M CC LXXX
{Arch. du Pas-de-Calais, A, 20, n» 32, or. se. sur cire blanclie.)
XVII. — 3 décembre I2S0. — Rapport de J. de Gmillli à Edward P^, à propos de l'entrevue de Baionne.
Domino suo suus .1. do (!re\liaco, se Ipsum, l^ost inultas moras quas dominas rex Francie fecit in terris vestris, maxime ajtud Sanctum Krailianum et Marmandam, cum jam paratus esset ad recedendum versus Tholosam et processisset usque Moysiacum , ibidem habuit et recepit
436 l'HILlPPE III
ceriitudinem ex advenlu domini régis Caslelle, quod audiens Iranseundo per Condomium venit ad Monlem Marcianum, die Veneris in vigilia beati Andrée Apostoli, et dominus rex Caslelle, me présente, Baionam venerat die dominica précédente. Dominus princeps Salerne tenebat Aquis suum hospicium valde magnum quia multos prelatos et barones et alios secum adduxit; ipse de istis discurrebat ad ipsos ac circa negocium... laborabat; verum ex principali pro quo venerunt reges predicti parum aut nicbil adhuc actum est qiiod sciamus, set nunc agi incipit, et non videtur quod huiusmodi parlamentum mullum cito debeat pertransire, quod michi displicet, quia sic habeo assislere predictis magnatibus quod circa négocia offlcii micbi commissi vaccare non licet. Ad bec noscat vestra dominacio quod dominus rex Castelie nicbil micbi vel alicui de vestris significavit de suo adventu ; immo per fidedignos de commissariis Principis intellexi pro certo ipsum dixisse quod Baionam non intraret nisi sub conductu principis memorati; quo audito, quam cito scivi, eundem apud Fontem rabidum inquirens, illuc accessi et dixi eidem quod paratus eram sibi servare et bonorare eundem ac facere recipi bonorabiliter in Baiona et salvare ipsum et sucs ab omni periculo et... bobedire suis preceptis sicut et vestris, et qiiod mirabar super premissis, videlicet quod non significaverat micbi suum adventum, et quod dixerat se non venturum apud Baionam nisi sub conductu principis memorati; idem vero rex nisus fuit ostendere quasdara rationes ad sui excusacionem, dicendo quod fecerat burgensibus litteras et... mandaverat niitti et credebat quod dominus Gasto eas misisset, set loquens super boc domini Gastoni non comperi ita esse; asseruit etiam quod non dixerat premissa verba, videlicet quod non veniret sine conductu principis in Baionam, tali modo sicut micbi fuerant intimata. Ego vero dixi eidem quod si dicta fuerant, non dixerat suum bonorem nec vestrum, immo debuisset dixisse quod ipse conduceret principem in terra vestra, et boc erat sicut de lepore qui
portât venditum venatorem. Marcbio vero Montis f presens micbi
dixit quod premissa, si ita essent, non erant bene facta vel dicta; cumque ex premissis et aliis pluribus, specialiter de mandato domini régis Francie, cui in bac parte obodire raandastis, disposuissem de bonorum consilio provideri, circa cuslodiam ville Baione potissime, cum diceret ipsum dominum regem Castelie venire cum magno comitatu, et dominum Sancium, suum filium, subsequi cum majori, ad uberiorem cautelam, dixi eidem quod mulle et diversarum nationum gentes confluèrent biis diebus ad civitatem Baione et pro ryxis et contentionibus sopiendis et pro tuenda civilate ab incendio per quod eadem civitas que quasi tota de domibus ligneis constructa incurrerat multa dampna... fortes domos ville et ibidem posueram gentes armatas quibus prefeceram dominum G. de Burgo, famulum suum, qui sibi in omnibus et per omnia obediret, quamdiu contingeret me abesse; et idem dominus Rex tune rospondit boc bonum esse et sibi placere. Postmodum infra très dies babuit collo-
quium cum Principe apud sanctum Jobannem ubi fui et conduxi
Principem, alias non iturum, et post illud colloquium intravit Baionam,
ul supi:nu3 est predicluni; duxit... apud s. Johaniiem..., ut postmoduni
niichi innotuit, G. A. de Podiis B Baiona qui sub colore providendi
do navigio plures apud s. Sebastianuni, et lamen de nullo navigio
providet ibidem; propter que et alla supradicta faciemus prout melius
possemus, custodi civitatem Baione sub colore predicto, non sine
mapnis expensis, quas non liabenius de levi. Veruni, domine, si vobis forsitan scriberetur per d. regum Castelle super his, veritatem esse talem sciatis; eisdem namque regibus discedentibus sine pace vel treuga, custodie civitatis ex tune pocius providendum non intellig quod idem dominus rex Castelle sit de vobis vel domina regina bene contentus, licet quandoque asserat quod qualitercumque vos gesseritis erga ipsuni non propter hoc discedet a vestro amore; set noio ulterius de hoc scribere in presenti. — Absentia mea diutina extra terram custodie mee a vobis commissam quam causaverunt Parlamenta Francis quibus me oporluit interesse, iler Yspanie et accessus in Anglia nec non parlamentuni vestrum et domini régis Fx'ancie Ambianis et alia négocia impediunt et adhuc irapedit quominus agende vestre harum partium procédant, prout expediret et cederet meo honori. Nec est mirum si multa per [veniunt] super hoc ad au[res] vestras, quia quos loco mei dimmitto parum egisse boni...., dum revertor. Nunc vero cum crederem post regum discessum a terris vestris mittendus circa correctionem status patrie, recepi vestras litteras, quas scitis, de eundo ad partes Sabaudie pro negocio comitum
Sabaudie et Burgundie, et jam ejusdem domini comitis Sabaudie utin-
tersim Vianne in crastinum Octabarum Natalis; super quo multum adrairor et vere, omnibus cognitis, nescio quo me vertam, propter quod vestra dominacio non miretur si vestra négocia harum parcium non procédant
laudabiliter, ut deceret. Tam propter expensarum de vobis scripsi.
Quam cito michi innotuerunt certiora de parlamento regum presenti dominacioni vestre id significare curabo. Nondum constat michi si ibo
ad diem comitum predictorum cum incerlum michi p existât quando
reges predicti de terra vestra discedent, et, eis presentibus, nullo michi... extra terram exire. — Offensam domine mee, genetricis vestre, plurimum incurrere vereor, quia quibusdam suis mei'catoribus sohiciones sui redditus quos habet in costuma Burdepalensi non facio fleri, super quo frequentissime michi scribit; sed novit Altissimus quod sibi nec magistro (i. de Malomonte nec domino régi Francis video posse satisfîeri, nec de i-olidianis expensis possum michi, aut famille, nisi cum gravamine et diflicultate maxima, providere; quare digiietur vestra dominacio super hoc taliter vos habere quod non incurram d. oll'ensam et quod gentes vestre harum parcium non jaceant... in paupertutis commiserie laco. — Dominus rex Francie misit Johaimem N ad regem Aragonum antequam
sciret domini régis (ùastelle adventum cum eodemrege, intendit cum
d. rege Aragonie visum et tractatum habere. Predictis dominis regibus, principi et magnatibus cum eis existentibus scrvirc satagimus uiidecumque procédât, et tantum usque nunc fecimus quod credimus ipsos de vobis fore contentes usque ad presens. — Dominus Sancius venerat
438 PHILIPPE m
usque ad s. Sebastianum et exinde intrabit Baionam, cum super boc mandatum babebit a pâtre. — Super premissis nobis, si placet, rescribatis. Dat. Baione, Illa die decembris.
(Rec. Off.,, Royal Letters, u» 2096, or.; B. N., Coll. Moreau, G89, f» 209, copie.)
XVIII. — 25 mars 4282. — Procés-verbal de lu foi et de l'hommage
rendus au roi par le nouvel abbé de Sainte-Geneviève.
Anno Domini M CC LXXXII,die Jovis in Ceiia Domini,videliceL. VIII. Cal. ApriHs, frater Guillelnius dictus de Autissiodoro, novus abbas Sancte Genovefe Parisiensis per provisionem Sumnii Pontificis, comparuit corani domino noslro rege Francie Philippo apud Monteni Argi in caméra ipsius régis, et obtuHt dicto régi quod paratus erat ei facere nomine pred. ecclesie quod debebat; atque respondit consiliuni régis quod homagium debebat facere abbas et fideHtatem jurare et prior et conventus d. loci per litteras pendentes regalia petere. Dictus vero abbas juramentum fidelitatis statim obtulit facere, quod fecit sub bac forma : allatum fuit missale et datum in imaginibus ejus, et stola coUo ejus apposita et tune juravit quod régi in omnibus esset fidelis et quod sécréta régis fideliter servaret et quod régi bonum et fidèle consilium daret si super boc requireretur. De homagio autem faciendo et regaiibus petendis dilalionem petiit donec super bis cum conventu suo deUberasset : que dilatio concessa est ei. Ad hec présentes fuerunt decanus sancti Martini Turonensis, tune cancellarius régis : dominus dictus Grancbe, miles, frater Gaufridus, cancellarius, et frater Legerius, canonicus Sancte Genovefe.
In parlamento sequenti, circa festum Ascensionis Domini, venit d. abbas ad regem in caméra sua et fecit bommagium sub bis verbis gallice : « Sire, je deviens vostre boni liges et vous promes leauté jusque à la mort. » — De regaiibus petendis dixit abbas quod papa suppleverat per litteram quam miserat ei super provisione sua quod conventus et prior facere debuisset, quod rex gratanter acceptavit. Pro droituris curie régis super premissis solvit d. abbas in omnibus ad dictum magistri Gaufridi de Templo et magistri Pétri de Condé , clericorum régis , XXV libras paris., videlicet ipsi régi pro seneschalia, x. 1. p.; domino Joanni de Acon, G. solidos pro buticularia; domino Joanni dicto Poucin, X libras paris, pro cambellanis.
{Bihl. Sainte-Gcnavùh'e. E'. XXV, in-f", f» h v»; copie dans H. N., Portef. Fontanieu, XLVIII, n" 6.)
XIX. — 8 mai 1282. — Jean de Grailll à Edward I^'' à propos des intri-
gues de l'archevêque d'Aueh et du comte d'Armagnac.
Domino suo suus Jobannes de Grelliaco quicquid potest obsequii et bonoris. — Datura est michi intelligi et credo firmiter esse verum quod tractatus domini régis Francie, ex parte una,et arcbiepiscopi Auxitanensis, non sine conniventia domini Geraldi de Armaniaco, ex altéra,.... quod idem arcbiepiscopus submittat per aliquem modum curie Francie suam tempo-
ralitalein et forsitan posset extendi ad temporalilatem omnium ecclesiarum provincie Auxitanensis, et exinde procedet archiepiscopus contra vos super feudo Armaniaci et Fezenciaci, quod dicit pertincre ad ecclesiam Auxitanensem; et hoc faciet cura favore d. curie, proloquta collusione cum domino Geraido predicto, quod licet convincatur de faiso advoamento vobis facto, nicliil amraittat. Super hoc ordinando est concessa potestas abbati Moysiacensi et senescallo Tliolose per Utteras curie predicte. Videbitis vero in proximo nuncios dicti domini Geraldi qui ad vos accedunt pro quibusdam requisitionibus faciendis ex parte ipsius, et forte non displicebit eis si sibi dure respondeatur quia occasionem querit qui vuit recedcrc ab amico : propter quod tria per vos fieri ad impediendum tantum dampnum vestrum et dedecus, ex quo multa alia possunt oriri, oportuna videntur. — ■ § Primum. Quod respondeatur caute nunciis, ne ex responso possit aliqua occasio capi. — § Secundum. Quod scribatis eisdem archiepiscopo et Geraido quod de suis magnis oppressionibus quas intellexistis ipsos sustinere per senescalluni Tholo- •sanum disphcet vobis plurimum, et quod sicut in vestris propriis quam cito poteritis cum domino rege Francie et alias remedium apponetis, et quod sustineant patienter et quod persistent in fîdelitatis constancia qua fuerunt, et alia que videbitis expedire. — § Tercium. Cum hec fieri non possent sine assensu Curie Romane, quod scribatis vestris amicis ejusdem Curie quod impediant ne prestetur assensus, quem tamen crédit de facili bis diebus obtinere archiepiscopus ad preces régis, pretendendo utilitatem ecclesie sue. Bene valete. — Datuiu Parisius, in crastinum Ascensionis béate Marie.
(Rec. Off.. Royal Letters, XI, 2263, or.)
XX. — 21 mai 1282. — Rapport (Zcs ambassadeurs de Philippe lll sur leur entrevue avec le roi d'Aragon.
A très haut et à très puisant nostre redoutable seigneur le roi de France, Alixandres de Louoise et Jehans de Quarrois, aus apareillez à fere sa volante. — Nous feisons à savoir à votre reial majesté que le mardi après Pantecoute bien tart, venimes au port à Grave qui est à cinc Hues de Tourtouse,et là, trouvâmes le roi d'Ârragon qui atandoit iqui sa gent et sa navie pour soi requeillir seur mer. Et au matin li baillâmes nos letres; et quant il les ot leues, il nous fist apeler et nous demanda se nous voliens parler à lui an segré ou que il eust de son conseil aveques lui. Et nous li deiraes que il an apelast se il vouloit car il nous sanbla que il n'estoit se biens non que sa gent le seuscnt et il an apela tant (£u"a. VI. et. I. abé de Tordre de Citiaus. Et lors nous li deimes notre mcsage et sa rcsponse fu telc que sa volante et ses propos fu ot est ancore d'aler ou servise Dieu et an ccle antancion a il fet Tapareil que il a fet. Ne que il n'a talant ne n'ot onques d'aler contre le roi de Sezile ne contre le prince ne contre nelui dont il cuidast quo il vous deust peser. Et nous sanbla que ce que nous li deimes de par vous ne li des-
440 PHILIPPE m
plut pas et cil de son conseil an furent moût lié, si comme il nous distrent puis, quar il avoient esté an moût grant doute que il alast an Sezile quar ses fez est si segrez qui nus ne set quel part il doit aler et il pansent bien que après ce que vous li avez mandé et selonc la response que il nous a fête que il n'iera pas. Et antandons des janz de Quateloigne que il ont bone volante vers vous, et que il n'iroient pas volantiers au leu que il cuidasent que il vous despleust. Et tuit cil qui savoient pour que nous estiens là aie an estoient tuit lié par sanblant. Et d'iqui nous venimes à Tourtouse et veimes voz neveuz qui sont sein et betié, Dieu merci. Des nouveles de Quastele li mesage le Roi et li mesaige dan Sancbe ont esté au roi d'Arragon et antandons certenemant que ce que li fiz a fet est contre la volante dou père et sont si mal ansanble comme il plus pueent. Doné à Tourtouse le geudi après Pantecoute.
[Au dos : ] A très nolile r()i de France.
[Puis : ] Premiserunt eam dominus Alexander de Loaise et dominus
Jobannes de Carrois, sed responsio régis Aragonum quam attulerunt non
concordat.
{Arch. Nat., J, 318, n» 102, or.)
XXI. — / / août 1282. — Promulgation cVune ordonnance sur la condition des Juifs.
Pbilippus de Montibus, miles doniini régis, senescallus Carcassone et Biterris, universis et singulis judicibus, vicariis, prepositis, et baillivis in tota senescallia et in aliqua ejus parte constitutis, seu eorum locatenentibus, S. et dilectionem. Ordinationem quamdam super facto jud eorum et concessionem eis factam per curiam domini nostri régis que precipitur observari, nos recipisse noveritis in bec verba :
« Il est accordé que nus Juis ne soit contraint à respondre, fors par devant leur baillys ou par devant les vicomtes ou à celui ou à ceux que les baillys metront por eus. — Item, il est acordé et octroyé au Juis que se aucun Juis soit arrestets, o pris, et ses biens par aucune formise que il soit recreus par plages à estre à droit par devant le bailli ou par devant celui qui sera en son lieu, si n'est par cas de crime. — Item, il est acordé et octroyé as Juis que ils ne soient pas contraint à rendre après an et jour nus gages que se poeissent ampirier en gardant e ceus d'or et d'argent et qui sans ampirier s'en pourront gardier après deux ans entiers. Item, il est autroyé au Juis que ceux que de lor bone volentie se atorneront envers les baillis ou les vicomtes ou leur commandement par aucun Juis d'aucunes somas d'argent en aquitance de lor taille soient contraint a rendre les. — Item, il est acordé que nus Juis ne soit achoisonés, ne ne perda son cbatel par gage que il prenge de persona que engagier se pueissc, se n'est par trois qui son deifendu s'est à savoeir a ornemens de glise, dras essanglenliez, soc de cbarrue. »
Mandantes vobis et cuilibet vestrum et precipientes ex parte d. domini nostri régis qualinus d. ordinationem et concessionem superius exprès-
satam teneatis et servetis et teiieri et servaii per judicaturas et baillivias faciatis. — Dat. Bitterris, die Mercurii ante fostum sancli Gregorii, anno nativitatis Christi M CC LXXXIl.
Hoc transcriptum ex quihiisdam litteris patentibus sif:;illo d. domini senescalli peiidenti cereo, ut apparebal prima facic, sigiilatis sumptum, quod ego Beriiardus Haimundi Blasini, clericus, vice Pauli Floris notarii publici Carcassone domiiii régis, de verbo ad verbuiii lideliter transtuli, anno Domini M GG LXXXIl, tertio Idus Augusti, atque scripsi, vocato ad hoc Petro Paschalis et Petro Fabri notariis publicis Garcassone, oui una cuni dicto Paulo utramque litteraturam viderunt, tenuerunt et perlegerunt, et facta diligenti examinatione invenerunt cum dictis litteris bene per omniacoiivenire, seque propriis suis manibus subscripseruntet signarunt. Ego idem Paulus Floris, notarius publicus antedictus subscribo atque signo. Philippe rege Fiancorum régnante (lociis signi). Ego idem Petrus Paschalis, publicus notarius antedictus subscribo et signo {locus signi). Ego idem Petrus Faber, notarius antedictus subscribo et signo, régnante Phiippo, rege Francorum {locus signi).
(B. N., Coll. Dont, CLV, f 151.)
XXII. — -18 novembre 1282. — Edivard I" au comte cVArmagncic, pour Vinformer de la part qu'il prend à ses affaires devajit la cour de France.
E. Dei gratia rex Anglie, doniinus Hibernie et dux Aquitanie, nobili
viro et amico suo dilecto domino Geraldo, comili Arminiaci et Fezen-
ciaci, S. et sincère dilectionis semper augmentum. Litteris vestris quas
nobis misistis inspectis, patienter non tulimus quod ex tenore concepimus
earumdem, sed adversitati vestre compatimur in immensum. Advocatis
etiam nostris in curia Francie mandavimus et scripsimus instancia spe-
ciali quod vobis in négocie quod vos in d. curia jam contingit assistant
viriliter cum consilio et auxilio salulari, quo magis idem negocium finem
féliciter sortiri valeat adoptatum. Scripsimus etiam super hoc domino
Johanni de Greyliaco, senescallo nostro Vasconie, quod d. advocatos nos-
tros inducat specialiter ad premissa, et fînaliter domino régi Francie
super negocio scripsimus memorato quod vobiscum velit agere super
hoc gratiose. Teste me ipso, apud Rothelan, XVIII die novembris anno
regni nostri X''.
(Rec. Off., Gascon Pétitions, n" 489.)
XXIII. — Mars 1283. — Procès-verbal de l'abandon que fit le comte de Guines de ses fiefs, en faveur du roi, devant la cour d'Artois.
En l'an de grâce M. CG. IIII et II, le samedi après mi quaresme, fu li baillieus d'Artois et li homme Mgr le comte en sen castel à Arras, c'est assavoir : me sire Gilles de Noevile, me sires Gilles de Mailli, me sires Bauduins de Gaumont, me sires Jehans de Gay, li sires de Santi...; et en le présence du bailliu et des hommes devant dis, li cuens de Ghisiies, dist que il avoit vendu au roy le conté de Ghisnes tout ce que il en
tenoit de mon signeur d'Artois en baronnie ou autrement, et qiiankes il tenoit de monsigneur en vaasserie; et dont li demanda li baillus se il vendoit par gré d'oir u par povreté u pur remetre en hyretage ailleurs car par ces. III. coses pooit on vendre en Artojs ' ; et il dist que il vendoit par povreté; et dont li demanda li baillus se il avoit tesmoignage ses pers qui jurassent que il vendist par povreté, et il dist que oil, dont vinrent avant doi cbevalier, home mon signeur d'Artois, me sires Hues li Kiens et me sire Grars de Bilke, et jurèrent sour sains que li cuens de Ghisnes vendoit par povreté. Adont conjura li baillus les homes se li cuens avoit bien prouvé se povreté et se il pooit vendre par l'usage d'Artois, li quel disent par jugement que il avoit bien prouvé le povreté et que par l'usage du pais il pooit bien vendre. — Et après ce, li cuens de Ghisnes raporta en le main le baillu avoec le roy tout quankes il tenoit de Mgr. d'Artois en baronnie et en vaasserie, et s'en dessaisi en le présence des homes devant dis. — Et après ce, li baillus conjura les homes que il li desissent par droit se li cuens de Ghisnes s'estoit dessaisi bien à loy de quankes il tenoit de Monseigneur, fust en baronnie fust en vaasserie, et se il en avoit tant fait que il n'i eust mais droit, li quel home disent par jugement que de che que li cuens de Ghisnes tenoit de Mgr d'Artois en vaasserie que il s'en estoit dessaisis bien et à loy, et ke il en avoit tant fait que il n'i avoit mais droit. Mais de ce que il tenoit en baronnie ne se melloient il, car il n'estoit mie à aus à jugier.
Et à toutes ces choses faire fu Pieres Sainiiaus, baillus d'Amiens, qui requist au baillu d'Artois de par le roy à avoir le saisine de ce dont li cuens de Ghisnes s'estoit dessaisis et li baillus d'Artois n'ot mie conseil de che faire; si retint le chose en se main, de si adont que il eut parlé à ses maistres.
'{Arch. du Pas-de-Calais, A, 29, n" 9.)
XXIV. — 16 juin 1283. — Le pape avertit Philippe III du traite conclu entre Robert de Bourgogne et les hommes de son duché.
Martinus, episcopus, servus servorum Dei, carissimo in Christo filio Philippo régi Francorum illustri, salutem et apostolicam benedictionem. Ad notitiam regiam fore credimus jam perductum qualiter inter prelatos ecclesiarum cathedralium et aliarum ac monasteriorum aliorumque locorum ecclesiasticorum necnon et capitula, conventus aliasque personas ecclesiasticas et etiam seculares ducatus, ac dilectum riHum nobilem vii-um, ducem Burgundie, habitus dicitur esse tractatus ut dux ipse a frequenti monetarum mutatione desistens que prelatis,capitulis,conventibus et personis ac ecclesiis, monasteriis, locisque pred. et universaliter omnibus ipsius ducatus incolis asserilur esse dampnosa, de cetero pcr se suosque successores monetam immutabilem forma, lege ac pondère cudi et fabricari faciat sub certo valore habendam et perpetuo immutabiliter observandam, hoc eidem adjecto tractatu quod de immutabilitatc hujus modi