QUELQUES MOTS SUR LA MAISON D'AUBONNE
Lorsque nous publiâmes naguère notre Mémoire sur les dynastes rl'Aubonne (voy. le tome XXVI des Mém. et Doc. publiés par la Soc. d'Iiist. de la Suisse romande), nous recherchâmes avec soin, dans nos riches archives cantonales, activement secondé en cela par M. l'archiviste d'Etat, les documents qui se rapportaient au sujet que nous traitions. Nous espérions avoir fait à cet égard une revue complète. Cependant, il n'en était pas ainsi, et quelques documents ayant été retrouvés postérieurement à nos recherches, nous les indiquerons ici, dans leur ordre chronologique, à titre d'appendice à notre précédent travail.
Le plus ancien d'entre eux est une vente faite dans l'année 1267, par Jacques (III), coseigneur d'Aubonne, donzel, du consentement et par l'expresse volonté de dame Jordane, sa sœur ', d'Aymon et de Jaquette, ses enfants ' , en faveur de Jean, dit Davyd, bourgeois d'Aubonne, de dix sols genevois annuels, qui lui sont dus sur le chésal de Longirod, en vertu de partage et d'héritage, par les hommes du défunt seigneur d'Aubonne appartenant maintenant
' Epouse de François, sénéchal de Lausanne, chevalier. * Jaquette est ainsi à ajouter, sur notre tableau généalogique des coseigneurs d'Aubonne, au nombre des enfants du coseigneur Jacques (III).
LA MAISON d'AUBONNE. ISl
à l'illustre Pierre, comte de Savoie. Cette vente est faite pour le prix de sept livres et dix sols*.
Les documents dont l'indication suit se rapportent aux enfants de Pierre, dit Putot, coseigneur d'Aubonne, chevalier, et offrent partant de l'intérêt vu que l'on ne possède que peu de notions à leur égard.
Nous avons rapporté dans notre Mémoire la donation entre vifs, faite au mois de décembre de l'année 1283, par François, fils du défunt sire Pierre , ditPuttot, coseigneur d'Aubonne, de tous ses biens, meubles et immeubles, en faveur de sa sœur Alexie et de ses enfants, nés et à naître, procréés avec son mari Pierre, fils de Pierre, dit d'Aubonne, citoyen de Lausanne ^. Or cette donation ne comprit pas, paraît-il, les fiefs tenus par le donateur, mais seulement ses biens allodiaux, puisque, en l'année 1290, le mer credi après la fête de Pentecôte, le même François ' vendit à l'illustre Humbert de Thoire, seigneur d'Aubonne, pour le prix de 800 livres de Genève, tons ses biens, hauts et bas, situés dans la ville d'Aubonne et son territoire, ainsi qu'à Trévelin, Féchy, Crousa, Vinsel, Dullit, Duillier et dans la terre de Faucigny, avec le mère et mixte empire et toute autre jurisdiction possédée par lui. Ils con sistaienl en hommes, terres, prés, vignes, moulins, bois et autres biens ou droits. Le dit François d'Aubonne les tenait en fief ou prédit Humbert de Thoire et il les lui remet
* Arcli. cant., volume intitulé : Reconnoissances nobles et rurales et autres actes rière Aubonne, Bavois, Coppet et autres lieux du Pays de Vaud, de l'année 1324. F" 34.
' Les dynasles d'Aubonne, pièces justificatives, N" 10.
» Dit fils du feu sire Pierre Puttot, coseigneur d'Aubonne, chevalier.
lo2 LES D7NASTES DE MONT.
parce que, étant infirme de corps, il ne peut pas desservir l'hommage qu'il lui doit*.
A quoi litre cet hommage était-il dû? Si la suzeraineté d'IJumberl de Thoire à l'égard de François d'Aubonne était la suite de la cession que le comte Philippe de Savoie avait faite en l'année 1268, au père de ce seigneur, cession indiquée dans notre Mémoire-, elle impliquerait la conséquence que Pierre d'Aubonne^ dit Putot, avait aussi prêté hommage à Pierre de Savoie, comme son neveu Jacques, pour sa coseignerie d'Aubonne, ce dont on ne trouve pas d'indication. 11 se pourrait, d'un autre côté, que soil le dit Pierre soil son fils François eussent prêté hommage plus tard aux sires de Thoire et de Villars.
Quoiqu'il en soit, au mois de mai de la même année 4290, le prénommé François d'Aubonne confessa que l'illustre Humberl de Thoire et de Villars lui avait assigné, à titre viager, sept livrées annuelles (de terre) sur ses hommes de Saubra et de Saint-Livres'.
Il ressort des documents que nous venons de citer que la part de la coseignerie d'Aubonne qui avait appartenu au chevalier Pierre, dit Putot, passa, à litre d'acquisition, à Humbert de Thoire et de Villars, sire d'Aubonne.
Etiennelle d'Aubonne, fille du prénommé Pierre, dit Putot, et femme du donzel Jean de Saint-Oyen, fit aussi, de son côté, une vente de biens au même Humbert de Thoire, sire d'Aubonne. Au mois de septembre de l'année i292, elle aliéna en sa faveur le quart de l'avouerie de
• Volume intitulé: Recounoissafices nobles et rurales et autres actes, rière Aubonne, etc., F" 52.
' Les dynasles d'Aubonne, pag. 19i). (Pag. 60 de notre tirage spécial.)
• Titre cité à l'avaiit-dernière note, F" i8.
LA MAISON d'aUBONNE. 153
Trévelin, le quart desmouiinsde {ùu1)Poni (de Ponte) eiâe Bougy, et le battoir du dit Bougy, plus une vigne, dite en Bayez, au territoire de Féchy, trois abergementsàDuillier, tout ce qu'elle possédait à Dullit, dont la moitié appartenait au partage de sa sœur Alexie, et généralement tous ses droits à l'héritage du défunt sire Pierre Putol (son père). Cette vente eut lieu pour le prix de 60 sols lausannois, outre une renie viagère annuelle de 40 des mêmes sols*. Il y a lieu d'être surpris du bas prix de cette vente, que des circonstances, qui nous sont inconnues, explique raient peut-être.
Au mois de juin de la même année 1292, Jeannin {Johanninus) d'Aubonne, donzel, fils de feu Guerric d'Aubonne, chevalier% donne à la prénommée Etiennette, sa parente {consanguineam), une quittance à l'égard de toutes les conventions qui ont eu lieu entre eux jusqu'à ce moment. Jeannin d'Aubonne, par ce document, prie Humbert de Thoire , sire d'Aubonne , que la prédite Etiennette réponde en sa faveur (du dit Jeannin) de son héritage, qu'elle possède à son plaisir*. Des explications,
' Même litre, F» 37.
* Nous nous trouvons ici en contradiction avec ce que nous avons avancé dans notre Mémoire sur les dynasles d'Aubonne (pag. 179 et pag. 38 de notre tirage spécial), savoir : que ce lils du sire Guerric d'Aubonne était toujours nommé Jean et non pas Jeannin dans les documents qui font mention de lui, circonstance d'où nous inférions qu'il n'y avait pas identité de personnes entre lui et Jeannin d'Aubonne, vidomne de Divonne, vivant à la même époque. Devrions-nous conclure maintenant de ce que le fils du sire Guerric d'Aubonne est nommé Jeannin dans la charte dont il est ici question, que l'on doive voir en lui le vidomne de Divonne? Nous ne le pensons pas, quoique pourtant cette identité soit une chose possible.
* Volume intitulé : Keconnoissances nobles et rurales et autres actes, rière Aubonne, etc., F» 47.
que l'on ne trouve pas, seraient indispenoables pour pouvoir saisir la signification de ce document.
Nous avons indiqué dans notre Mémoire et cela d'après l'd Inventaire général des droits de la baronnie d'Aubonne, » un accord qui aurait eu lieu entre Girard et Etienne d'Aubonne, dits de Lausanne, et leur mère Aiexie, femme de Pierre de Prangins, d'une part, et Amédée de Villars, sire d'Aubonne, d'autre part, au sujet des réclamations de ceux là concernant l'héritage de Pierre, dit Putod, coseigneur d'Aubonne*. Cet accord, dont la teneur ne nous était pas connue, est daté du vendredi avant la fêle de S'. Nicolas de l'année 1310, et il a pour entremetteurs les nobles Jean de Rossillon, doyen d'Alinges, Reymond de Tlioire et Pierre de Prangins. On y lit que le sire Amédée de Villars possédait encore une partie de l'héritage de Pierre Putod, tandis qu'une autre partie en avait été aliénée soit par lui soit par feu son père Humbert, et que les prénommés frères Girard et Etienne d'Aubonne réclamaient alors du prédit sire Amédée deux vignes, un chésal et une censé, tels que leurs père et mère les avaient possédés. Sur la décision du noble Girard d'Allaman et de Jean B^irnaux, arbitres, le sire Amédée rend aux prédits frères d'Aubonne les vignes, chésal et censé précités, et ceux-ci de leur côté, reconnaissent qu'ils tiendront de lui, sous la censé de trois sols, les biens mentionnés dans les trois titres suivants : 1° Une ordonnance (ordinatio) faite par le dit Pierre Putod mariant ses trois filles, scellée par le sire Humbert de Thoire et de Villars. 2" Un titre scellé par le prieur de Romainmo
* Les dynastes d'Aubonne, pag. 179 et 180 et les deux notes à cette page-ci. Pag. 4-3 et 4i de notre tirage spécial.)
LA MAISON d'aUBONNE. 155
tier. Et 3° une reconnaissance faite par dame Binfa, épouse du dit Pierre Putod, relative aux biens assignés en dot à Alexie. fille de celui-ci, scellée par l'offîcial de Lausanne*. Les biens précités étaient situés entre l'Aubonne et la rivière de Vyz {de Vie), le lac de Lausanne et le Jura '. On apprend par ce document que Pierre Putod, coseigneur d'Aubonne, eut encore une troisième fille, qui se maria, mais dont le prénom et le nom de son mari sont restés ignorés.
A la demande {ad inierrogationem) de la noble donzelle Agnès de Villars, dame d'Aubonne, Jean, coseigneur du dit lieu, reconnaît et confesse, le 6 août 1322, qu'il est, à raison de certain fief qu'il tient d'elle, l'homme lige de la dite dame, sa suzeraine avant tous seigneurs, ainsi que d'autres documents en font foi, et cela indépendamment de l'ancien fief (celui de la coseigneurie de la ville d'Aubonne), autrefois reconnu. Le dit Jean, moyennant 60 livres qu'il a reçues de la dite dame Agnès, reconnaît tenir d'elle, en augmentation du prédit ancien fief, savoir: sa vigne de Bayez, sa vigne de Moraz, sa vigne deCrusilly, une vigne située au lieu appelé Pra-Bertel que tient de lui Hugues dou Costel, et la vigne et le champ qu'il possède sous le chêne de Moris. Pour ce fief-ci et pour tout l'autre fief le prénommé Jean, coseigneur d'Aubonne, fait hommage lige à la dite Agnès, en présence de messire Jean de Rossillon, chanoine de Genève, de Vuillerme de Greysier, de
• Girard et Etienne d'Aubonne tiendraient aussi du seigneur d'Aubonne les biens qui pourraient leur être donnés à titre de dédommagennent, s'il y avait lieu.
* Volume intitulé : Reconnoissances nobles et rurales et autres actes, rière Aubonne, etc., F" 46, et Grosse Fonjaletti, V° 22.
4o6 LES DYNASTES DE MONT.
Jean de Mont, de Richard (Girard) et Etienne des Monts {deiyonUbu.s)eiùe Rolet de Lavigny, donzel'. Nous voyons dans la reconnaissance du coseigneur Jean d'Aubonne l'accomplissement partiel d'une des dispositions de la convention faite le 6 des kal. de mars 1319, entre le seigneur et la dame d'Aubonne, d'une part, et dame Binfa, codame du dit Aubonne et son fils Jean, dautre part, disposition d'après laquelle les premiers seraient tenus de donner aux seconds dix livrées de terre annuelles, dans la jurisdiction d'Aubonne, rachelables par 160 livres, lesquelles seraient mouvantes du fief des dits seigneur et dame d'Aubonne*. Le même coseigneur Jean d'Aubonne avait déjà prêté, le 8 mai de la même année 1322, une reconnaissance en faveur de la prénommée Agnès de Villars^ Il est probable qu'elle était aussi la conséquence de la disposition que nous venons de signaler.
Antoine, coseigneur d'Aubonne, fils du prémentionné coseigneur Jean, avait vu avec chagrin Rodolphe de Gruyère, chevalier, seigneur de Vaulgrenant, ennemi de l'illustre chevalier Olhon de Grandson*, devenir seigneur d'Aubonne en vertu de la vente de cette seigneurie que lui avait faite la comtesse régente de Savoie, qui l'avait injustement confisquée au préjudice du prédit chevalier Olhon. Les rapports du coseigneur Antoine avec le nouveau seigneur d'Aubonne se ressentirent de ces dispositions. On se rappelle l'opposition apportée par lui à ce que Rodolphe de
' Grosse Fonjaletti, concernant Aubonne, F" 1. (Aux aich. cant.)
* Les (lynastes d'Aubonne, pièces justificatives, ÎS" 18. ' Collection de Mulinen.
* Rodolphe de Gruyère, chevalier, seigneur de Yaulgrenanl, avait disputé sans succès la seigneurie d'Aubonne au chevalier Othon de Grandson, à laquelle il prétendait du chef de Marguerite Alamandi, sa mère.
LA MAISON d'aUBONNE, 457
Gruyère Pt le prociirenr rie Vaiid entrassent (ie force dans la maison des hoirs de Jaqnet Marchand, à Aiibonne, pour s'emparer des titres de la seigneitrie d'Anbonne déposés dans celte maison *. Une charte conservée dans les archives de l'Rtat de Fribourg-, nous apprend que le coseigneur Antoine se porta encore à d'autres actes d'hostilité envers Rodolphe de Gruyère. Selon cette charte, ce dernier et Antoine, coseigneur d'Aubonne, donzel, d'une part, et Jean de Blonay, chevalier, commissaire du prédit Rodolphe, d'autre part, se trouvaient, à la date du 5 octobre (mardi après la fête de St. Michel) de l'année 1394-, au château d'Aubonne, sur la place située devant la chapelle, au sujet du différend existant entre les prénommés Rodolphe et Antoine. Le chevalier Jean de Blonay exposa que le coseigneur d'Aubonne avait insulté le châtelain du dit sire Rodolphe, nommé Antoine Richard de Bionnens et aussi le lieutenant de celui-ci, Nicod, dit Evrard ; qu'il avait également insulté le donzel Jean de Mont, contre lequel il avait mis la main à l'épée, lui reprochant de prendre parti contre lui ; qu'il avait voulu s'introduire avec des hommes armés dans le château du sire Rodolphe, et que quelques-uns de ses hommes avaient crié pendant la nuil, depuis le château de leur maître, aux gens du sire Rodolphe, dans le château de celui-ci': «Vous, vils calomniateurs, qui êtes dans ce château, il faut que vous en sortiez vite, vous et votre maître, puisque des meilleurs que vous en sont sortis*.
* Les dynastes d'Aubonne, pièces justificatives, N" 35.
* Et imprimée dans les Monuments de l'histoire du comté de Gruyère ^ F, pag. 237.
* Ces deux châteaux étaient voisins.
* Ceci se rapporte aux imputations calomnieuses dirigées contre le cheva-
Toutes ces insultes, au dire du chevalier Jean de Blonay, avaientété faites par le coseigneur Antoine ou à son instigation. Celui-ci, à raison de ces faits, avait été condamné la veille, par contumace, par la cour du sire Rodolphe de Gruyère, à la perte (soit commise) des flefs qu'il tenait du seigneur d'Aubonne, duquel il était l'homme lige, lui ayant prêté hommage de main et de bouche, et ayant fait une convention avec dame Antoina, épouse du sire Rodolphe, suivant laquelle on ne se ferait mutuellement pas d'offenses. Le lendemain du jour où cette condamnation avait été prononcée, soit à la date indiquée plus haut, le coseigneur Antoine, après s'être entendu avec ses parents et ses amis, se remit à la discrétion du sire Rodolphe, promit de réparer tous les dommages qu'il lui avait faits, se soumettant à cet égard à la jurisdiction de l'official de Lausanne. Il confessa que tout ce que le chevalier Jean de Blonay avait exposé était véritable et donna son approbation à la sentence de celui-ci. Jacques Champion, docteur en droit et d'autres témoins prêtèrent présence à cette transaction relatée par le notaire Jacques de Grandval '.
Le chevalier Jean de Blonay, commissaire du chevalier Rodolphe de Gruyère, nous paraît avoir agi, dans cette circonstance, en qualité d'arbitre.
Le volume de la Grosse Balay, dans nos archives cantonales, renferme le quernet (soit la reconnaissance) prêté par Antoine, coseigneur d'Aubonne, en faveur du comte Amédée de Savoie, pour les fiefs nobles qu'il tenait de ce prince. Ce document porte la date du 11 septembre
lier Othon de Grandson, au sujet de la mort du comte Amédée VII de Savoie, lesquelles avaient amené la confiscation des terres de ce chevalier. • Archives de l'Etat de Fribourg.
LA MAISON d'aUBONNE. 159
l^OS, indicl. onzième. La reconnaissance du confessant est basée sur celle de son aïeul, Jean d'Aubonne, prêtée le vendredi avant la Toussaints en l'année 1300, en faveur de Louis (1) de Savoie, sire de Vaud. 1! reconnaît des honames liges, censés, revenus féodaux, juridiction omnimode, moulins, battoirs et raisses. Les lieux où sont situés les biens reconnus sont les suivants: Avenex, Duillier, Goinsins , Changins', Nyon-, Gland, Longirod, Gimel et Saint-Georges. Le noble Antoine, coseigneur d'Aubonne, reconnaît encore la supériorité {clominmm) sur la grange de .Mimorey. (On se rappelle que celle-ci avait été donnée à titre d'aumône, par Jacques (II), coseigneur d'Aubonne, chevalier, à la chartreuse d'Oujon.) Pour tout ce qui précède et d'autres droits qu'il tient à Bière, le confessant reconnaît devoir l'hommage lige au comte de Savoie, avec la fidélité, sauf (réservé) seulement un seul hommage lige dû par lui au seigneur d'Aubonne'.
Par une addition à cette reconnaissance, datée du 11 décembre de la même année 1403, Antoine, coseigneur d'Aubonne, reconnut encore, en faveur du comte Amédée de Savoie, diverses censés qui lui étaient dues à Bière et la généralité de ce qu'il tenait dans ce lieu.
Une prononciation arbitrale, datée du 15 mai 1430, rendue entre Antoine, comte de Gruyère, seigneur d'Aubonne, et Jean-François de Russin, coseigneur d'AIlaman, nous apprend que Guerric, sire d'Aubonne, avait eu une fille, nommée Caroline, que nous n'avons trouvée
• Le confessant reconnaît la généralité à Coinsins et Changins. Outre des hommes liges, il y reconnaît aussi un homme franc. ' A Nyon, des censés et la juri?diction sur une vigne. » Grosse Balay, folio 188.
mentionnée nulle antre part. Cette prononciation roncerne divers points en litige entre les parties, entre autres l'exercice de la jnrisdiction sur les francs-alleux appartenant aux hommes du coseigneur d'Allaman, principalement à Féchy et au Saugey, jurisdiclion que le seigneur d'Aubonne prétendait exercer , ce à quoi le coseigneur d'Allaman s'opposait. Le comte Antoine de Gruyère invoquait, en faveur de son droit prétendu, les reconnaissances prêtées par ses ancêtres en faveur des comtes de Savoie, seigneurs deVand, dans les années 1232 et 1275; puis, tant les reconnaissances faites, en l'année 1228, pour toute la châtellenie d'Aubonne, en faveur des seigneurs Guerric. Jacques et Pierre Puttou, seigneurs du dit Aubonne, que celles prêtées plus tard, en l'année 1309, en faveur d'Amédée de Villars, seigneur d'Aubonne, leur successeur, droit-ayant du dit seigneur Guerriche ei de sa fille Caroline; et enfin les reconnaissance> faites, de l'autorité du dit Amédée de Villars, en faveur de Jean et d'Artaud, coseigneurs d'Aubonne, en l'année 1301 *. La prononciation accorda au coseigneur d'Allaman la jnrisdiction sur ses propres francs-alleux, dans la baronnie d'Aubonne ^
• !1 s'agit sans doute \c.\ fie la reconnaissance qu'indique le Régeste rie M. Forel et que nous avons citée dans notre Mémoire sur les dynastes d'Aubonne. (Pag. :209 et pag. 72 de notre tirage spécial.) Elle aurait eu lieu, aux termes de celte indication, àcause du seigneur Guillaume de Disy et d^ Amédée de Villars, seigneur du ditAuhohne. Or, nous venons d'apprendre qu'elle fut seulement prêtée de l'autorité de ce dernier. Cette différence dans les expressions fait tomber, tout à la fois, les objections que la cause-ayance d'Amédée de Villars avait soulevées de notre part et les suppositions qu'elle avait fait naître <hez nous. (Voyez le dit Mémoire à la page citée ci-dessus et à la suivante.)
* Monuments de l'histoire du comté de Gruyère, I, pag. 384 et 392.
Ebal, seigneur de Mont, notifie la donation faite en faveur du couvent de Romainmotier, par Hugues, miles d'Arnex, et sa femme Alays, de la dîme de la vigne de Bougers, appelée par plusieurs clos de BoiKjers et qui appartient au dit couvent.
Anno 1237, novembre.
Inv. vert, paquet 115, N» 22.
Universis in Christo fldelibus ad quos présentes litteras pervenire contingerit, Humbertus, abbashumilis de Lacu Jurensi, Preraonstratensis ordinis, liausannensisdiocesis, et Ebalus, dominus Monlis, Gebennensis diocesis, rei geste noticiam cura salute. Ad universitatis vestre noticiam per présentera paginara volumus pervenire quod Hugo, miles de Arnay, et Alays, uxor ejus, Gebennensis diocesis, in reraedio aniraarura suarura et antecessorura suorum dederunt et concesseruni Deo et ecclesie beati Pétri Romani raonasterii etfratribus ibidem Deo servientibus, Lausannensis diocesis, in perpetuam helemosinara decimam vinee de Bougers, ad jus et proprietatera ecclesie Romani raonasterii perlinentis, que vinea a pluribus clausus de Bougers nuncupatur, et quicquid juris habebant et habere debebant in perceptione decirae supradicte. Quod siquidem factura fuit me Ebalo, doraino Montis, et uxore mea Béatrice et Enrico milite et Ebalo armigero et aliis heredibus meisbenigniler et dévote laudantibusetconcedentibus et expresse
in hoc consencientibus ad humilem requisitionem Hugonis militis et Alays uxoris ejus, cum predicta décima de feodo meo esset et prefatus Hugo et Alays uxor ejus de me iilam decimam tenerent et liaberent. Preterea sciendura eslquod egoEbalus, dominus Montis, et heredes mei dictam helemosinam ecclesie Romani monasterii et fratribus ibidem Deo servientibus factam tenemur observare fideliter ac defensare et expresse imperpetuum contra dominum de quo decimam predictam teneo et contra omnes garentiam portare, et proter hoc dictus Hugo et Alays uxor ejus a Renardo, priore Romani monasterii, viginti libras Lausannenses receperunt. In cujus rei testimonium ad maiorem rei geste noticiam in posterum faciendam présentes litteras sigillorum nostrorum munimine ad preces dictorum Hugonis railitis et Alays uxoris sue fecimusroborari. Actum anno Domini millésime ducentesimo tricesimo septimo, mense novenbri.
Henri, sire de Mont, du consentement de ses fils Ebal et Jean, Rodolphe, chanoine de Lausanne, et Ebal, chevalier, frères du dit Henri, donnent à l'abbaye de Bonmont une vigne située à Bougel.
Anno 1254, 15 juillet.
Inv. bleu, 2^ partie, Bonmont. N» 25.
Noverint universi présentes litteras inspecturi quod ego Henricus, dominus de Monte, de laude et concessu Hebali et Johannis, filiorum meorum, et nos Rodulphus,' canonicus Lausannensis, et Hebalus, miles, fratres eiusdem Henrici, ad humilem et devotam peticionem et voluntatem domini Hebali, boni patris nostri, monachi Bonimontis, Cisterciensis ordinis, Gebennensis diocesis, dediinus et concessiraus in liberam et perpetuam elemosinam pro saluteanimarum nostrarum et anime dicti patris nostri et antecessorum nostrorum Deo et raonasterio Bonimontis et fratribus Deo ibidem servientibus vineam quam Luciana de Bougez, quondam uxor Beuedicti et mater Humberti de Bougez, tenet et colit, pertinentera ad nostrum dominium et sitam apud Bougez. In qua vinea abbas et fratres Bonimontis debent percipere singulis annis
tempore vindemiarum sicut diclus pater noster percipiebat medietatem clari musti. In quo si quidem tempore vindemiarum dicta Luciana et quiconque fuerit cultor ipsius vinee débet tenere duos custodes de Bonomonte, unum ad vineam et alterura ad tinara, et dare iliis ad manducandum panem et caseum et vinum sive mustum, et postquam ipsa vinea vinderaiata fuerit, non tenetur cibare custodem vinee, sed tantummodo custodem vindemie, qui débet remanere donec mustum dividaiur. Hanc autem elemosinam sponte, liberaliter et dévote fecimus et assignavimus tali conditione a nobis et ab eodem pâtre uostro apposita et a dictis religiosis approbata quod de ipsa elemosina fiât singulis annis pitancia conventui Bonimontis in festo béate Katherine in memoriam nostri et ipsius patri nostri et antecessorum atque successorum nostrorum. Item elemosinam memoratam vinee supradicte fecimus laude et concessu Jacobi de sancto Eugendo et Jordane, uxoris sue. In cuius rei testimoniunf et confirmationem nos prefati Henricus, dominus de Monte, Rodulphus et Hebalus, fratres, tradidimus abbati et conventui Bonimontis per manum prenominati patris nostri présentes litteras sigillorum nostrorum appositione roboratas. Datum anno Domini millésime ducentesimo quinquagesimo quarto, idus julii.
Les sceaux des frères Henri et Ebal de Mont ; celui de Rodolphe est endommagé.
Ebal, sire des Monts, cède à Pierre de Savoie une propriété appelée Bonne, située dans le voisinage de Genollier, au comté Equestre, et il la reprend de lui en fief.
Anno 1256, 9 octobre.
Cessio cujusdam boni nuncupati Bonne prope Genoglier in comitatu equestri, facta Petro de Sabaudia per Ebalum, dominum de Montibus, et reinfeodatio illius de dicto bono per prefatum Petrum. In die b. Dionysii, A. D. MCCLVI.
(Wurstemberger, Peter der Zweyte, Graf von Savoyen, Markgraf in Italien, etc., IV, Probationes, N» 434. a, pag. 215.)
Nicolas des Monts, chevalier, vend à Pierre de Savoie son clos du château des Monts et d'autres biens, et celui-ci les lui rend à titre de fiefs, en augmentation des autres fiels qu'il tient déjà de lui
Anno 1260, 7 mai.
Nicolaus de Montibus, miles, vendit Petro de Sabaudia pretio viginti librarum Gebennensium, seplum suum infra castrum de Montibus situm, cum aliis quibusdam bonis, cum reinfeodatione dicti Nicholai de supradictis bonis venditis, sibi facta a Petro de Sabaudia, in augmentatlonemaliorum feodorum, quse tenebat antea Nicholaus a predicto Petro, Actum die veneris post festum Philippi et Jacobi apostolorum, anno Dom. M" CC° LX".
CWurstemberger, Peter der Zwyte, Graf von Savoyen, Markgraf in Italien, etc., ÏV, Probationes, N" 537, pag. 270.)
Ebal, sire des Monts, fait donation en faveur de Pierre, comte de Savoie, de la propriété dite Bone (Bonne), sous GenoUier, en soumettant à ce prince son château des Monts et s'obligeant à faire pour lui la guerre et la paix. Le comte Pierre de Savoie lui rend, à titre de fiefs, les biens cédés.
Anno 1265, 9 octobre.
Eubalus, dominus de Montibus, donat Petro, comiti Sabaudiae, praedium dictum Bona, subtus Genoglier, cum submissione castri sui de 'Montibus etobligatione faciendi guerram et pacem pro dicto comité, a quo reinfeodatur de predictis bonis cessis.
(Wurstemberger, Peter der Zweyte, Graf von Savoyen, Markgraf in Italien, etc., IV, Probationes, N» 695, pag. 384.)
Ebal, sire des Monts, cède à Pierre, comte de Savoie, tous ses droits à la grande dîme de Bière, et le dit comte investit de cette dîme Jean, fils du prénommé Ebal, lequel lui prête hommage lige pour ce fief.
Anno 1266, 31 mai, à Chilien.
Cessio, guerpitio et remissio Ebali, domini de Montibus^ Petro,
comiti Sabaudise facla, omnis jurîs quod habebat dictus Ebalus in magna décima loci dicti Berri (Bieri). De qua décima dictus comes Petrus investit Johannem, filium praedicti Ebali, qui illi fecit homagium ligium de dicto feodo. Actum apud Chilion, pridie kalend . Junii, anno Dom. M" CC LX» sexto.
(Wurstemberger, Peter der Zwe'^te, Graf von Savoyen, Markgraf in Italien, etc., IV, Probationes, N» 710, pag, 394.)
Testament de Rodolphe des Monts, chanoine de Lausanne. Anna 1269, 4« férié, après la fête de la Trinité.
Inv. vert, paquet 261, N» 5.
Nos Johannes, Dei gracia Lausannensis episcopus, totumque capitulum eiusdem loci nolura facimus universis quod nos vidimus quoddam instrumentum de verbo ad verbum testamenii sive ultime voluntatis quondam domini Rodulphi de Montibus, canonici Lausannensis, sigillatum sigillo dicti Rodulphi una cum sigillo curie Lausannensis, cuius ténor talis est: In noraine patris et filii et spirilus sancti, amen. Ego Rodulphus de Montibus in infirmitate corporis constitutus, sanus tamen mente, sciens quod nichil est cercius morte et nichil incercius hora mortis, ita ordino de rébus meis et meam insinuo ultimam voluntatem sollempnitate legali pretermissa : In primis do et lego domino episcopo Lausannensi viginti solidos, capitulo Lausannensis ecclesie cum hiis que ante dedi et sigillavi decem libras ad emendum decem solidos in augmentum anniversarii mei. Do etiam dicto capitulo vineam quam emi, que est aput Eschanens et est contigua vinee quam teneo a capitulo. Volo quod distribuatur dimidius modius vini in anniversario meo pro dicta vinea. Volo quod de bonis meis ematur modius frumenti censualis ad opus dicti capituli in augmentum anniversarii mei : ita quod valeat anniversarium meum modium frumenti et decem et octo sextaria vini et viginti solidos censuales. Operi ecclesie Lausannensis in qua meam eligo sepulturam do et lego ad faciendum claustrura viginti libras. Do etiam et lego matriculariis quatuor libras ad emendum quatuor solidos censuales, sacerdotibus sancle trinilatis quadraginta solidos ad emendum
duos solidos, cuilibet parrochiali ecclesie Lausannensi quadraginta solidos ad emendum duos solidos, leprosis de Espesses quadraginta solidos ad emendum duos solidos et unam refectionem^ canonicis qui interfuerint sépulture mee cuilibet duodecim denarios, sacerdotibus qui interfuerint sépulture mee cuilibet sex denarios, aliis autem clericis secundumquod executoribus meis videbitur expedire; duobus clericis meis scilicet domino Johani et Richardo cuilibet quadraginta solidos, Jacobo de Escublens, nepoli raeo, centum solidos, bastardo quadraginta solidos, duobus garcionibus meis cuilibet quadraginta solidos, fratribus predicatoribus quadraginta solidos, fralibus minoribus quadraginta solidos; clericis de choro do decem libras ad emendum decem solidos cum aliis sex solidis quos ante dederara eis. Volo quod sacerdotes parrochiales qui personaliler intererunt vigiliis et misse anniversarii mei tantum percipiant quilibet eorum quantum unus decanonicis de hiis que distribuentur pro anniversario meo. Volo et requiro hurailiter quod clamores mei sine strepitu cause intègre emendentur, quibus emendatis si quid residuum fuerit per manus executorum meorum in pios usus distribuatur. Hec autem omnia et singula assignavi et assigno super omnibus bonis meis mobilibus et imraobilibus que habeo vel habere debeo seu habiturus sum in episcopatu Lausannensi et in regno Anglie, salva prima helemosina tam vini quara denariorum in episcopatu Gebennensi, quam elemosinam volo et precipio sine diminutione annualim reddi. Huius autem ultime voluntatis mee super omnibus premissis exequendis institue executores meos dominum B. Mastini et Johannem de Montibus, nepotem meum, concanonicos meos, et dominum VVillermum, dapiferum Lausannensem, nepotem meum. Do etiam eisdem potestalem recuperandi omnia débita mea ex quacunque causa mihi debeantur et ubicunque sint, etdistribuendi pro anima mea prout eis videbitur expedire. Volo etiam quod si aliquem executorum meorum decedere contingent uel abesse ex quacunque causa, quod possit alium constituere loco sui. Et si ultima mea voluntas non valet racione testamenti, valeat tamen racione codicillorum vel racione cuiuslibet ultime voluntatis, prout melius poterit valere secundum canonicas sanctiones. In huius rei testi' raonium sigillum curie Lausannensis una cum sigillo meo rogav
apponi huic scriplo. Dalum anno Domini millesimo ducenlesimo sexagesimo nono feria quarta post trinitatem. In huius rei tes" timonium nos dictus episcopus et capitulum sigilla nostra apposuimus huic scripto. Dalum anno Domini millesimo ducenlesimo sexagesimo nono in festo beati Luce evvangelisle. Les sceaux endommagés du dit évêque et du dit chapitre.
Ebal 1,111), sire de Mont, prête hommage lige à Humbert, sire de Thoire et de Villars, à cause du château d'Aubonne, pour des possessions à Bière et à BéroUes.
Anno 1278, décembre.
Grosse Fonjaletti, fol. 4.
Anno Domini millesimo ducenlesimo sepluagesimo oclavo , mense decembris, Eballus, dominus de Monte, confessus fuit se tenere in feudum ab illustri viro domino Humberto, domino de Thoyry etdeVillar, et suis in perpetuum feudumresinfrascriptas, videlicet omne feudum quod ab ipso tenebat Johannes quondam Dechanens aile et basse in territoriis et fenagiis de Beria, etquicquid alla pi^rsona a diclo Johanne tenebat de dicto feudo, excepto casali et abbergamento Stephani dou Terrauz: de quo feudo est abbergour Johannis de Mollens et abbergamenlum Johannis de Cruce et liberorum suorum et abbergamenlum Pétri, filii Humberli, et fralrum suorum, et abbergamenlum Pétri de Saobra quondam et liberorum suorum et abbergamenlum Challeli et abbergamenlum Johannis Servent et abbergamenlum Michaelis Joël et abbergamenlum liberorum quondam Girardi Papet; et insuperquicquid ly Gras, de Esclipens, tenebanta dicto Johanne, excepto diclo casali Stephani dou Terrauz. Item recognovit idem dominus de Monte se tenere in feudum a diclo domino Humberto quiequid liberi domini Peiri de Beria, militis, tenent ab ipso in fenagiis de Beria, pro quo feudo eidem domino de Monte debent duas reddere ligitates, videlicet Slephanus et Vulliermus. Item de diclo feudo domini de Villars recognovit idem dominus de Monte abbergamenlum Johannis Bassins, abbergamenlum Pétri Bassins, abbergamenlum Ste-
phani Rumuex, abbergamentum Auberti Fabri, quiconque teneat abbergamenlum Hugonis de Berola, quicunque teneat abbergaraenlura a la Verassy. Item quicquid dominus Henricus, major Lausannensis, tenet vel tenere débet alte et basse in fenagiis de Beria et in villa a dicto domino de Monte, et specialiter molendinum. Item quicquid meri vel misii imperii vel juridicionis vel avoerie vel cuiuslibet alterius dominii habet vel habere débet idem dominus de Monte vel quod quelibel alla persona ab ipso possidet in villa de Beria et eius finagiis in terris, pralis, hominibus, censibus, nemoribus, in aquis et cursibus aquarura, in pascuis et in aliis rébus et juribus universis quocumque nomine et vocabulo censeantur. Item quicquid habet idem dominus de Monte apud Birola, videlicet abbergamentum Jaqueti deBirola, quicunque teneat abbergamentum Johannis Buschet^ quicunque teneat VuUierraum Birola t et abbergamentum suum, abbergamentum ouz Breydis, quicunque teneat abbergamentum Johannis de Canali, et omnem aliam juridicionem qualitercunque censeatur quam habet apud Birola vel quam alla persona tenet ab ipso. Pro qua quidem recognicione feodi predicti dictus dominus Humbertus dedit et solvit dicto domino de Monte sexaginta et septem libras monete bone Gebennensis, etc.
Composition entre le couvent de Rornainmotier et Jean de Mont, donzel, fils de feu Nicolas de Mont, chevalier, au sujet de l'avouerie de Mollens.
Anno 1285, octobre.
Titr. du bailliage de Morges, N" 22.
Noverinl univers! présentes et futuri quod cum discordia seu contencio verteretur inter religiosos viros priorem et conventum Romani monasterii ex una parte et Johannem, domicellum, filium quondam domini Nicholai de Monz, mililis, ex altéra, super avoieria de Mollens et super juribus et pertinenciis dicte avoierie, que jura et pertinencias dictus Johannes sibi petebat declarari : tandem viris probis et discretis mediantibus inquisita diligenter veritate super juribus et pertinenciis eiusdem avoierie, super dicta discordia inter dictas partes de consensu dictarum parcium ordinatum
extitit io hune modum : videlicet quod dictus Johannes et ejus heredes habeant imperpetuum avoieriam in villa de MoUens, scilicet in hominibus dictorum religiosorum habitantibus in villa et territorio de Moilens, et ratione dicte avoierie percipiant in eisdem hominibus et heredibus eorundem imperpetuum banna, clamores, saisinas et omnes leges tara fraueriarum quam latronum quam aliarum rerum, exceptis clammis seu clamoribus omnium hereditatum que movent et movebunt in futurum a dictis religiosis, de quibus hereditatibus dicti homines debent litigare seu causidicare apud Romanum monasterium vel ubi voluerint coraiii dictis religiosis vel eorum mandato, super quibus hereditatibus et clammis dictarum hereditatum dictus Johannes et heredes sui non debent se aliquatenus intromittere nec aliquam cognitionem facere vel habere; et exceptis clammis debitorum, de quibus debiti^ dicti homines vel eorum heredes possunt facere clammam, si inler ipso;» contenderint, at invicem cui magis voluerint, sive dictis religiosi? seu dicto Johanni, ita tamen quod si homines clammam fecerint dictis religiosis racione aliquorum debitorum dicti religiosi dictam clamman debent habere et determinare apud Romanum monasterium. Item inquisita veritate diligenter et reperta de latronibus et dampnatis in corpore ordinatura extitit inter partes quod de mobilibus bonis latronum, homicidarum et aliorum predictorum hominum qui in corpore seu corporibus dampnarentur seu dampnari deberent, quorum bona reraanereet excideredeberent domino pro delictis ipsorum, dicti religiosi debent habere medietatem et dictus Johannes et heredes sui aliam medietatem, quorum vero hereditates debent reraanere dictis religiosis pacifice et quiète. Item fuit ordinatum quod dictus Johannes et heredes sui habeant et percipiant in hominibus supradictis racione dicte avoierie annuatira bis in anno corvatas corporum suorura et bestiarum suarum, scilicet in automno et primavera, videlicet corporum cum expensis dicti Johannis, bestiarum vero sine aliquibus expensis dicti Johannis. Item ordinatum extitit quod dictus Johannes et heredes sui ponant annuatim in villa de Mollens lo messelier sub hac forma quod debent presentare et ponere in voluntate dictorum hominum usque ad très messeliers de villa de Mollens, et dicti homines debent eligere et habere quem voluerint de illis tribus prenotatis. Preterea
fuit ordinatum inter partes quod dictus Johannes habeat et percipiatannuatim in tercia die Natalis Domini super quemlibet horainumpredictorum lenentem suumcoiiduyl in dicta villa unamcupam avenea oubloz (combloz?) ad mensuram de Albona; Girardus verode Monz, frater dicli Johannis, habet similiter medietatem cuiusdam panis super quemlibet conduyl hominum predictorum. Item dictus Johannes et heredes sui debent habere furnum suura in villa de MoUens, sine alio furno quem ibi possint facere dicti religiosi vel homines prenotati. Item ordinatum fuit quod si dictus Johannes vel heredes sui viare voluerint pascua dicte ville, ipsi non possunt nec debent viare super tenementa dictorum hominum, nisi viaverint similiter super tenementa omnium aliorum hominum de MoUens, nec de pascuis viatis sibi possunt aliquid appropriare vel tenere en demeynoz. fliis autem supradictis contemptus dictus Johannes vel heredes sui nichil amplius exceplis rébus superius declaratis possunt vel debent habere, percipere, petere vel eciam reclaraare in hominibus supradictis vel tenementis eoruni seu dictis religiosis aliquo modo seu aliqua racione. Item fuit ordinatum quod dictus Johannes et heredes sui racione dicte avoierie debent custodire, juvare et deffendere dictos homines et eorum heredes contra omnes nisi contra dictos religiosos, contra quos religiosos dictus Johannes et heredes sui non possunt nec debent ipsos homines deffendere, nec juvare, nec custodire, neque in corporibus, neque in bonis eorum, cura dicti homines sint tailliabiles dictorum religiosorum; dictos vero homines potest consulere dictus Johannes si voluerit in curia dictorum religiosorum contra ipsos. Item ordinatum fuit quod si forte aliquis in futurum molestaret seu in causam traheret dictos religiosos super dicta avoieria et pertinenciis eiusdem, quod dictus Johannes et heredes sui ferant bonam guerenciam dictis religiosis imperpetuura contra omnes quod dicli religiosi non trahantur in causam nec aliquatenus molestentur super avoieria, juribus et pertinenciis supradictis. Hanc autem concordiam et ordinationem supradictam jure et rationabiliter factam per probos viros et discretos et inquisita diligenter veritate et reperta nos dictus Johannes et Jordana, ejusuxor, Stephanus el Girardus, eorum liberi, laudamus, consentimus et approbamus. Pro mittentes pro nobis et heredibus nostris stipulatione sollerapni et
juramento super sancla Dei evangelia corporaliter preslito supradicta omnia prout superius est expressum tenere et attendere bona fide et inviolabiliter observare et contra dictam ordinalionem seu contra presens instrumenlum seu contra aliquid de premissis non venire in futurum nec consentire alicui contravenienti. In cuius rei testimonium sigillum curie Lausannensis una cura sigillo religiosi et venerabilis viri domini Rodulphi, abbatis de Lacu .Turensi, apponi rogavimusetfecimus huic scripto in testimonium veritatis. Datum anno Domini millesimo ducentesimo octuagesimo quinto, mense octobris.
Les sceaux endommagés de l'Official de Lausanne et de l'abbé du Lac-de- Joux.
Le double du présent acte, émané du couvent de Romainmcitier (Titres du bailliage de Morges, N" 171), contient, vers la fin, les variantes suivantes:
Hanc autem concordiara et ordinationem nos dicti religiosi,
scilicet prior et conventus, laudamus, consenti mus et approbamus.
Promittentes Item sciendum est quod supradictus Johannes
et heredes sui habent et habere debent super homines predictos justiciam et condempnacionem latronum, omnium homicidarum et omnium aliorum in corpore condempnatorum seu condempnandorum. In cuius rei testimonium nos dicti religiosi sigilla nostra apposuimus huic scripto una cum sigillo Girardi de Compeis, domicelli, castellani Cletarum, qui ad preces nostras sigillum suum duxit presentibus apponendum. Datum anno Domini millesimo ducentesimo octuagesimo quinto, mense octobris.
9 bis
Jean, sire du château des Monts, renonce, en faveur de l'abbaye de Bonmont, à l'usage des pâturages auquel lui et les habitants de la paroisse de Perroy prélendoientdans toute la terre, châtaigneraie, côte et bois de Mortamulier.
Anno 1288, 5 des nones de mars.
Titr. de Bonmont, No 85.
Ego Johannes, dominus castri de Montibus, filius quondam Yblonis, domini de Montibus^ notum facio universis presentibus et futuris quod corn ego moverem queslionem seu controversiam con-
tra viros religiosos abbatem et conventum Bonimontis super usagiis pascuorum totius terre, castanarie, rispe et nemoris de Mortamolier, dicens qaod ego et onmes illi de parrochia de Perruys habebaraus usagia pascuorum pro animalibus nostris in predictis, dictis religiosis contrarium affirmantibus et prohantibus, tamen in bona pace perpétua et concordia devenimus, videlicetquodego predictus Johannes spontaneus non coactus, non seduclus confiteor et recognosco me nullum jus, nullum usagium pascuorum in predictis habere. et si forte haberem, penitus quitlo et do in puram elemosinam dictis religiosis pro me et heredibus meis, maxime com ego bene certus sim transfundum et proprietatem omnium predictorum esse prodiciorum abbatis et conventus Bonimontis. Promittens ego predictus Johannes pro me et heredibus meis et successoribus per juramentum meum super sancta Dei evvangelia corporaliter prestitum omnia predicta com décima dicti loci de Mortamolier predictis religiosis attendere firmiter et bona tide garentire, manutenere et deffendere contra omnes in judicio et extra et in contrarium non venirenecalicui contravenienti consentire in futurum, sed contravenienti me obponere. Concedens quod predicti religiosi vel alii pro ipsis possint in omnibus predictis et singulis edificare vineas et alia sibi necessaria et facere per omnia suam voluntatem. Et pro bono pacis et dimidio raodio vini quod petebam ab predictis religiosis ego predictus Johannes conflteor me habuisse et récépissé a predictis religiosis quadraginta solidos bonorum Gebennensium in bona pecunia uumerata et conversa iu ulilitalem meam. Renuncians ego predictus Johannes in hoc facto pro me et heredibus meis et successoribus omnibus exceptionibus, juri omni, omnibus consueludinibus, usibuset rationibus que possent obici contra presens instrumentum, et specialiter juri dicenti generalem renuntiationem non valerenisi précédât specialis. In cujus rei testimonium ego predictus Johannes sigillum meum presentibus apposui. Et ego Aymo de Pringins, dominus de Nyons, ad preces predicti Johannis sigillum meum ad majus robur duxi presentibus apponendum. Datum anno Domini millésime ducentesimo octogesimo octavo, quinto nonas mariii.
Les sceaux un peu endommagés des dits Jean des Monts et Aymon de r^rwngins.
PIÈCES JUSTIFICATIVES. 17o
iO
Jean (I) des Monts notifie et confirme les donations faites par ses prédécesseurs en faveur du Chapitre de Lausanne, et en fait lui-même de nouvelles.
An no 1293, octobre.
Titr. du bailliage de Morges, N" 57.
Ego JohaiineSj quondam tilius Ebali, domini de Montibus, notum facio universis quod cum dominus Henricus de Montibus, avus meus, dederit et concesseritvenerabilibus viriscapituloLausaimensi pro remedio anime sue tria sextaria vini, ac nobilis vir dominus Ebalus, dominus de Montibus, sex cupas vini annui red ditus : Ego considerans et attendens honores et bénéficia que habuit quondam Johannes, avunculus meus, ab ecclesia Lausannensi, ac bénéficia mihi impenga a dicto domino Johanne, avunculo meo, pro dictis quatuor sextariis vini et duabus cupis et pro remedio anime dicti domini Johannis, promitto fide data solvere et reddere ad mensuram Lausannensem dicto capitulo LausannensI annis singuiis in vindemiis in perpeluum pro me et heredibus meis novem sextaria boni vini et puri de vino vinee que dicilur clausum de Romane] site in territorio de Germanye: assignans eidem capitulo dicta novem sextaria vini percipienda et habenda annis singuiis super dictum clausum sine omni exceptione. Item cum venerabilis vir dominus Rodulphus de Montibus, quondam canonicus Lausannensis, dederit et concesserit pro remedio anime sue dicto capitulo unum modium vini, quem assignavit eidem capitulo percipiendum et habendum super quadam vineaquamplantavitprope domum Amedei de Romand in territorio de Germanye, cuius vinee medietatem possideo, ego donationem et concessionem approbo et ratifico, una cum donatione viginli solidorum censualium quam fecit idem dominus Rodulphus capitulo et clericis ecclesie Lausannensis, quos assignavit singuiis annis percipiendos super tenementum Amedei de Romanel: promittens fide qua supra annis singuiis soluere dicto capitulo medietatem dicti modii vini ad mensuram de Germanye de vinea quam plantavit idem dominus Rodulphus. Item laudo al approbo donationem, concessionem et assi-
gnationem quam fecit dictus dominus Johannes de Monlibus dicto capitulo de medietate unius modii frumenti aunui redditus ad raensuram Lausannensem super abergamentum Willermi dicti de Autracort pro dicto doraiuo Rodulplio, Laudans etiara et approbans omnes douatiooes, concessiones et assignationes quas fecerunt predecessores mei eidem capitulo. Promiteus fide qua supra quod ego contra predicta non veniara vel aliquid de predictis. Supponens rae jurisditioni domini officialis Lausannensis qui nunc est et pro tempore fuerit, quod ipse rae el heredes meos possit compellere per censuram ecclesiasticara ad observalionem omnium predictorum. In cuius rei testimonium sigillum meum presentibus apposui et rogavi sigillum curie Lausannensis presentibus apponi in testimonium omnium premissorum. Et nos officialis curie Lausannensis sigillum dicte curie ad preces et requisitionem predicti Johannis apposuimus una cum sigillo suo presentibus in testimonium veritatis. Datum mense octobris anno Domini mille simo ducentesimo nonagesimo lercio.
Fragment ilu sceau de l'offîcial de Lausanne.
Jean (1), seigneur des Monts, entre dans l'hommage de Pierre, évêque élu de Lausanne, pour la dîme de Germagny, dite des chevaliers.
Anno 1313 (de l'Incarnation), 10 janvier, à Lausanne. Titr. du bailliage de Morges, N° 137.
Ego Johannes, dominus de Monlibus, Gebennensis diocesis, miles, notum facio universis quod ego intravi homagium reverendi in Christo patris ac domini domini Pétri, Dei gracia Lausannensis electi, recipientis nomine suo et ecclesie Lausannensis pro se et suis successoribus in ecclesia Lausannensi, el accepi ab ip?o domino electo nomine quo supra in feudum decem libratas terre annui redditus, quas assigno ex nunc pro me et meis heredibus eidem domino electo et ecclesie Lausannensi predicle super decimam meam vini et bladi quam haboo in territorio de Gerraagnye, que vulgariter appellatur décima des chevalers. Promittens pro
PIÈCES JUSTIFICATIVES. d 77
me et meis heredibus dicto domino electo, presenti sollempuiterque slipulanti pro se et ecclesia Lausannensi suisque successoribus in eadem, juvare et deffendere dictum dominum electum et successores sues ac ecclesiani Lausannensem predictam, dictumque feudum deservire et manutenere per allodium bona fide contra omnes sicut homo nobilis in lali casu débet et facere consuevit. El hoc salvis tantum dominis meis infrascriplis, videlicet domino de Gayo, domino Johanne de Cabilone, domino de Arlaco, domino Ludovico de Sabaudia et domino comité Sabaudie. Confitens et publiée recognoscens me habuisse intègre in bona pecunia numerata a prefato domino electo ducentas libras Lausannenses bonorum pro homagio, feudo, auxilio et servicio supradictis. Promittens bona fide et stipulacione sollempni predicta omnia et singula perfecte actendere et servare nec contra venire vel facere in judicio neque extra per me vel alium in futurura. Supponens me jurisdictioni venerabilis viri oiBcialis curie Lausannensis qui nunc est et qui pro lempore fuerit, ut me possit per censuram ecclesiasticam compellere et heredes meos, monitione unica oclo dierum tantum preraissa, ad observandum firmiier omnia ei singula supradicta. Renunciaus ex certa sciencia in premissis exceptioni non numérale pecunie, fori privilegio, promissioniindebite et omnibus aliis exceptionibus et deffen^ionibus juris, facti et consuetudinis per quas predicta possent in aliquo impediri. El juro super sancta Dei evangelia a me corporaliter tacta me contra predicta in futu rum per me vel per alium non facere vel venire. In cujus rei testimonium sigillum meum apposui huic scripto et apponi rogavi una cum sigillo meo sigillum curie Lausannensis et sigillum venerabilis viri domini Willermi, decani Lausannensis, una cum signo nolarii publici infrascripti. Datum Lausanne, anno Domini millesimo trecentesimo decirao tercio, die jovis post festum epiphanie Domini.
Et ego Johannes Cononis, de Orba, Lausannensis diocesis clericus, imperiali auctorilale nolarius publicus, premissis omnibus et singulis presens fui et inde hoc presens publicum instrumentum confeci, scripsi, publicavi meoque signo consueto signavi rogatus presentibus viris discretis dominis Jacobo de Menione dccano de Aventhica, Slephano de Albona, decano de Ultra Venopiam, nobili
viro Girardo, condoraino Viviaci, ac Johanne, Psaltero Lausannensi, domicellis, testibus vocatis et rogatis. [Actum anno et die quibus supra, indicione undecima, in revestiario ecclesie Lausannensis.
Le sceau de l'Official de Lausanne avec le paraphe du dit notaire.
Annexe : Reverendo in Christo patri ac domino domino Petro, Dei gracia episcopo Gebennensi, Johannes, dominus de Montibus, miles, reverenciam debitam cum honore. Cum ego intraverim homagium reverendi in Christo patris ac domini domini Vetri, Dei gracia Lausannensis episcopi, nomine suo et ecclesie Lausannensis, et ab ipso in feudum acceperim decem libratas terre, assignatas et assetatas per me dicto domino episcopo et ecclesie Lausannensi predicte super decimam meam vini et bladi ville et territorii de Germagnye, vestre diocesis Gebennensis, que quidem décima vocalur décima des chevaliers, paternitati vestre supplice quatenus in predictis dignemini assentire, si super hoc a dicto domino episcopo Lausannensi vel mandato suo fueritis requisitus, Datum Lausanne sub sigillo meo anno Domini millesimo irecentesimo decimo tercio, die martis post festum béate Scolastice virginis.
Jeaii (I), seigneur des Monts, fait donation en faveur de l'abbaye de Bonmont d'un homme de Germagny, nommé Nicolas.
Anno 1314, 11 mai, à Genollier.
Inv. bleu, 2« partie, Bonmont, N° 46.
Nos offlcialis curie Gebennensis notum facimus universis présentes litleras inspecturis quod coram mandato nostro, videlicet coram Johanne de Genollie, curato de Cuynsins, curie predicte jurato, a nobis quoad hoc specialiter deputato, cui quantum ad hoc commisimus et totaliter commitlimus vices nostras et fldem plenariam adhibemus, propter hoc personaliter ac specialiter constitutus dominus Johannes, dominus de Montibus: predictus dominus Johannes non vi non dolo nec metu aliquo ut asserit induclus nec ab aliquo circumventus, sed ex certa sciencia et ex spon-
tanea voluntate dat, donat, cedit et concedit prout meliusetverius intelligi potest religiosis Bouimontis in eleraosinam pro remedio anime sue et antecessorum suoum Nicholaum, filium quondam Perrini dicti Guera de Leya, de Germagnier, hominem suum, et quicquid habet et habere potest in eundem ; quitans peuitus et solvens dictus dorainus Johannes nomine suo et heredum suorum dictum Nicholaum et heredes suos qui non essent de légitime ma- Irimonio procreati ac eciam assignâtes et assignandos suos deorane homagio, pilicheria et servicio quod et quam habet et habere débet et potest in eundem, et de omni jure, actione et ralione quod et quam habet et habere potest et débet in dictum Nicholaum et in universis et singulis bonis suis lam mobilibus quam immobilibus que nunc habet et habere et aquirere seu habere poterit in futurum. Hoc adito quod dictus Nicholaus pênes dictum dominum Johannem nec eciam de feudo ipsius nichil nisi de mandato et expressa voluntate ipsius domini aquirere teneatur. Et contra predicta vel aliquid depredictis promittit dictus dominus Johannes nomine suo et heredum suorum bona fide et in verbo veritatis sollempni stipulacione interposita aliquatenus non venire nec contravenienti in aliquo consentire, sed omnia et singula prenotata rata habere perpetuo et lenere. Faciens dictus dominus Johannes cum dicto jurato, vice nostra nomine et ad opus dicti Nicholai recipiente, pactum expressum sollempni stipulacione vallatum de ulterius non petendo ab eodem Nicholao racione dicti homagii nec in rébus suis quicquam juris vel eciam actionum. Renun-
ciat Universa autem et singula supradicta prout superius
sunt expressa coram dicto jurato laudant, approbant^ ratificant et confirmant Johannes et Henricus, fratres, filii predicti domini Johannis. Proraittentes dicti fratres nomine suo et heredum suorum presencium et futurorum de cetero non venire contra predicta vel aliquid premissorum et renunciant omnibus juribus per que possent venire contra predicta vel aliquid de predictis. In cujus rei testimonium nos predictus officialis ad preccs et requisicionem dicti domini Johannis et dictorum filiorum suorum nobis oblatas per dictum juralum fidelem nostrum nobis referentera predicta omnia esse vera et in sui presencia sic fuisse celebrata sigillum curie predicte presenlibus duximus apponendum. Datum apud
GenoUie die sabbati ante festum ascensionis Domini anno Domini raillesimo trecentesirao quatuordecimo. Ut autem presens littera majorem obtineat roboris firmitalem, nos predictus dominus Johannes pro nobis et dictis filiis notris et ad ipsorum requisicionem sigillum nostrum una cum sigillo curie predicte presentibus duximus apponendum in memoriam rei geste, Datum ut supra.
Ita expeditu.na est coram me predicto jurato.
Les sceaux endommagés de l'Official de Genève et de Jean, sire des Monts.
Jean (I), sire des Monts, prête hommage lige à Guillaume Alamandi comme mari d'Agnès de Villars, dame d'Aubonne, pour ses possessions à Bière, BéroUes et Bougy-Millon.
Aimo 1315, 17 avril.
Volume de reconnaissances nobles et rurales et autres actes rière Aubonne, Bavois, Coppet et autres lieux du Pays de Vaud, 1324, fol. 9.
De homagio et feudo Johannis, domini de Mont. Item est lictera manu Pétri de Alberosa, notarii, confecta sub data decimo septimo mensis aprilis anno Domini millesimo trecentesirao quindecimo, inditione tertia décima, quod predictus dominus Johannes, dominus de Monte, fecit homagium nobili Guillermo Alamandi, domino Albone, recipienti nomine suo, Agnetis de Villario, ejus uxoris, et suorum heredum, salvis fidelitatibus quatuor dominorum, videlicet domini Ludovic! de Sabaudia, domini Johannis de Scabilione, domini de Gaio et domini comitis Sabaudie, et se tenere in feudum a dicto domino Guillermo et Agnete, nomine homagii predicti, videlicet quidquid idem dominus Johannes tenet et possidet per se vel per alium apud Bieri, apud Bougie, apud Birola in fendis et retrofeudis, quecunque sint et quocunque nomine censeantur.
Jean (H), sire des Monts, chevalier, et son frère Henri confirment l'assignation faite par leur père Jean (1), sire des Monts, chevalier, en faveur de l'abbaye de Bonmont, de 30 sols annuels légués à ce couvent par leur aïeule Alexie.
Anno 1317, septembre.
Inv. bleu, 2e partie, Bonmont, N» 49.
Nos Johannes, dominus deMonlibus^ miles, etHenricus, fratres, notum faciraus universis quod cum karissima domina domina Alix, avia nostra quondam, dederit etlegaverit in perpetuam elemosinam monasterio et religiosis Bonlmontis, Cysterciensis ordinis, pro Deo et remedio anime sue et predecessorum suorum triginta solldos gebennenses annui redditus; qui quidem triginta solidi per karissimum patrem nostrum dominum Johannem, dominum de Montibus quondam, militem, assignai! fuerunt et assetati diclis rdigiosis super Henricum de veleri Grangia et fratres eius, Nicholetum de veteri Grangia, Hugonetum Dardel, Janinetum Chambar , Jaquetum Flocardat, Willerraelum fratrem eius, Perretum Bochar de Leya et fratres eius, homines nostros : quod nos volumus et concedimus pro nobis, heredibus et successoribus nostris, quod dicti homines noslri et successores sui diclam elemosinam solvant et reddant perpétue dictis religiosis anno quolibet pacifiée et quiète. Et ipsos homines super predictis triginta solidis censé sue in qua nobis et nostris tenebantur perpétue, cum dictis religiosis ex parte nostra anno quolibet solverint, absolvimus pro nobis et nostris perpétue et quittamus. Volumus etiam et concedimus quod intente nosire et scripta nostra in quibus dicti homines nostri vel predecessores conscripti erant eis nec successoribus suis non noceant nec nocere valeant in futurum. Mandantes et precipientes tenore presentium pro nobis, heredibus et successoribus nostris dictis hominibus nostris et successoribus suis, ut ipsi de dicta elemosina predictis religiosis satisfaciant anno quolibet et eisdem respondeant, nuUo alio mandato a nobis et nostris super hoc expectato vel etiam expectando. Ratum et gratum habentes quicquid per dictam dominam nostram et predictum karis-
simum patrem nostrum factum fuerit seu etiam ordinatum. In cujus rei testimonium nos dicti fratres sigillum nostrum quo in negociis .nostris coramunibus utimur presentibus litteris concorditer duximus apponendum. Datum anno Domini millesirao trecentesimo septimo decimo, mense septembris. Le sceau endommagé des frères Jean et Henri des Monts.
Prononciation amiable rendue entre Jean (II), sire de Mont, et son frère Henri, d'une part, et le couvent de Bonmont, de l'autre, par Jaquet de Dullit, châtelain de Rolle, et Perret, mestral de Mont, au sujet de deux pièces de vigne, léguées au dit couvent par le clerc Jean de Germagny, dit du Four.
Anno 1318, mars.
Iiiv. vert, paquet 151.
Nos Johannes, dominus de Monz, miles, etHenricus, fratres, notumfacimus universis présentes litteras inspecturis quod cum Johannes de Germagnie, clericus, dictus de Furno, dedisset, legasset et concessisset religiosis Bonimontis perpétue et irrevocabiliter pro remedio anime sue et parentorura suorum duas pecias vinee, quarum una sita est in terrilorio et confinio de Perruys versus iou Rupalex, justa vineam Roleti dicti de Porta ex parte boree, et vineam Aymonis dicti 3Ioudon, de Perruys, ex parte ventus, et justa vineam Pétri dicti Vilain ex parte lacus, et torcular Vualnerii de Perruys ex parte jurie: quam vineam colunt liberi Aymonis dicti Ganbex , de Bougez, a tôt partir; alia vero pecia vinee sita est versus Bollamber, justa vineam Cononis de Pentala, burgensis de Cossouay, ex parte jurie, et pratum Aymonis de Quercu, ex parte lacus, et justa vineam Pétri dicti de Crou, de Perruys, ex parte boree, et vineam liberorum Nycliodi de Quercu ex parte ventus; quam vero donationem et legationem turbabamus ipsis religiosis et dicebaraus et asserebamus quod ipse Johannes de Furno, clericus, dictam donationem seu legationem ipsis religiosis necaliisfacere non poterat nec debebat pro eo quod ipse et Amedeus, pater suus, erant homines nostri taliabiles: tandem nos Johannes miles
et Henricus fratres predicti ad requisicionem fratris Stephani, humilis abbatis Bonimontis, compromisimus nos ex uua parte in amicos amicabiles corapositores et dominus abbas predictus ex altéra nominesuo et conventus sui Bonimontis, videlicet in Jaquetum de Dulyz, domicelium, castellanum de Rotulo, et in Perretum, mistralem de Monz, a nobis et a domino abbate nomine suo et conventus sui communiter electis. Qui amici prias inquisita veritate hinc et inde concordaverunt in hune modum de consensu nostro, quod cum nos teneremur ipsis religiosis in centum solidatas terre pro elemosinis et anniversariis parenlum et predecessorum nostrorum, videlicet in triginta solidatas ratione elemosine domine Alexie, matris quondam doraini Johannis, patris nostri; in decem solidatas pro elemosina domine Clemencie, matris nostre, et in sexaginta solidatas ratione elemosine domini Johannis, patris nostri : pronunciaverunt autem dicti amici quod dicti religiosi pacifiée et quiète, pure, perpétue et irrevocabiliter teneant, habeant et possideant dictas duas vineas cum omnibus juribus, fructlbus, exitibus et pertinenciis earundem proui superius limitantur pro predictis centum solidaiis terre, quaseisdem assettasse debuissemus.
Nos vero Johannes miles et Henricus fratres predicti dictas duas
pecias vinee cum fondo terre, fructibus, exitibus, juenciis et pertinenciis earundem ipsis religiosis damus^ tradimus et donatione pura, perpétua et irrevocabilis concedimus prout melius et sanius intelligi polest in perpetuam elemosinam, videlicet pro elemosinis supradictis et pro elemosina dicti clerici. Devestientes nos et here-
des nostros de dictis duabus vineis dictosque religiosos et eorum
successores investimus de eisdem et in possessionem ponimus corporalem per présentes. Mandantes et precipientes heredibus Aymonis Ganbex, de Bougez, qui unam de dictis vineis colunt a tôt partir, quod ipsi ex nunc in anthea et in perpeluum respondeant de dicta vinea ipsis religiosis prout dicto clerico respondere consueverunt. El promiitimus insuper nos Johannes miles et Henricus fratres pro nobis et heredibus nostris quilibet noslrum in solidum dictas duas vineas prout superius limitantur ipsis religiosis et eorum cuilibet perpétue manutenere, deffendere et garentire contra omnes in judicio el extra nostris propriis laboribus et expensis juramento nostro super sancta Dei evangelia corporaliter a no-
bis prestito in manu dictorum amicorum presencium et recipienciura nomine et ad opus dictorum religiosorum et sub ypolheca rerum et bonorum nosirorum, et contra predicta vel aliquid de prediclis per nos vel per alium in futurum non venire nec alicui contra venienti vel veuturo consentire, sed facere quicquid in causa evictionis fieri débet et prestari. Et ego Maot de Sarrata, domina de Monz, uxor dicti militis, om.nia predicta laudo, ratiffico et approbo ipsis religiosis pro sex libris Lausannensibus quas a dicto domino abbate habui et recepi in bona pecunia numerata. In cujus rei robur et testimonium sigillum nostrum quo utimur in commun! una cum sigillis Jaqueti de Dulyz et Perreti deMonz, mistralis, apposuimus huic scripto. Et nos Jaquetus et Perretus amici predicti ad requisitiouem dictorum fratrum sigilla nostra una cum sigillo communi eorundem presentibus duximus apponendum in testimonium omnium premissonum. Datum mense niarcii anno Domini millesirao trecentesimo octo decimo.
Le sceau des frères Jean et Henri de Mont, ainsi que celui de Perret, mestral de Mont; le sceau de Jaquet de Dullit est un peu endommagé.
Jean, sire des Monts, chevalier, reconnaît en faveur de Guillaume Alaniandi et d'Agnès de Villars, sa femme, seigneur et dame d'Aubor.ne, la généralité de ses possessions, à Bière, BéroUes et Bougy-Millon.
Anno 1322, indict. 5^.
Titres du bailliage de Morges, N» 595. Extrait.
Deinde dominus Johannes de Montibus, miles, fecit homagium nobili Guilliermo Allamandi, recipienti nomine suo et Agnetis de Villariis, ejus uxoris, salvis certis aliis homagiis, et recognovit teuere in feudum racione homagii supradicti quicquid per se vel per alium tenet apud Byeriam et apud Bougiez et apud Byrolaz, sive sint in feudo sive rétro feudo: de anno Domini millesimo tercenlesimo vigesimo secundo, indictione quinta.
Louis de Savoie, sire de Vaud, inféode à Jean, seigneur des Monts, et à Jean, son neveu, fils de son frère Henri, le vidomnat et la mestralie de la ville
de Rolle.
Anno 1330,14 février, à Lausanne.
Titres du bailliage de Morges, N» 441.
Infeudatio facta domino Montis magni.
Nos Ludovicus de Sabaudia, dominus Vuaudi, notum facimus universis quod cum nos edifficare et fundare inceperimus villam novam^, liberara et francani prope castrum dictum de Ruelloz, et nobilis vir dominas Joannes, dominus de Montibus, nomine suo et nomine Joannis, nepotis sui, filii quondam Henrici de Montibus, fratris dicti domini Joannis, diceret et assereret haec facta in sui prejudicium et suorum, cum in loco praedictae villae juridicionem diceret se habere : tandem super praedictis ad finalem concordiam internoset dictum dominum Joannem nomine suo et quo supra devenimus in hune modum, videlicet quod dominus Joannes et ejus nepos praedicti et eorum haeredes debent habere perpetuo vicedonatum et mistraliam dictae villae de Rotulo cum omnibus juribus et pertinenciis suis per modum et consuetudines quibus vicedonus et mistralis de Melduno uli consueverunt et debent habere in villa et castellania de Melduno. Item débet dominus Joannes et ejus nepos praedicli et eorum haeredes perpetuo habere medietatem furnorum et molendinorum construendorum per nos in dicta villa vel bampnis ipsius villae, medietatemque habere redituum, exituum et provenientlum furnorum et molendinorum praedictorum cum omnibus suis juribus et pertinentiis universis. Et debemus aedifficare, construi facere prima aedifficia eorumdem nostris sumptibus et expensis ; quibus faclis, si extunc ad refecionem, meliorationem vel ulilliatem ipsorum aliqua fuerint facienda, nos tenemur solvere medietatem sumptuum et expensarum praedictarum, et dominus Joannes et ejus nepos praedicli et sui haeredes aliam medietatem. Et tenemur dictis domino Joanni et nepoti suo et suis haeredibus guerentiam erga illustrera virura
dorainura comitem Sabaudiae et suos de cursu aquae raolendinorum praedictorura et de ipsis molendinis. Item proraittimus et tenemur dare et assignare dictis domino Joanni et ejus nepoti et eorum haeredibus decem libratas terrae ex vi concordiae supradictae quas cum omnibus supradictis sibi per nos divisis infra dictam villam tenere debent ipsi dominus Joannes et ejus nepos ac eorura haeredes a nobis in feudum virtute compositionis et concordiae praedi(Uarum in augmentum feudi anliqui, et tenentur nobis facere duo horaagia tam pro feudo antiquo quam pro rébus superius declaratis, et de bonis eidem domino Joanni et ejus nepoti ratione homagii non faciendi nobis ad dictum duorura amicorum per nos et ipsos elegendorum facere quod fuerit et viderint faciendum. Volumus autem quod dicti amici bamna et juramenla dictae villae limitent et terminent prout dixerinl ordinandum. Sciendum autem est quod dominus Joannes, ejus nepos praedicti et haeredes eorum debent habere omnimodam juridicionem et dominium extra limites et juramenta dictae villae, prout hactenus habere et exercere consueuerunt ante tempus constructionis dictae villae. Hoc addito in praemissis quod si contingeret aliquera ex hominibus domini Joannis et nepotis sui praedictorum aliquod maleficium perpetrare infra villam de Rotulo seu limites et bamna dictae villae, de quo puniri deberent in corpore, pecunia vel in bamnis, nos debemus punitionem dicti maleficii et bamna, et eo casu dictus Joannes et ejus nepos praedicti et eorum haeredes habere debent terliam partem ratione vicedonatus una cum jure mistraliae debito, ut superius est expressum Item volumus quod si aliqui habitantes dictae villae vel casiellaniae de Rotulo delinquerent extra dictam villam vel extra limites dictae villae infra domum et limites castri dicti domini Joannis, domini de Montibus, dictus dominus Joannes, ejus repos et eorum haeredes debent habere punitionem dictorum delictorum in corporibus, pecuniis ei in bamnis absque eo quod nos aliquod jus sive partem in praedictis percipere debeamus. Item volumus quod dictus dominus Joannes et ejus nepos possint infra dictam villam edificare unam domum fortem vel non fortem in casali sibi assignato; et quod dominus Joannes et nepos suus praedicti possint jura sua et débita consueta ab hominibus et subditis suis habitantibus in dicta villa recupe-
rare et exigere prout ipsi et praedecessores sui exigere et levare consueverunt ac percipere ante constructionem dictae villae, salvo dominio qjiod deberaus habere in habitantibus in dicta villa et infra termina et juramenta dictae villae prout supra est expressum, et salva avenaria, panateria, chapponeria quas homineset subditi domini Joannis et nepotis sui praedictorum, quas nunc debent percipere ab eisdem ipsi dominus Joannes et nepos suus quamdiu habitabunt in villa supradicta. Ego vero Joannes de Montibus praedictus nomine meo et nomine Joannis, nepotis mei, confiteor praedicta fore vera et de consensu meo fore facta, et ea laudo, raliffico, approbo et conflrmo. Promittens, etc. Renuncians, etc. Datum et actum Lausannae die quatuordecima mensis februarii anno Domini millesimo tercentesimo tricesimo.
Observation. — La lecture de cette charte nous montre que nous avons fait erreur lorsque nous en avons indiqué la date, dans notre texte (pag. 51), d'après le style de la Nativité, tandis que ce document est daté du 14 février de l'an du Seigneur 1330.
Macelide, veuve de Jean, sire des Monts, chevalier, tutrice de ses enfants, Richard et Jean des Monts, vend à l'abbaye de Bonmont un demi-muid de vin, de cens, assigné sur une vigne à Germagny, pour le prix de 15 livres.
Anno 1332, 17 novembre, et 1333, 25 septembre, à Germagny et au château des Monts.
Inv. vert, paquet EEE.
Anno domini millesimo trecentesimo tricesimo secundo, indicione quindecima, quinto decimo kalendas decerabris, per hoc presens publicum instrumentum cunctis appareat evidenter, quod inpresencia mis notarii publie! juratique curie domini officialis Gebennensis et testium subscriplorum constituti nobilis domina domina Macelidis,relicta viri nobilis domini domini Johannis quondam de Montibus, militis. etvir venerabilis et religiosus dominus Nycholaus, abbas Bonimontis, nomine suo et conventus sui dicti loci, ex altéra : Com predicta domina teneretur dictis religiosis, domino abbati et conventui suo Bonimontis in quindecira libris Lau-
sannensibus intentione oblationum sépulture predicti domini domini Johannis, viri sui, et rerum plurium aiiarum : sciens et spontanea voluntate, non vi non dolo nec metu inducta, sed ex certa sciencia, suo et tutorio nomine liberorum dictorura conjugum, vendit et tilulo pure perfecie et perpétue venditionis tradit et concedit pro se et suis pro dictis quindecim libris dicto domino abbati, presenti et stipulanti suo et dicti convenius sui nomine, dimidium modiura vini seu rausti boni et puri ad iegitimara mensurara de Germagnier annuatim vindimiarum tempore persolvendum. Quod quidem vinum assignai, ponit et assetatpredicta domina suo nomine et quo supra annis singulis percipiendum per dictos religiosos vel eorum mandatum dicto termino super quandam peciam vinee, fondum et ejusdem pertinencias, sitam in territorio de Germagnier in ioco dicto Succajuxta vineam liberorum Hugueti de Treseres (?) a parte jurie, et vineam quara excolit Francesia, filia Jaqueti Arduini, de Germagnier, a parte lacus. Devestientes se predicta domina et eiusdem tilii Richardus et Johannes et suos heredes de predicto demidio modio vini, et prediclura dominum dominum abbatem, présentera et suo et conventus sui nomine stipulantem, investiunt de eodem et ponunt in possessionem corporalem vel quasi per concessionem et traditionera presencium literarum, nichil juris, ralionis, actionis, proprietatis, possessionis, usagii seu dominii in dicto vino de cetero retinentes. Et fuit acium quod de vino dicte vinee non possunt nec debent predicta domina nec ejusdem fllii quicquam percipere seu alteri tradere quousque de ipso vino sit dictis religiosis plenarie salisfactum.
Promittentes Dalum ex parte dicte domine et Richardi, filii
sui, apud Germagnier in domo Vuillermi de Romanel, preseutibus testibus domino Aymone de Monz, monacho Romani monasterii, domino Johanne, curato de Cuynsins, et Johanne de Dyvona, doraicello, anno die indilione quibus supra; et ex parte dicti Johannis, lilii predicte domine, in Castro de Montibus, presentibus testibus domino Symondo, celerario Bonimontis, et Jaqueto Arduini, de Germagnier, die sabbati anle festum beati Michaelis anno Domini millesimo trecentesimo tricesimo tercio.
Et ego Johannes de Gilier, clericus, auctoritate imperiali publicus notarius juratusque predicte curie domini ofiQcialis, premissis
omnibus presens interfui et ea in forma publica scribere diligenter feci signoque meo rogatus fideliter consignavi coram dictis testibus, anno inditione et die quibus supra.
El ut presens publicum instrumenlum majoris roboris obtineat firmilatem, nos dictus ofiûcialis ad preces et requisitionem dictarum parcium nobis oblatas per dictum juratum fldelem nostrum, cui super hiis commisimus vices nostras, sigiilum nostrum presenti insirumenlo duximusapponendum. Datum anno inditione et die quibus supra.
Alexie, veuve d'Henri, coseigneur des Monts, et Jean, son fils, vendent à l'abbaye de Bonmont un cens de trois setiers de vin, assigné s\ir la Longîie vigne à Germagny, pour acquitter un cens de 20 sols qu'ils devaient à ce couvent.
Anno 1332, 17 novembre, et 1333, 25 septembre, à Germagny et au château des Monts.
Inv. bleu, Bonmont, N" 1302, prov.
Anno Domini miliesimo trecentesimo tricesimo secundo, inditione XV^ quinto decimo kalendas decembris. Per hoc presens publicum instrumentura conctis appareat evidenter quod in presencia mis notarii public! juratique curie domini offlcialis Gebennensis ettestiumsubscriptorum constituti Alesia, relicta viri nobilis Henrici, condomini de Montibus, domicelli, et Johannes, eorundem conjugum ftlius, ex una parte, et vir venerabilis et religiosus dominus Nycholaus, abbas mouasterii Bonimontis, suo et conventus sui nomine, ex altéra: Com predicta Alesia et Johannes ejus filius tenerentur predicto domino abbati nomine suo etquo supra in viginti solidis Lausannensibus annue pensionis ratione oblationum, sépulture et elimosine predicti Henrici, viri sui, predicta Alesia et
Johannes, eius filius vendunt, tradunt etconcedunt titulo pure,
perfecte et perpétue venditionis pro se et suis pro dictis viginti solidis censualibus predicto domino abbati presenti et slipulanti suo et quo supra nomine tria sextaria vini seu musti boni et puri ad legitimam mensuram de Germanyer annuatim tempore vindimiarum persolvenda. Que quidem tria sextaria vini assinant, ponunt
et assetant predicti Alesia et Johannes eius filius super vineam suam dictam longa vinea, sitam in finagio de Germanyer, juxta viuearn liberorum Pétri de Furno a parte iaci et vineam liberorum
Pétri de Cresto a parte jurie. Devestientes Proraittentes Et
fuit actum inter partes quod si ovale futuris temporibus contingeret in dicta vinea evenire quod illo anno quo casus accideret, predicti religiosi teneantur accipere a dicta Alesia, Johanne ejus filio et suis heredibus nomine dictorura trium sextariorum vini predictos viginti solidos Lausannenses^ et pro tanto sint dicti mater, filius et heredes illo anno quiti penitus et immunes. Renuncian-
tes Datum ex parte dicte Alesie apud Gerraagnyer in domo
Willermi de Romanel, presentibus testibus quibus infra ; et ex parte dicti Jobannis, fllii dicte Alesie, in castro de Montibus, presentibus testibus domino Symondo, celerario Bonimontis, et Jaqueto Arduini, die sabbati ante festum beati Michaelis anno Domini millesimo trecentesimo tricesimo tercio. Testes in fado Alesie predicte dominus Aymo, monachus Romani monasterii, dominus Johannes curatus deCuynsins, et Johannes de Dyvoni, domicellus.
Ed Ego Johannes de Gilier, clericus, auctoritate impérial! publicus notarius juratusque predicte curie doraiui oflBcialis, premissis omnibus presens interfui et in forma publica scripbere diligenter feci signoque meo rogatus fideliter consignavi coram dictis testibus^ anno inditione et die quibus supra.
Et ut presens publicum instrumentum majoris roboris obtineat firmitatem, nos dictus ofiQcialis ad preces et requisicionem dictarum parcium nobis oblatas per dictum juratum fldelem nostrum, cui super hiis commisimus vices nostras, sigillum nostrum presenti instrumento duximus apponendum. Datum anno inditione et die quibus supra.
Richard, sire de Mont, donzel , assigne, en faveur du couvent de Bonmont, un demi-muid de vin, de cens, légué à ce monastère par le sire Jean de Mont, son père, et 10 sols annuels, légués au dit couvent par sa défunte mère Maot.
Anno 1346, 24 janvier, à Rolle.
Inv. bleu, Bonmont, N° 1320, prov.
Nos officialis curie Gebennensis notum facimus universis quod in presencia Nycholeti de Vessier, clerici^ notarii publici, curie nostre jurali, a nobis ad hoc missi : cum vir nobilis dominus Johannes, dominus Moutis quondara, miles, diu est legaverit in elymosinam perpeluam religiosisBonimonlis dimidium modium vini ad mensuram de Germagnier anno quolibet perpetuo tempore vindemiarum persolvendum per ejus heredes; necnon et domina Maot, ejusdem militis uxor quondara^ decemsolidos Gebennenses in elymosinam perpetuam ipsis religiosis legaverit in festo beati Michaelis persolvendos, ut asseritur inter partes: hinc est quod Richardus, dominus Montis, filius dictorum conjugum, volens elymosinas dictorum parhentum suorum ad implere, sciens et spontaneus motu suo proprio ipsas pecunie et vini quantitates census ponit, assignat et obligando assetat pro se et heredibus suis domino Symondo, abbati, et domino Symondo, celerario Bonimontis, recipientibus ad opus sui et tocius conventus abbacie Bonimontis, et successorum suorum, videlicet dictum vinum in et super quadam pecia vinee quam colunt a dicto Richardo ad totum partirum Perronetus et Richardus dicli Besson, fraires, de Germagnier, sita in territorio de Germagnier loco dicto de cruce, juxta viampublicam a parte lacus, et domura heredum Hugueti de Treseres (?) a parte jurie; ita tamen quod si plus creverit in dicta vinea ultra dictum dimidium modium vini, illud plus remaneat dicto Richardo, et si dictum dimidium modium vini ibidem anno quolibet non creverit, illud quod defecerit in illo anno tune dictus Richardus reficere teneatur religiosis antedictis. Item dictos decem solidos Gebennenses super censu in quo dicti fralres Besson eidem Richardo leuenlur, et super dicta vinea et hereditate fratrura eorundem.
Proraictens dictus Richardus pro se et suis omnia predicta actendere et dictum assetamenlum manutenere et tueri diclisreligiosis et successoribus suis ab omnibus, contra omnes et ubique suis sumptibus et expensis. Et ibidem dicti Perronetus et Richardus Besson, fratres, de expresso maudato dicti Richardi, domini Montis, promictunt diclam vineam bene et fideliter colère prout decet et vinum ipsis religiosis tradere et partire sine fraude et dictos decem solidos solvere sibi in festo beati Michaelis anno quolibet perpetuo et ipsis religiosis notificare anno quolibet per duas dies antequam dictam vineam voluerint vindemiare ad eo quod custos ipsorura religiosorum ibidem valeat interesse sumptibus dictorum fratrum in victualibus ut moris est. Que inquam omnia elsingula
in presenti lictera contenta promictunt Datum apud Rotulum,
presentibus testibus et rogatis domino Francisco de Visencier, monacho Romani monasterii , Jaquerio Arduini Dautracort, Perreto et Henrico, filiis suis, die vicesima quarta mensis januarii, anno a nativitate Domini millesimo trecentisimo quadragesimo sexto, una cum dicto noiario nuper defuncto , qui dum viveret premissa in notulas recipit requisilus et in prothocollo suo redegit et notavit. Post cuius obitum contractuum memoria ne
pereat, Jaquetus de Perrueys, clericus , notarius publicus,
curie nostre predicte juratus, ex commissione sibi facta per nos prefatum officialem, banc presentem licteram de dicto prothocollo levavit juxta nolata manu sua signatam. Ad cujus relationem sigillum curie nostre predicte duximus presentibus apponendum Datum de hujusmodi grossatione die XIII aprilis anno Domini millesimo irecentesimo quinquagesimo secundo.
Ita repertum est coram me et per me .Taquetum de Perrueys juratum predictum, in prothocollo.
Richard, sire des Monts, lègue par testament 6 setiers annuels de vin au couvent de Bonmont.
Anno 1349, 30 juillet, au château des Clées. Inv. bleu, Bonmont, N» 1312, prov.
In nomine palris et filii et spiritus sancti, amen. Ego Richar-
dus, dominus deMontibus, domicellus Gebennensis dyocesis, filius quondara domiui Johaimis, domini de Montibus, militis, nuncque caslellanus Clelarum, notum facio vuiversis per présentes quod ego sanus mente licet eger corpore in mea bona raemoria et sana mente constitutus nolum facio vniversis présentes licteras inspecturis seu audituris quod ego sanus mente et spontanea voluntate feci et ordinavi testaraentum meum seu ultimam voluntatem meam sub pluribus et dlversis condicionibuset contraciibus, et inter cetera in ipso teslamento contenta est et continetur clausula que sequitur de verbo ad verbum, videlicet quod ego do et lego perpétue in elemosinam perpetuara pro remedio anime mee abbacie Bonimontis seu raonachis ipsius abbacie et suis successoribus, Cisterciensis ordinis, Gebennensis dyocesis, sex sestaria boni vin et puri annui perpetuique redditus censualia ad mensuram de Germagnie; que quidem sex sestaria vini assigne etassecto annuatim percipienda ac recuperanda tempore vindemiarura super quandam vineam meam sitam in vinobiio de Germagnie desuper diciam villam de Germagnie, juxtastratam publicam tendenlem de Germagnie versus castrum de Monz a parte boree et juxla semilam tendentem versus le Peluet a parte jurie et a parte venti juxta vineam heredum Johannis, condomini de Monz, et a parle lacus juxta cultile quod est situm juxta domum Johannis de Germagnie, domicelli. Quam quidem donationem volo valere eo jure seu consuetudine quibus melius valere poterit et debebit. Ubligans nichilominus ego dictus Richardus pro me et meis heredibus diciam vineam in manibus dictorum religiosorum et successorum suorum pro et ex causa dictorum sex sestariorum vini annuatim perpétue et censualiter percipiendorum tempore vinderaiarum ut dictum est, et volo quod tantum valeat et valere possitetdebeat in hoc facto presens clausula seu lictera quantum valeret seu valere possetetdeberet testamentum meum seu ultima voluntas mea inde facte. In quorum omnium tesliraonium premissorum nos ofDcialis curie Lausannensis ad preces et requisitionera dicti Richard! nobis relatas fldeliter et oblatas per Petrum Auberti, de Cletis, clericum, juratum curie Lausannensis, cui super hiis vices nostras commisimus et eidera fidem plenariam adhibemus, sigillum dicte curie Lausannensis duximus presenlibus apponendum. Datum in Castro
MÉM. ET DOC. XXVin. 13
Cletarum Irigesima die meusis julii, annoDomini millesimo trecentesimo quadragesimo nono.
Signé : Pelrus Auberti, de Cletis, clericus.
Le sceau endommagé de l'official de Lausanne.
Testament de Jean, coseigneur de Mont , fils du donzel Henri et d'Alexie d'Aubonne, en faveur de son fils Henri, avec substitution en faveur de sa fille (du testateur) Nichole.
Anno 1349, .3 août, à Aubonne, dans le château de Jean, coseigneur de ce lieu. Inv. vert, paquet E, N» 4185.
Anno Domini millesimo trecentesimo quadragesimo nono, indicione secunda, tercia die meusis augusti, infra castrum nobilis viri domini Johannis, condomini Albone, militis, coram me notario publico et testibus subscriptis : Cum hoc sit quod Johanues, filius quondam nobilis viri Henrici, condomini de Monz, sanus mente per Dei graciam, licet eger corpore, suum testamentum nuncupativum fecerit de bonis suis a Deo sibi collatis, receptum per me notarium subscriptum : inter ipsa que in ipso testamento continentur, taie fecit legatum per bec verba expressa : Item dat et légat perpétue religiosis abbacie Bonimontis qui nunc sunt in dicta abbacia et qui pro tempore fuerint, decem solidos Lausannenses annualim solvendos dictis religiosis per heredes suos subscriptos in die anniversarii dicti testatoris. Et in ipso testamento dictus testator jussit et precepit clamores suos sedari debitaque persolvi per heredes et executores suos subscriptos. Instituens et ordinans dictus Johannes testator in omnibus bonis suis universis et singulis heredem suum universalem, primo legatis et debitis ipsius testatoris clamoribusque sedatis, videlicet Henricum, filium suum dilectum; et si contingeret quod absitdictum Henricum decedere ab humanis absque herede seu heredibus a suo corpore légitime procreandis, in eo casu heredem suum universalem substitivit in omnibus bonis suis Nycholam, flliam suam dilectam; item quod si contingeret quod absit dictam Nycholam decedere ab humanis absque herede seu heredibus a suo corpore légitime pro-
creandis, heredem suum universalem substiluil in omnibus bonis suis Humbertum, filium predicti domini Johannis, consanguineum suum karissimum, et heredes ipsius Humberti masculos a suo corpore légitime procreandos; item si conlingeret quod absil dictura Humbertum decedereab humanis nuUis relictis heredibus masculis a suo corpore légitime procreatis, in eo casu heredem suum substituit in omnibus bonis suis Bonifacium, filium predict domini Johannis, et heredes suos masculos a corpore suo légitime procreatos; et in eo casu quo Humbertus et Bonifacius predicti subcederent heredes dicti testatoris, dicti Humbertus vel Bonifacius teneantur assettare religiosis Bonimontis bene et decenter centum solidatas terre. Item vult et ordinat dictus testator quod si contingeret quod absit Humbertum et Bonifacium predictos decedere ab humanis absque herede seu heredibus masculis a suis corporibus légitime procreandis, in eo casu dictus testator heredem suum universalem substituit in omnibus bonis suis illum vel illos qui fuerint dominus de Monz, in hoc quod ipse dominus de Monz teneatur assettare bene et decenter religiosis Bonimontis decem libratas terre. Item jussit et esse voluit executores suos et dicti sui testamenti comraissarios, videlicet viros nobiles dominum Johannem, condominum Albone, militem, Hugoninum de Woufilens, dominum de la Mota, et religiosum virum et honestum dominum Hugonera de Duym, priorem sancti Benigni Augustensis, queralibeteoruminsoiidum, inmanibus quorum executorum et cuilibet ipsorum ponit et relinquit predictus testator omnia bona sua mobilia et immobilia quecunque sint ad exequendum suam presentem ultimam voluntatem et omnia contenta in eadem. Dans et concedens dictis executoribus suis et cuilibet eorundem plenam et liberam potestatem ac mandalum spéciale possessionem dictorum bonorum suorum apprehendendi, occupandi et ad manus suas reducendi sua propria auctoritate et omnia et singula excquendi in diclo suo testamento contenta ad eorum omnimodam voluntatem usque ad completam et congruam executionem omnium et singulorum in dicto suo testamento contentorum: quorum consciencias, videlicet heredum et executorum intendit super hoc onerare. Revocans et annuUans quamlibet ordinationem eius ultime voluntatis factam hue usque prémisse ordinationi contrariam vel diversara.
Et hanc ordinationem vult valere jure testamenti nuncupativi seu jure codicillorum; quod si non valet hoc jure vel illo, valeat jure donationis causa mortis seu cuiuslibet ultime voluntatis, et eo jure et juribus quo et quibus melius valere polerit et debebit tara secuudum jus scriptum quam consuetudinem approbatam. Ad hoc autem fuerunt testes vocali et ore proprio dicti testatoris rogati super ferendo testimonio si necesse fuerit de predictis, videlicet Roletus Vorbertus de Augusta, Nycholaus Tavelli, clericus Gebennensis, Reymondus de Glant, doraicellus, Jaquetus, filius quondam JohannisRosset, de Villar sublus Yens, Franciscus, filius quondam dicti Jallyet, de Givrins, Johannes de Avenchoz, clericus, habitator Albone, Jaquetus de Chens, de Estuez. Et ego Mermetus dictus de Montherot, de Albona, clericus, auctoritate impérial! publicus notarius, omnibus hiis interfui presensque instruraentum publicum rogatus scripsi signoque mihi solito signavi.
Ad majorera autem firmitatem et securitatemhabendam omnium premissorum nos offlcialis curie Gebennensis adpreces dicti testatoris nobis oblatas per predictum Mermetum de Montherot, clericum, curie nostre juratum, cui ad hoc commisimus vices nostras, qui nobis retulit omnia predicta esse vera et sic coram ipso et testibus predictis fore facta, sigillum dicte nostre curie presenti publico instrumento duximus apponendum. Datum anno die indicione loco et testibus qaibus supra.
Ita expeditum est coram me dicto jurato,
22 bis.
L'abbaye de Bonmont remet en emphytéose perpétuelle à Jonod, fils de feu Jaquet, dit du Johant, une pièce de pré au territoire de Pisy, limitant le pré de Jeannette, veuve de Jean, coseigneur de Mont, du côté de Joux.
1351, 4 novembre, à Bonmont.
Inv*. vert, paquet 0.
Nos fraler Rodolphus, abbas, et conventus monasterii Boni mentis, Cysterciensis ordinis, Gebennensis dyocesis, Notum facimus universis quod nos ex certa sciencia et spontanea voluntate tradimusin empheteosem perpetuam pro nobis et successoribus nostris
Jonodo, filio Jaqueti dicli douz Johant, de Bougie Milon quondam, unam peciam prati sitam in territorio de Pisyz, juxta pralum Johaunete, relicte Johannis, condomini de Monz, a parte jurie, et juxta stratam publicam tendentena de Essertines versus Albonam, a parte venti, sub annuo censu duodecim denariorum Lausannensium nobis soluendorum anno quolibet perpétue per dictum Jonodum et suos apud Bougez in festo beati Michaelis.
Proraittentes Datum et actum apud Bonum montera
quarta die mensis novembris anno Doraini millesimo trecentesimo quinquagesimo primo.
Observation. La provenance de cette charte est indiquée dans notre texte (pag. 67 note 3), mais la charte même n'y est pas citée comme faisant partie de nos Pièces justificatives.
Alexie, veuve de Henri, coseigneur de Mont, donzel, et sœur de Jean, coseigneur d'Aubonne, chevalier, teste en faveur de son petit-fils Henri, fils de son défunt fils Jean, avec substitution en faveur de Nicholette, sœur du dit Henri.
1349, 15 septembre, à Mont.
Invent, vert, paquet 140, Bonmont.
In nomine Domini, amen. Anno eiusdem millesimo trecentesimo quadragesimo nono, quindecima die mensis septembris, apud Monz infra domum quondam nobilis viri Henrici, condomini de Monz, in presencia mei notarii et testium subscriptorum constituta nobilis domina Alexia, condomina de Monz, relictaque dicti Henrici : Con hoc sit quod dicta Alexia suum fecerit testamentum nuncupativum de bonis suis sibi a Deo collatis: inter cetera que in ipso testamento continentiir taie fecitlegatum : Item dat et légat perpétue religiosis Boni montis decem solidos Lausannenses perpetuos pro anniversario dicte testatricis quolibet anno die anniversarii dicte testatricis faciendo soluendos quolibet anno dictis religiosis dicta die anniversarii sui per heredes suos infrascriptos. Qui dicti decem solidi possint reemi quolibet anno per heredes suos subscriptos, videlicet pro decem libris bonorumLausannensismonete.
Que dicte decem libre ponantur in acquisilione aliorum decem solidorura Lausannensium census pro remedio dicte testatricis. Et in dicto suo testameoto jussit et precepit clamores suos sedari debitaque legata persolui per heredes suos infrascriptos. Heredes autem suos universales in dicto suo testamento instituit, videlicet in omnibus bonis suis quibuscunque, Henricura, filium quondam Johanuis, filii sui karissimi. Et in eo casu in quo contingeret dictum Henricum ab humauis absque herede a corpore suo légitime procreato, instituit sibi substituendo heredem suum universalem videlicet Nycholetam, filiam quondam dicti Johannis, filii sui karissimi. excepto quod medietas dotis sue perpétue remaneat viro nobili domino Johanni, condoraino Albone, fratri suo karissimo. Et in eo casu in quo contingeret dictara Nycholetam ab humanis decedere absque herede a corporô suo légitime procreato, vult dicta testatrix quod tota dos sua remaneat dicto domino Johanni , fratri suo karissimo. Executores autem suos predicti sui testamenli commissarios suos fecil et esse voluit et precepit, videlicet discretum virum dominumPetrum. curatum de Genolyer, et Johannera de Divoua, domicellum, ad exequendum et conplendum omnia in dicto suo testamento contenta. Revocans et annullans dicta testatrix omnes alias ordinationes si quas fecit in scriptis vel extra scripta, sed dictum suumtestamentum seu ultimam suam volunlatem vult valere jure testamenti nuncupativi aut jure codicilli, et si non valeat jure testamenti nuncupativi aut jure codicilli, vult quod valeat jure donationis causa mortis seu cuiuslibet ultime voluntatis; et si non valet hoc jure vel illo, vult quod valeat eo jure vel juribus quo vel quibus melius valere poterit et debebit tam secundum jus scriptum quam secundum consuetudinem approbatam. Ad hec fuerunt testes vocati et ore proprio dicti testatoris rogati, videlicet Guigonetus dictus ... de Givrins
Aymonetus, filius quondam Johannodi dou Piluyt, Roletus
de Monte, Berthetus, filius quondam Vincencii Fornerii, de Albona Anthonius dictus Peschet, de GenoUier, Perronetus dictus Neir de la Planta subtus Monz, et Johannodus. filius quondam Val cherii dicti de Layderrer, de Bignyns, super ferendo teslimonio si necesse fuerit de predictis.
Et ego Jaquetus de Xertines, publicus auctoritate imperiaii no-
tarius, premissis omnibus una cum testibus predictis presens fui presensque publicum instrumentum propria mauu mea scripsi et in formam publicam redegi signoque meo consueto fideliter signavi Inde rogatus in lestimonium veritatis premissorum. Datum ut supra.
Composition entre Aymon de Cossonay, évêque de Lausanne, et Artaud, donzel, fils de feu le noble sire Jean, seigneur des Monts, chevalier, au sujet d'un clos de vigne, situé entre Corseaux et Corsier.
Anne 1374, 30 septembre, à Lausanne.
Registre des fiefs nobles de l'évêché de Lausanne, fol. 74.
Composicio facta inter dominum Aymonem, episcopum, et Altaudum de Montibus, domicellum, super recognicione unius clausl vinee cum torculari siti apud Corsaul, qui sunt de feodo ligio doraini episcopi Lausannensis.
Noverint universi présentes licteras inspecturi quod cum questio seu materia questionis et discordie verteretur seu versa fuerit inter nos Aymonem de Cossonay, Dei et apostolice sedis gracia episcopum Lausannensem, seu procuratorem nostrum, nomine nostro et ecclesie nostre Lausannensis, ex una parte, et me Altaudum de Montibus, domicellum, asserentem me majorem quatuordecim annis, filium quondam nobilis viri, domini Johannis, domini de Montibus, militis quondam Gebennensis diocesis, nomine meo ac nomine nobilis domine domine Elione de Warambon, matris mee dicti Altaudi, tanquam conjuncta persona ipsius domini Johannis de Montibus, relicteque nobilis viri domini Johannis de Orons, quondam domini de Attalens, militis, Lausannensis diocesis, exaltera, super eo videlicet quod nos prefatus episcopus nomine nostro et dicte nostre ecclesie Lausannensis ad manus nostras posueramus quendam clausum vinee exislentem de feudo nostro ligio et ecclesie nostre predicte situm inter Corsau et Corsie, dicte nostre diocesis Lausannensis, juxta viam publicam perquam ilur a villa de Corsau versus Corsie a parte superiori, et juxta vineam Henrici Gastalleis, de Corsau, a parte orientis, et juxta vineam Perroneti Compondu, de Corsie, a parte inferiori, et juxta viam publicam tendentem a villa Viviaci versus Corsau, a parte
occidentis, quem quidem clausum nos prefatus episcopus dicebamus et asserebaraus nobis et nostre ecclesie Lausannensi antedicte fore commissum pariler et exchetum cum fructibus et pertinenciis suis universis ob deffectum vassalli et deservitoris ; super quibus nos predictus episcopus modo loco et tempore debitis légitime informavimus quos informare debuimus, meque dicto AUaudo nomine meo et predicte domine Eiione, matris mee, dicente et proponente predicta fieri non debere secundum consuetudinem patrie et loci, videlicet pro eo quod Franciscus de Orons, domicellus, olim dorainus de Attalens, fllius quondam predicti domini Johannis de Orons, quondam domini de Attalens, dictum clausum superius limitatum cum ejus juribus, fructibus et pertinenciis universis iradiderat et expédierai de puro et franco allodio predicte domine Elioue, matri mee, nomine suo et nomine meo dicti Altaudi, fllii sui, pro assignatione seu restitutione dotis ipsius domine Eiione, matris mee predicte: tandem nos partes antedicte pro nobis et nostris quibus supra, mediantibus pluribus amicis nostris specialiter ad bec post multas litis altercaciones rogatis, obtentoque quodam passamento per procuratorem nostrum prefati episcopi super premissis nomine nostro et dicte nostre ecclesie Lausannensis a judice super boc specialiter deputalo, facta cognitione per nobiles, burgenses et probos homines in marchia ad cognoscendum super premissis existentes quadam die nobis partibus supradictis assignata, prout in quadam lictera super dicto passamento confecta plenius continetur, ad pacem, transquillitatem et concordiam advenimus in modum qui sequitur et in formam : Et primo videlicet quod ego dictus Altaudus sciens et spontaneus, de jure meo, matris mee predicte ac eciam de jure prefati domini episcopi et ecclesie sue predicte ad plénum certifficatus confiteor per présentes nomine meo et predicte matris mee, tanquam conjuncta persona ipsius (domini Jobannis de Montibus), et in verbo veritatis recognosco de voluntate et consensu complurimorum amicorum meorum mecum pro predictis existentium predictum clausum vinee superius limitatum cum fundo, juribus, pertinenciis et appendenciis ejusdem universis fore et esse et esse debere de fondo ligio predicti domini episcopi et ecclesie sue Lausannensis predicte, una cum rébus, possessionibus, censibus, redditibus, bladis, vinis, pecuniis existent!-
bus de predicto feudo dicti domini episj3opi et predicte sue ecclesie^ que et quas ego dictus Altaudus teneo, possideo et habeo in joeo predicto nomine meo et dicte matris mee ex quacunque causa seu titulo. Quas quidem res, possessiones, census, redditus, blada, vina et pecunias promitto ego predictus Altaudus juraraento meo ad sancta Dei evvangelia corporaliter prestito nomine meo et predicte matris mee prefato domino episcopo vel suis successoribus deciarare, designare, specificare et limictare ad ejusdem domini episcopi vel suorum successorum predictorum primam requisicionem . Protestans eciam ego dictus Altaudus et promittens juramento meo quo supra et sub expressa obligacione omnium et singulorum honorum meorum quorumcumque nomine meo et dicte matris mee, quod si alique alie res, possessiones census seu redditus vel aliqua alla bona quecumque sint reperiantur ultra predicta fore de dicto feudo ejusdem domini episcopi et ecclesie sue predicte, ipsas et ipsa recognoscere et deciarare eidem domino episcopo vel suis successoribus, quam primum ad medicti Altaudi noticiam pervenerit esse et debere esse de feudo supradicto. Et vice versa nos prefalus episcopus volontés facere, actendere et complere ordinacionem, pronunciacionem et declaracionera dictorum amicorum nostrorum et dicti Altaudi, commissionem et manumissionem predictas pro nobis et nostris quibus supra dicto Altaudo nomine suo et quo supra quittavimus et quittamus, pariter et remictimus per présentes, videlicet pro centum libris Lausannensium bonorum nobis prefato episcopo ex parte dicti Altaudi racione commissionis et exchete predictarum persolutis, Iraditis et deliberatis in bona pecunia numerata per manum nobilis viri domini Aymonis de Orons, domini de Bossonens, militis. De quibus centum libris dicte monete nos prefatus episcopus pro nobis et nostris quibus supra dictum Altaudum, dominam Elionem, ejus matrem et heredes eorundem quictamus totaliter per présentes racione solucionis nobis facte de eisdem, et pro tanto bona pax, concordia et amicicia de premissis sit et vigeat inter nos parles predictas. Promictentes nos partes antedicte juramentis nostris et quelibet nostrarum pro nobis et nostris quibus supra, videlicet nos prefatus episcopus bona flde nostra, manus nostras ad pectus nostrum apponendo, ut moris est prelalis, et ego dictus Altaudus
juramento raeo ad sancta Dei evvangelia corporaliter prestito et sub expressa obligacione omnium et singulorura bonorura meorum
quorumcumque Renuuciantes In cujus rei testimonium
nos officialis curie Lausannensis ad preces et requisicionem predictarum parcium et cujuslibet earumdem nobis oblatas fideliter et relatas per Guillermum Pancie, notariura Lausannensera, dicte curie Lausannensis juratum^ cui super hoc vices nostras commisimus et eidem fidem plenariam adbibemus, sigillum dicte curie nostre Lausannensis presentibus licteris duximus apponendum. Datum et actum Lausanne in caméra domus episcopaiis, die sabbati post festum beati Michaelis archangeli anno Domini millesimo trecentesimo septuagesimo quarto.
Observation. — Il ressort de la charte qu'on vient de lire, que nous avons fait erreur dans notre texte au sujet de l'indication d'une des dispositions de la transaction conclue entre l'évêque de Lausanne et Artaud des Monts. (Voyez ci-devant, p. 59.) En effet, c'est ce dernier qui paya à l'évêque les 100 livres indiquées par nous comme ayant été payées par l'évêque à Artaud des Monts. On peut inférer de cette circonstance que les prétentions du prélat étaient mieux fondées que celles d'Artaud des Monts.