CHAPITRE CXIIE
Comment le roi anglois, abandonné de ses frères et autres, parla à son peuple rebelle dont il contenta une partie, ct ue partie DOU.
En venant le roi en celle place, que on dit la Milinde, au dehors de Londres, se emblèrent de lui, pour la doutance de la mort, ses deux frères, le comte de Kent et messire Jean de Holland : aussi fit le sire de Gommignies qui s’en alla avecques eux ; et ne se osèrent montrer au peuple en celle place de la Milinde. Quand le roi fut venu, et le demeurant des barons dessus nommés en sa compagnie, en la place de Ja Milinde, il trouva plus de soixante mille hommes de divers lieux et de divers villages des contrées d'Angleterre : il se mit tout en-my eux et leur dit moult doucement : «Bonnes gens, je suis votre roi et votre sire, que vous faut ? que voulez-vous dire? » Adonc, répondirent ceux qui l'entendirent et lui dirent : « Nous voulons que tu nous affranchisses à tous les jours du monde, nous, nos hoirs et nos terres, et que nous ne soyons jamais "nommés serfs ni tenus. » Dit le roi : « Je le vous accorde, retraiez-vous en vos maisons et en vos lieux, ainsi que vous ëtes ci venus par villages, et laissez de par vous, de chacun village deux ou trois hommes, et je leur ferai tantôt escripre et sceller de mon grand scel lettres telles que vous les demandez, lesquelles ils emporteront avec eux quittement, ligement
minis, et quorumdam nobilissimorum militum barbas suis incultissimis ct sordidissimis manibns contrectare. demulcere, et verba modo familiaria serere de socialitate cum eisdem habenda de cætero, modo de fide servanda ipsis ribaldis, modo de jurameuto præstando, ut communiter cum eis regni quærerent prodilores, cum ipsi mauifestæ prodilionis notam devilare non possent, quippe qui vexilla et pennicellos erigentes, tali modo cum armaia manu pro modulo suo, scilicet modo prætacto incedere non timebant. Et cum hæc omnia facerent, et (ut diximus} pierique soli in cameras concessissent, et sedendo, jacendo, jocando super lectuin regis insolescerent, et insuper matrem regis ad oscula invitarent quidam, non tamen (quod mirum dictu est) audebant plures milites et armigeri, unum de tam inconvenientibus actibus conveaire, non ad impediendum manus injicere, nec verbis secretissimis mussitare. Intrabant et exibant ut domini, qui quondam fuerant vilissimæ conditionis servi, et præferebant se militibus, non tamen militum, sed rusticoram subulci.
et franchement tout ce que vous demandez! ; et afin que vous en suyez mieux confortés et assu-
1 Voici la teneur de ces lettres de nanumission, suivant Hollinshed et Walsinç;ham :
Richardus dei gra:ia rex Angliæ et Franciæ et domi. aus Hiberniæ, omnibus ballivis et fidelibus suis, ad quos præsentes litteræ pervenerint, salutem : sciatis, quod de gratia nostra speciali, manumisimus universos ligeos et singulos subditos nostras, et alios comitatus Hertfordiæ, et ipsos et eorum quemlibet ab onni bondagio exuimus, et quietos facimus per præsentes, ac etiam perdonamus eisdem ligeis ac subditis nostris omnimodas felonias , proditiones, transgressiones et extorsiones, per ipsos vel aliquem illorum qualitercumque factas sive perpetralas , ac etiam utlegariam velut legarias, si qua vel quæ in ipsos vel aliquem ipsorum fuerint vel fuerit his occasionibus promulgata vel promulgalæ, et summam pacem nostram eis et eorum cuilibet inde concedinus. In cujus rei testimonium has litteras nostras fieri fecimus patentes, teste me ipso apud London, 15 die juni, anno regni nostri quarto.
Elles sont, comme on voit, datées du {5 juin, et le 2 juillet le roi Richard, aussitôt que les insurgés eurent perdu leur puissance, publia les lettres de révocation suivantes, qu'on trouve dans Rymer, à l’année 1381.
Rex omunibus, ad quos, etc, salutem :
Licet nuper, in turbatione detestabili, per quosdam ligeos et subditos nostros, contra pacem nostram insurgentes, horribiliter facta , certæ lifteræ nostræ patentes, ad ipsorum iusurgentiurm instantiam importunam , factæ fuissent, continenies,
Quod nos universos ligeos et subditos nostros, com. munes et alios, certorum comitatuum regni nostri, manumisimus, et ipsos et eorum quemlibet ab omni bondagio et servitio exuimus et quietos fecimus, ac etiam quod pardonavinus eisdein ligeis et subdilis nostris omnimodas insurrectiones, per ipsos contra nos faclas, cquitando et eundo per diversa loca, in regno nostro, cum hominibus armatis, sagittariis, et aliis, vi armala, cum vexillis et penuncellis displicatis.
Ac etiam omnimodas proditiones, felonias, transgressiones et extorsiones, per ipsos vel aliquem ipsorum qualitercumque fa=tas sive perpetralas,
Ac etiam utlagariam et utlagarias, si qua, vel si quæ, in ipsos, seu aliquem ipsorum, fuerunt, vel fuerit, his occasionibus , promulgata, vel promulgatæ, et firmam pacem nostram eis et eorum cuilibet inde concessimus,
Quodque voluimus, quod iidem ligei et subditi nostri liberi essent ad emendum et vendendum, in quibuscumque civitatibus, burgis, villis mercatoriis, et aliis locis, infra regnum nostrum Angliæ,
Et quod nulla acra terræ, in comitatibus prædictis, quæ in bondagio vel servitio tenetur, altius quam ad quatuor denarios haberetur, et si qua minus antea tenta fuisset, imposterum non exaliarelur.
Nos tamen,
Pro eo quod dictæ litteræ de curia nostra, absque matura deliberatione, et indebite, emanärunt, perpendenies concessionem litterarum prædictarum in nostri el coronæ nostræ maximum præjudicium, ac tam in nostri, et prælatorum, procerum et magnatum dicti nostri regni,
rés, je vous ferai par sénéchaussés, par chastelleries et par mairies, délivrer mes bannières; et en tout ce vous ne trouverez aucune faute, ear je ne serai jà repris. »
Ces paroles apaisèrent grandement ce menu peuple, voire les simples et les novices et les bonnes gens qui là étoient venus et ne savoient qu'ils deinandoient ; et disoient tout en haut : «C'est bien dit, c'est bien dit, nous ne demandons pas mieux.» Vez là ce peuple apaisé ; et se commencérent à retraire en Londres. Encore leur dit le roi une parole qui grandement les contenta :
quam sacroranctæ ecclesiæ Anglicanæ exhæredationem, nec non dispendium et incommodum reipublicæ tendere manifeste ,
Dictas litteras, et quicquid exinde fuerit subsecutum, de avisamento concilii nostri, tenore præsentium, revocavimus, cassavimus, et adnullavimus, et de facto revocamus, cassamus, irritamus et penitus adnullamus,
Nolentes quod aliis, et cujuscumque status seu conditionis fuerit, liberlatem sive commodum aliquod de prædicüs litteris quomodolibet habeat seu reportet,
Volumus enim, et intentionis nostræ exislit, talem gratiam singulis subditis nostris quamvis enormiter contra ligeantiam suam forisfecerint, de avisamento sani conciliü nostri, imposterum impartiri quæ Deo placabilis, nobisque et regnos notro utilis fuerit, et inde fideles subditi nostri reputabunt rationabiliter se contentos,
Et bæc omnibus, quorum interest, innotescimus per præsentes :
Damus autem, tam universis et singulis dominis, magnatibus, et alüs fidelibus, ligeis, et subditis nostris, quam vice-comilibus , et aliis miuistris nostris, comilatus Essexiæ , tenore præsentium, firmiter in mandatis, quod ipsi præsentes literas nostras, in singulis civitatibus, burgis, et aliis villis, et locis, in comitatu prædicio, tan infra libertales, quan extra, ubi expediens fore viderint et necesse, ex parte nostra publice proclamari faciant.
Dlterius districte præcipiendo quod omnes et singuli, tam liberi, quam nativi, opera, consuetudines , et scrvitia, quæ ipsi nobis ac aliis dominis suis facere debent, et ante turbationera prædictam facere consueverunt, absque contradictione, murmure, resistentia, seu difficultate faciant aliquali, prout antea solebant.
Insuper inhibendo eisdem ne ipsi opera, consuetudines et servitia sua prædicta, istis turbationum temporibus, magis solito retrahant, seu nobis aut prædictis dominis suis facere ullo colore retardent, nec aliquas alias liberLates sive privilegia exigant, vendicent, sive clament, quan ante turbationem prædictam rationabiliter habuerunt, et quod ipsi, qui prædictas litteras nostras manuinisionis el perdonationis penes se habent seu custodiunt, eas statin penes nos et concilium nostrum deferant et restituant cancellsndas, sub fide et ligeantia quibus nobis tenentur, et sub forisfactura omnium quæ nobis forisfacere poterunt in futurumn.
In cujus, etc.
Teste rege apud Chelmersford, sec:mdo die julü.
Per ipsum regeim