia. XXV. milia marcharum argenti, computando quinquaginta sol. tur. pro qualibet marcha, ut prius. Summa : ad turon. CXXV milia librarum tur. ; que summa XXV milium marcharum ullimo dicta distributa exstitit et consumpta in stipendiarios pro Terre pred. custodia, dum adhuc essemus in Francia, de nostro consilio et assensu. — Post cujus consiimptionem, rex expendit in eadem custodia. XXXll. milia et sexcentas libras tur., dum adhuc essemus in Francia. Item quinquaginta octo milia sexcentas septuaginta sex libras duos solid. et sex den. tur. postquam recessimus de Francia usque ad festum Nativitatis beati Johannis Baptiste ultimo preteritum ; quod fuit aniio M CC LXXXIII. Summa : ducenta sexdecim milia ducente septuaginta sex libre duo sol. et sex den. tur.
Solutio autem facta régi de summa predicta bec est : in primis .IX'". XXXIIl. libre tur. quasPetrusMichaelis recepit in deposito tam apud Aquas Mortuas quam in exercitu Tunicii a bone memorie Radulpho episcopo Albanensi pro inclite recordationis Ludovico, rege Francie, tune vivente, et ejus noniine de speciali mandate ipsius régis, cujus idem rex Philippus beres exstitit. — Item a mercatoribus nostris de societate Thome Spiliati de Florentia recepit Parisius apud Templum de medietate décime collecte extra regnum Francie, dum adhuc essemus in Francia, XL™ VIc LXI libr. VII. sol. VIII. den. tur. — Item recepit Parisius apud Templum post recessum nostrum de Francia a dictis mercatoribus de medietate suprascripta XXI'" Vc LXXXIX libr. IV sol. VIII den. tur. — Item recepit Parisius apud Templum de arreragiis veteris décime concesse olim pro subsidio d. Terre Ludovico régi pred. et collecte eo mortuo
XXIir» VIIIc XXXVIII libr. III sol. IX den. tur. — Summa eorumque soluta sunt pi'ed. régi Ph. secundum istum computum XCV'» CXX libr. XXXVI sol. et I. den. tur. — Quibus deductis de summa mutui et expensarum scripta superius, restât quod debentur régi Pb., secundum ratioiiem istam, CXXI'» CLIV libr. VI sol. et V. den. tur.
Item, dictus rex Pb. recepit Parisius apud Templum de pecunia centesime, sed nescimus quantum, que sibi vel patri suo nunquam fuit concassa. — Item, recepit decimam coUectam extra regnum Francie in illis partibus diocesum, civitatum, que siquidem civitates site sunt in regno Francie; et partes predicte diocesum ipsarum in quibus eadem décima cellecta exstitit, site sunt, ut dictum est, extra regnum; in qua décima idem rex nicbil unquam babuit. Et iste summe debent deduci de expensis suprascriptis per dictum regem factis. Sed non potuimus, quia incertum erat nobis quantum perceptio d. centesime et décime ascendebat, et d. G. dicebat se super hoc noticiam non habere. — Ad bec non computavimus neque detraximus de d. summa pecunie scilicet CXXI'" CLIV libr. VI s. et V. d. t. ea que fuerunt collecta et recepta apud ïemplum Parisius de veteri décima ab obitu inclite recordationis Ludovici régis usque ad computos Omnium Sanctorum anno Domini MCCLXXVI ; quorum summa est, absque arreragiis ejusdem décime suprascriptis, LXXV"> Yll" XL lib. XIII sol. et IV. den. tur., ut dicit d. Gaufridus. — ■ Item non computavimus neque detraximus ea que fuerunt collecta et recepta Parisius apud Templum post obitum Ludovici régis de vicesima, centesima, legatis, redemptionibus et aliis obventionibus quorum summa est XXVI'" VII^ XLIV libr. XIII sol. et IX den. tur., ut idem Gaufridus asserit. — Que due summe ultimo dicte juncte faciunt summam hujusmodi, scilicet : GII™ IV-^ LXXXV libr. VII sol. I. den. tur.
Et licet de pred. summa pred. summam possemus de jure detrahere, si veilemus, cum in prediclis veteri décima, vicesima, centesima, legatis, redemptionibus votorum et aliis obventionibus pred. rex Ph. nicbil juris habere noscatur propter évidentes rationes quas in presentibus litteris ex certa scientia non duximus inserendas, sed ipsas dicto G. exposuimus oraculo vive vocis; nos autem attendentes prompte devotionis fervorem quem rex ipse, progenitorum suorum inberens vestigiis, ad romanam gerit ecclesiam, quemque jam pluries exhibuit per effectum, ac intendantes eundem non immerito prosequi gratia et favore, summam prefatam (vid. 102, 485 L 7 s. 1 d. t.) ad presens computare et detrahere de suprad. summa (scil. 121, loi 1. 6 s. o d. t.) scienter omittimus, volentes, ordinaiites ac ex nunc etiam decernentes quod^memoratus rex Ph., quando in generali passagio, Deo dante, per sedem apostolicam statuando, personalitar transfretandum duxarit, pred. summam liabeat de gratia speciali par ipsum in d. Terre subsidium cum alia pacunia sibi concassa a sede apostolice convertendam, nisi foi sitan intérim (quod Deus avertat) causa justa et rationabilis emerserit propter quam id fierit non deberet. Quem etiam regem prosccuti fuimus gratiose computando superius in expensis per ipsum factis in custodia dicte terre XXXII'" Vl'= 1. t. scriptas
superius de quibus taliter expendendis, sicut etiam fatebaLur memoratus Gaufridus, nostrum non apparebat intervenisse consiliuin nec assensum, et nos tenebamus cerlitudinaliter et tenemus quod nunquam fuinius super boc requisiti; propler quod suininani eamdem non tenebamur in expensis bujusmodi computare. Unde ad suppUcationem d. G. in computo suprad. secuti non fuimus ordinationem d. Gregorii pape, scilicet in expensis in custodia memorala factis nostrum consiliuni seu assensum non prestitum attendendo, sed computis Templi et assertionibus religiosi viri fratris Johannis de Turno, tbesaurarii Terapli ejusdem, qui etiam super boc nobis scripsit, ac Gaufridi prefati, quorum lideHlatem el diligentiam ex multis rerum argumenlis probavimus, lldeni plenariam adbibentes in ralionem et computos memoratos consensimus, sequendo soluliones quas pred. thesaurarius et G. pro sepedicta custodia asserunt apud Templum Parisius esse factas. Hoc acto expresse inter nos et G. pred. quod omnes littere nostre quas prefalo régi Pb. quandocumque dedimus prefati legationis insistentes officio, continentes super diversis summis per ipsum missis diversis temporibus pro terre custodia nostrum intervenisse consilium et assensum, nobis rex ipse restitui faciat indilate. Et si aUquas vel aliquam ex eis appareret seu reperiri contingeret in futurum, viribus careant et, rege approbante rationem presentem, eo ipso efficiantur irrite et inanes. Ceterum rationem istam quam cum pred. G. babuimus, sicut predicitur, qui de ipsa ineunda nobiscum spéciale mandatum per patentes pred. régis Pb. litteras non babebat, tune demum, et non ante, vires habere volumus et eÛ'ectum, cum rex ipse eamdem approbaverit et expresse ratificaverit et super approbatione et ratificalione bujusmodi suas nobis patentes btteras transmiserit presentem seriem continentes. Has autem nostras litteras nostro secreto sigillo quod Piscatoris dicitur fecimus communiri ^ Hec omnia postquam rex suas nobis miserit litteras, sub bulla nostra scripturi, si sibi placuerit et super hoc nos duxerit requirendos. — Actum apud Urbem veterem XII Kl. Nov. Pontif. nosti'i anno tercio.
{Arch. Nat., J, 446, u" 36, vidimus.)
XXVII. — 2 mars ^284. — Mathieu de Vendôme à Edivard !«'•, sur Vucceptation du royaume d'Aragon par Philippe lll à rassemblée de Paris.
Serenissimo domino sibi karissimo domino E., Dei gratia Anglie régi, Matbeus, miseratione divina ecclesie beati Dionysii in Francia abbas bumilis, S. et cum omni recommandatione se totum ad sua beneplacita et mandata. — Excellentie vestre recepimus litteras per latorem presencium amicabiles valde; set postquam alias nuper vobis litteras supplicatorias nostras misimus, multa sunt mutata seu variata in negocio memorato inter dominum regem Francie, regem Sicilie, acromanam ecclesiam,
1. La mention de l'anueau du pêclieur est très rare dans les actes pontificaux au xiu*^ siècle.
ex una parte, et Pelrum de Aragonia et fautores ejusdem; nana ad magnarum precuna inductionem et domini nostri Summi Pontificis instanciani par litteras et solempnem nuncium sibi familiarissimum niagistrum (jilonem de Gastelleto, domini pape notarium, dominus rex Francie de suorum baromim et prelatorum consilio regnum Aragonie pro uno de suis liberis acceptavit. Quo considerato, vestra majestas regia ex multis industriis et circurnspectionibus circonfulta, cui pauca dicere sufficit, ut perito, pro bono pacis, sicut melius videritis, partes ad unitatem pacis inducatis premissas ex vestra solita honitate. Nos enim ad hoc laboraremus libonter, qui, prêter domini régis conscientiam, nunc et alias pluries serenitati vestre scripsimus super negocio memorato; ex d. enim dissensione strages magna, non sine multorum animarum et corporum detrimento poterit provenire nisi celeriter occurratur. Valeat bene et diu vestra regia celsitudo in domino Jeshu Christo. — Si placet, supplicamus régie majestati ut nos et gentes nostras recommendatos habere velitis ac nobis precipere sicut vestris. — Datum Parisius, die Jovis ante dominicam qua cantatur Reminiscere.
(Rec. Off., Royal Letters, XIV, 2345, or.)
XXVIII. — 10 mars 428i. — Maurice de Craon à Edward I" sur les préparatifs de la croisade d'Aragon,
Au très noble roy d'Engleterre. — A très haut et très noble prince, à son très bon seigneur monseigneur E., par la g»'âce de Dieu roi d'Engleterre, M., segneur de Craon, honneur et révérence et soy touzjours aparelli à son service et à sa volenté. Sire, vos avez bien entendu la forme comment l'apoustoire envola au roy de France à Bourdeaux le roiaume d'Arragon pour le recevoir, et comment le roy de France a puis mandé à Bourges ses barons et ses prélaz pour avoir conseil o eulz de ceste chose; les quex ne 11 conseillèrent mie que il le receust en la condicion que l'apostoire li mandoit; et manda d'ilec a l'apostoire la forme et les articles comment il le recevroit se l'apoustoire li voloit ostroier. Et sunt les genz le roy de France que il avoit envolé à Romme retornez o les messages l'apostoire à Paris à cest parlement après la Chandeleur. Et a ostroié l'apostoire au roy de France le roiaume d'Arragon à un des fiz le roy de France fors que ce ne soit mie l'ainzné, en la condicion que li roi H manda. Et li a bien l'apostoire mandé comment le roy d'Arragon s'est mespris vers lui et comment le roiaume est tenu de lui. Et le roy de France l'a receu par le conseill de ses prelaz et de ses barons pour son fiz après l'ainzné, et a envoie à Romme ses messages pour ceste chose confermer, et l'apostoire li a donné le disieme dou roiaume de France et i a ottroié la pardon d'outremer généraument ; et pi'eschera l'en la croiz si tost comme ceus messagos seront retournez de Romme. Et ne cuide l'en mie que l'en aile en Arragon jusques à la mie quaresme en un an. — Des autres nouveles je ne vos sai plus nule mander. — Sire, j'ay moût grant volenté de vos voir. Mandez-moi, se il vos plest, vostre
volenté que je sui loiiz jourz aparelli de fere. Noslre sire vos guart l'ame et le cors. — Donné à Paris, le vendredi après Reminiscere.
(Uec. Off., Ro>jal Letterx, XI, 2180, or.)
XXIX. — •? décembre I2S4. — Acte relatif à Varmcment des galées à Narbonne pour V expédition d'' Aragon.
Noverint universi quod ego Bernardus Marescallus de Narliona proraito tibi, Poncio Rasori.mercatori Narbone,recipienti pro domino rege Francie, facere viginti ancoras bonas et bene factas ad opus galearum d. doinini régis, ponderis quamlibet duorum quintaliorum et dimidii vel plus usque ad tria quintalia ad pondus coquiliberi, precio videlicet quodlibet quintale viginti solidorurn et sex denarioruni tur. de quo precio profiteor a te habuisse et récépissé decem libras tur. in quibus renuncio exception! pecunie non numerate; quas viginti ancoras bonas et bene factas ad pondus pred. promito tibi noniine d. domini régis et pro ipso tradere apud Narbonam bine ad proxiniuni Carniprivium, obligans inde d. domino Régi, et tibi pro ipso, omnia bona mea ubique quod ita bec omnia attendam et compleam et contra non veniam mea bona fide tibi recipienti pro d. domino rege.... mihi de leudis et nemoribus; et ego Poncius Rasoris promitto pro d. domino rege tibi d. Bernardo Marescalli teneri de leudis et nemoribus, ut est dictum, et tibi solvere residuum pretii d. ancorarum, faclis et mibi pro d. domino rege traditis ancoris supradictis. — Act. fuit hoc Narbone, anno Domini M GG LXXXIV, domino Philippo, rege Francorum, régnante, die lune ante festum beati Nicholai in presencia et testimonio domini Roberti, presbyteri de Cabesaco... et raei G. Bedotii, notarii Narbone publici, qui hoc scripsi.
(B. N., Coll. Doat., CLV, f» 165.)
XXX. — Février 1283. — Lettres relatives aux emprunts contractés en Flandre pour V expédition d'Aragon.
\. — Nous Guis, cuens de Flandres et marchis de Namur, à ses ameis les eschievins et toutes les communités de la vile de Bruges, de la vile d'Yppre et à tous autres de la conté de Flandres asquels ces letres vendront, salus et amour. Comme nostre chiers sires me sires Philipes, par la grâce de Dieu rois de France, envoit à vous de sa gent pour requerre et proiier ke vous par la seurté de ses letres li voeillez faire prest à rendre à certain jour, douquel prest faire aucun de vous aves esté autres fois requis par sa gent, et aucun de vous ne feissies pas response sour ce, de la quele noslre chiers sires ne cil ki de par lui i alerent se tenissent a paiiet, nous vous mandons et prions que à ce ke cil ki de par nostre seigneur devant dit vont à vous vos en requerrunt de par nostre chier seigneur devant dit, à ceste fois vous fachiés pour lui si bien et si largement que nostre chiers sires devant dis, et cil ki a vous vont de par li, se tiegnent pour bien paiiet de vous et de vos responscs, par quoi il apere que nous et nostre gent avons ses beson- Langlois. 29
450 PHILIPPE m
"lies à CLier. Donné à Paris, Fan de grâce mil CCLXXXIV, ou mois de février.
I[. — ph., etc., à tous ceaus, etc., salus. Coume nous aiens priié et requis à nostre cliier cousin et foial Guy, conte de Fandres et marchis de Namur, ke li eskievin et les communitées de la ville de Bruges et de Yppre et tuit li autre de sa conté de Flandres nous facent prest, et li dit cuens le nous otottroiié et gréé deboenairement, nous volons et ottrions par ces présentes letres ke li près ke cil de la tiere de Flandres nous ont fait et feront encore, ke ce soit sauve la droiture le conte et ses hoirs en toutes choses et ke par ces près fais et à faire nule servitute ne nus drois soit aquis à nous ne à nos hoirs, ains soit comme pure grâce; et en tiesmoing de ce nous avons fait mètre nostre saiiel en ces présentes letres. Donné à Paris, le lundi devant la mi-quaresme l'an de grâce M CCLXXXIV.
{Arch. du Nord, premier Carlulaire de Flandre, B, 1591, P 141, V.)
XXXI. — Extraits du Carlulaire de Saint-Maur des Fossés, relatifs aux aides de Cost.
Anno Doraini M CC LXXIII, exigente a nostra ecclesia Fossatensi rege Philippo auxilium pro exercitu quem fecerat anno Domini M GG LXXII contra comitem de Fois, dicto régi solvimus pro d. auxilio et summario quod petebat a nobis, ducentas et septem libras par. et hospites nostros de vilhs que sequuntur talliavimus, et a singulis villis recepimus et levavimus summam que sequitur, videlicet : de NuUiaco XXIIl lib., de Castris XV lib., de Suciaco VI lib., de Sancto Verano IllI lib , de Brocia LX s. tur..., de Evriaco super Secanam, IIII libr. par. Et quia triginta anni vel circa erant elapsi quod rex Francie non petierat auxilium pro exercitu , quando petiimus talliam a dictis hospitibus de Evriaco pro exercitu régis, sicut dictum est, d. talliam negaverunt se debere et voluerunt se defendere per unam cartam quam habent a nobis; contra quam dicebamus quod d. carta non poterat nec debebat eos tueri de d. tallia que régis est, et quam volebat habere pro exercitu quem fecerat; et quod abbas et conventus qui d. cartam sibi dederant non poterant dare quod suum non erat, nec dictos hospites absolvere a d. tallia; controversia inter nos et ipsos orta super hoc, quidam eorum confessi sunt dictam talliam se et alias alios solvisse ac debere, et dictas. IIII. libras par. quas petebamus nobis solverunt omnes. Illi vero qui principales fuerant d. controversie et negationis nobis emendaverunt in plenis assisiis nostris. — De Liciis. C. sol. par., cujus ville hospites negaverunt d. talliam se debere et voluerunt se defendere de d. tallia eodem modo quo illi de Evriaco et tandem fecerunt et solverunt quod petebamus, sicut illi de Evriaco. — De Vitraco XXI lib. par. In ista tallia procurantibus hospitibus nostris de d. villa maliciose volentibus se subtrahere a jurisdictiono nostra quantum ad istam talliam, Reginaldus dictus Barbo, prepositus Parisiensis, contra nos posuit impedinientum, asserens quod d. XXI libre
debebant solvi régi cuni aliis summis quas alii hospites de d. villa debent regietquod d. XXI lib, non debebant deduci de surama quam rex petebat a nobis et ecclesia nostra Fossatensi. Tandem super hoc facta inquesta seu aprisia a dicte preposilo de precepto magistrorum de Ciiria Régis, et ostensa eidem littera bone meniorie Liidovici quondam régis que dicit quod rex non exigat aliquani talliam a villis noslris, ac ostensis antiquis scriptis nostris super hoc alias confectis, aliisque racionibus, et a d. preposito omnibus diclis magistris et régis consiliariis ostensis, de precepto eoruradem liberata fuit nobis et ecclesie nostre tallia pred. et deducta de summa quam petebat rex a nobis et ecclesia nostra; preceptumque fuit a d. magistris seu consiliariis in parlamento quod fuit anno Domini M CC LXXIII, circa festum Omnium Sanctorum, et duravit usque post Epiphaniam Domini, d. preposito, ut coram se vocatis d. hospitibus d. talliam taliter nobis liberatam et deductam de d. summa, quam d. rex petebat a nobis, nuntiaret; quod et fecit, et precepit eis quod. X. iibr. et. X. s. quas adbuc debebant de d. tallia solverent nobis. Istis qui sequuntur presentibus et audientibus : G. dicto d'Ablon, J. d'Ablon, Simone Le Boçu, Thoma dicto Lemperere..... [etc.] Et omnes isti erant tune hospites nostri apud Vitriacum et deliberatio pred. fuit inregistrata in Castelleto.
Anno Domini M CC LXXXIV, exigente ab ecclesia Fossatensi rege Philippo auxilium pro exercitu quam intendebat facere contra Petrum de Arragonia, dicto régi solvit d. ecclesia prod. auxilio et summario que petebat a d. ecclesia CC. lïn et XVII libras par. et hospites suos de villis infrascriptis talliavit dicta ecclesia, et a singulis villis recepit et levavit summas que sequuntur, videlicet : de FossatisXL lib., de Varennis XXX lib., de Nogento XXVIII lib., de Domibus XXXII lib., de Charentono XX s...
Anno Domini M CC LXXXIV, Petro quondam rege de Arragonia condenpnato per papam Martinum quartum ex causis... [p]lurimis de consilio fratrum, et dicto regno a dicto papa de consilio dictorum fratrum concesso et dato Philippe régi Francorum et a d. rege d. regno dato et concesso domino Karolo filio suo, nepoti dicti Pétri ex parte matris sue, quondam sororis d. P. et d. régis uxoris, d. rege exigente a nobis P. abbati et ecclesia nostra Fossatensi CC. IIII XVII lib. pro iiii et X servientibus, una quadriga et uno somario que dicebant nos et ecclesiam nostram hactenus sibi et predecessoribus suis solvisse, sicut in registris ejusdem dicebat contineri , villas nostras que sequuntur talliavimus in hune modum, videlicet : villam Fossatensem XL lib., de qua villa homines super hoc contra nos multum fuerunt rebelles et tandem d. pecunie summam solverunt et d. rebellionem nobis emendaverunt... Item, Vitriacum XXI lib. : quas cum major prioris sancti Eligii nobis apportavisset per dictum majorem et magistrum Guillelmum dictum Presbyterum, tune clericum nostrum, misimus magistro Rogero de Medunta, tune receptori ex parte régis talliarum d. régi debitarum a dicta ecclesia
et aliis, qui d. magisfev R. asserebat quod de summa nostra non debebat deduci d. XXI lib. Nam in scriptis suis seu registris d. régis continebatur quod villa de Vitriaco debebat sibi. LX. lib., et ostendimus d. magistro R. quod d. questio mota fuerat contra nos alias, videlicet quando rex ivit contra comitem de Fois, et tandem d. XXI lib. de precepto magistrorum régis, auditis rationibus nostris , deducle fuerant de summa nostra; et cum d. R. propter hoc noluisset d. XXI lib. deducere de summa nostra, accessimus ad venerabilem virum abbatem Sancti Dionysii et dominum Simonem de Nigella, quos dominus Rex dimiserat in loco suo ad custodiendum et regendum l'egnuni suum, et clamari fecerat publiée in aula Parisiensi quod quicquid facerent in d. regno volebat quod perpetuum robur obtineret firmitatis ac si idem fecisset; qui preceperunt d. magistro R. quod d. XXI lib. deducerentur de summa nostra pred. et deducte fuerunt; et dictus R. iiiregistravit quod taliter erant de summa nostra deducte.
[Arch. Nat., LL, H2, P 276 r», el LL, 114, f» 319. Livre Noir de Saint- Jlaur des Fossés.)
XXXII. — Sans date. — Pétition des communautés de Frise à Philippe le Hardi.
Serenissimo ac cbristianissimo domino régi Francie ac suis ducibus, comitibus, barronibus, ballivis et potestatibus civitatum régis predicti Judices ac Universitas terrarum Astringie et Wangie in Frisia constitule, servicium bumile tani debitum quam paratum. — Ad regionem vestre dominationis mercatores nostre gentis, presentium exbibitores , transmittimus , humiliter supplicantes quatinus amore Dei nostrarumque precuni interventu possint in vestro dominio auctoritate vestra veniendo et redeundo, salvis rébus suis, firma pace gaudere. Nos enim cunctis hominibus undecumque venientibus, mercatoribus transeunlibus, peregrinis advenis portum nostrum optantibus pacem fîrmissimam exhibemus. Cum lamen nullo subjaceamus dominio seculari, neque régi AUimannie vel potestatibus cujuslibet nationis sed solummodo archiepiscopo Bremensi in spiritualibus obedimus qui nobis tenetur Crismatis gratiam singulis annis secundum justiciam minisfrare , sed per nos eligendo judices singulis annis regimus gentem nostram, regom vero Francorum pre cunctis principibus veneramur , sequentes ipsum lu Terram Sanctam quociescumque contigerit ipsum ire in passagio général!, quemadniodum cum pâtre Lulhowico pie rccordationis contra Saracenos quatuordecim diebus apud Tunesym pugnavimus, sed, mediante divina clementia, manu potenti devicimus universos. Ex que nostram gentem, immo totam Frisiam, atavus régis Francie Karolus magnus beatissime memoric libertavit. Hinc est quod vestre conquerimus régie domination!, velut nostri mercatores nobis sua gravissima querimonia deinonstrarnnt quod illi de Flandria eos in. Illc. marcis contra juris justiciam spoliarunt, pro eo forum inibi de gwerra valida diutius expe-
tere non possumus nec valemus. Quamobreni inforniati solita pietate a vestris progeniloribus nobis indulla, nichiloniinus confisi de vestra regia benignitate, preces vobis eiFundeie decrevimus, supplicando (luatinus perpetui servicii nostri respecta forum pacilîcabile et diem qua veslri soUempnes nuncii ad equos coemendos nostris mercatoribus occurrere volaerint, disponetis. Pro quo vobis ac vestris nos et nostros ad perpétua servicia presentibus obligamus. — Rescriptum de vestra regali magnificentia petinius ad premissa. — Cetera lator.
{Arch. Nat., J, o:2t), n» 1, or.)
INDEX ALPHABÉTIQUE
Aaliz , dame de Saint -Micheau-siir-
Loire, il.
Aaliz, S, 23 et siiiv.
Abbeville, 200.
Aberconway (traité d'), 113.
Abou Abdallah .Mohammed, 30.
Abou Zeyyan .Moh.-mmed, 49. Accorre. Yov. Renier Accorre.
Adenès li rois, 7, 21, 33.
Agde, 249.
Agen, J6.
Agenais (sénéchal d'), /6, 26, 30, 42.
Agnès de France, 114, 186, 218 et suiv.,
Acreda, 133.
A.^de Garlande, 290.
Aigues-Mortes, 345, 373.
Aimerl, vicomte de Narbonne, 110,164,
191 et suiv., 311; 162.
Aisy, 231.
Aixe, 73, 88.
Albarazin, 135, 134, 367.
Albi, 230; 33; — (évèque d'), 273; /32. Alcoyl, 140.
Alexandre de la Loavse, 138, 439, 443.
Alfonse X de Castille, 27, 37, 63, 96
et suiv., 99, 105 et suiv., 108, 113,
Alfonse de Poitiers, 47, 94, 257, 292,
383; 9. 10. 16, 26, 36, Ho.
Alienor d'Angleterre, 36, 125, 127, 128,
Amanieu des Fossés, 133.
Amauri de >"arbonne, 110, 153, 192,
Amiens (bailli d'), 178, 333, 346; H2,
Amiens, 93; — (traité d'), 120.
Amortissement, 206 et .suiv. ,235 etsuiv. Ampurias (comte d'), 153-6.
.'Vnilenne, 85.
Angoulème (comte d'), 180, 358.
Antoine Bek, 93, 139, 146, 433.
Armagnac fGéraud V, comte d'), 59, 60, 103, 130-3, 137, 191, 439, 441.
Arnaut, bayle de Montpellier, 184.
Arnaut-Bernard d'Armagnac, 59.
Arn. de .Marcafava, 373.
Arnoul de Wisemale, 28, 30, 45, 87,
Arnoux III, comte de Guines, 177-8,
Arras, 53, 233, 231, 255, 357, 435, 441.
Artois (Robert, comte d'), 3, 16, 21, 22, 27-8, 30, 34, 36, 47, 55, 102, 104, 106, 107-8, 129, 140, 289, 419, 435:
Aubemarle, 220.
Aubert de Longval, 162.
Auch (■archevêque d') , 130, 200, 434.
Auger Mota, 131.
Aurillac (monastère d'), 87, 156.
Auvergne (bailli d'), 270; 52, 95.
Auvilars (vicomte d'), 103.
Bàne, 179.
Bath (évoque de), 41.
Baudoin de Guines, 178.
Bayonne, 113, 118, 121-2, 435 et suiv.
Beaucaire (conférence de), 99, 110; —
(sénéchal de"), 182 et suiv., 259 ; 38,
52, se. 121, / 30. 135 bis, /57. Voy.
G. de Pontchevron.
Beaugenci. Voy. Simon de Beaugenci.
Beaumanoir (Philippe de), 197, 200,
Beaumont (prévôt de), 318; — (monast.
de), 20.
Beaumont de Lomagne, 174.
Boauvais, 234; — (év. de), 237.
Le Bec, 230.
Belleperchc (abbé de), 369, 434.
Benvenuto, franciscain, 112.
Bernard d'Astarac, 131, 170, 200, 335.
Bernard d'Auriac, 173.
Bernay, 230.
i. Les chiffres ordinaires renvoient aux page?; les chiffres en italique aux numéros da catalogue des mandements.
INDEX ALPHABÉTIQUE
Bernucai (monast. de', 34.
Bertaut de Viliers, 331.
Bertrand, ingénieur, 370.
Bertrand de Montaigii, abbé de Moissac, 41, 145, 292, 329, 439, 443 ; 70.
Besançon, 85.
Bèze (abbaye de), 180.
Bibars, m.
Bigorre (Eschivat, comte de), 75, 92, 108, 132, 145.
Blanche d'Artois, 36, 96, 97, 249; 40.
Blanche de France, 33, 100, 115.
Blois (comte de), 61, 207, 212.
Bonet de Saint-Quentin, 209, 220.
Bonnecombe (abbaye de), 179.
Bordeaux (duel dé), 141 et suiv., 443; 112, 130, 172; — (province de), 272-3.
Boulogne (comte de), 61, 140.
Boulou (le), 155, 157.
Bouquin, 103.
Bourg Achard, 332.
Bourges, 146 et suiv., 256, 257 ; — (concile de), 234; — (archevêque de), 152, 245, 314; 93, 138.
Bourgogne (Robert, duc de), 21, 30, 32, 34, 37, 43, 82, 129, 191, 207, 214 et suiv., 289, 314; 48, 442.
Bourgogne (comte Othon de), 34, 37, 128, 140.
Brabaut (duc Jean de), 21, 22, 26, 30, 32, 34, 82, 85, 86, 105, 162, 196.
Bretagne (comte de), 34, 47, 81, 217, 277, 358.
Brionde, 349 ; 93.
Bruges, 212, 214, 251, 357, 449.
Bruniquel (vicomte de), 171; 163.
Caen (bailli de), 4f, 57, 128, U5, 147, 174, 179. 180.
Cahors, 249; 43, 116.
Caméra, 312.
Carcassonne, 372 ; — (sénéchal de), 57, 62, 98, 113, 169, 182, 193, 242, 346-7, 364, 368. 440; 5, 10, li, 18, 19,27,33, 37. 44, 49, 33.34. 60.78, 113. 123-7, 141, 146. 132. 137, 162, 168-70.
Casaubon (G. de), 59, 174.
Caslellon, 158.
Caux (bailli de), 178; 59.
Châlons, 251: — (év. de), 237.
Chambli, 38-9.
Champagne (comté de), 176-7.
Charles d'Anjou, 7, 16, 35-6, 38, 47-8, 50, 32, 64, 65 et suiv., 71, 109, 114-5, 123 et suiv., 127-8, 136, 138, 141, 143, 154, 176, 196, 314, 443, 448.
Charles, prince de Salerne, 114, 118, 119, 121-3, 126, 127, 140, 436 et suiv.
Charles de Valois, 150-1, 154, 158, 165,
Ghauvenci, 199.
Chelles, 230; 133.
Chiney, 85.
Cîteanx, 354.
Clément de Alneto, 111; 135.
Colin de Carcassonne, 370.
Collart de Molaines, 211.
Collioure, 156.
Combclongue (abbaye de), 179.
Comminges (comte de), 329.
Compiègne, 196-8; 47, 53, 36.
Conrad Lancia, 114.
Conrad Probus, 83-4.
Constance d'Aragon, 114, 142.
Constance de Bearn, 92, 132, 225.
Conlregagements, 202.
Corbie, 257.
Corinthe (archevêque de), 64, 109, 423.
Cosenza, 51-2.
Cotentin (bailli de), 63.
Creil, 196-8.
Crémone, 54.
Croisade, 43; décidée, 82, empêchée, 96
et suiv., 109 et suiv., 117.
Cuise (forestiers de), 47, 33, 36, / 19. Curia régis, 304 et suiv.
Dammartin (comte de), 140, 289.
Daspol, 9.
Dax, 118.
Dijon, 216, 252.
Donime, 174.
Douai, 211, 251, 257.
Dreux (comte de), 3, 54.
Dreux d'Amiens, 178.
Dun-le-Roi, 256-57.
Dynant, 86.
Ebles de Yeniadour, 221.
Echiquier de Normandie, 179, 232, 291,
Edmond de Lancastre, comte de Champagne, 36-7, 177, 230, 249, 289.
Edward le"", roi d'Angleterre, 16, 36, 41, 51, 71, 90 et suiv., 105-7, 113, 118 et suiv., 121-2, 125-6, 129, 133, 135, 139, 142, 151, 198, 217 et suiv., 279 et suiv., 372, 420-21, 424-S, 441, 447; 130.
Eine, 8, 156.
Endureaume, 178.
Engelbert de Cologne, 70.
Enguerrand de Bailleul, 162, 366.
Enguerrand de Couci, 14, 34, 289.
Enquêteurs, 316, 318, 329.
Erart de Valeri, 44, 82, 93, 98, 424.
Eschivat de Bigorre. Voy. Bigorre.
Espira de l'Agly, 156.
Essart (sire de 1'), 201, 364.
Estella, 101, 370.
Etienne de Bayeux, 147.
Etienne de Lorris, 207, 260.
Etienne Motel, 292.
Etienne Tatesavor, 336.
Etienne Tempier, évêque de Paris, 84, 240-1, 245.
Eudes de Saint-Germain, 80, 419.
Eustache de Beaumarchais, sénéchal de Toulouse, gouverneur de Navarre, etc., 43, 60, 99, 101-4, 106, 108.
INDEX ALPHABÉTIQUE
111, 15o-7. 16u, 173, 223. 33G, 369, 370, 426 et siiiv.; 8G /ji's, 113. fli.
Evreux (év. d'), 61. Voy. A'icolas de Senlis.
E. de Conflans, 314.
E. de Jalhay, 85
E. de Penecestre, 93.
Don Fernando de Castille, 97, 90, 100.
Fernando Ibaîïez, 367.
Ferté (sire de la), 19.
Feiii|uières. 200.
Figuières, loS.
Flandre (comte de), 16, 47, 61, 86-7,
203, 207, 210 et suiv., 253, 289, 314,