QUATRIÈME PÉRIODE
DU RÈGLEMENT DES ÉCOLES DE DIJON (1445) A LA FONDATION DU COLLÈGE DES MARTINS (1531).
RÈGLEMENT DES ÉCOLES DE DIJOiN
PAR HUGUES d'ALBE ET SIMON DE PLAISANCE
Nos frater Hugo de Alba, sacre Théologie professor, ordiiiis fratrum predicatorum et Symon de Placentia in artibus magister licenciatus in jure canonico, canonicus ecclesie sancti prothomartiris Slophani ordinis sancti Augustini, rectorque hospitalis Béate Marie in Divione^ Lingonensis diocesis, commissarii et procuratores spéciales a venerabili et scientifico viro domino et ma^ïistro Petro de Brena, decretum doctore, cantore et canonico îJngonensis ecclesie, coUatore, provisore et directore faniosarutn scolarum hujus inclite ville Divionensis specialiter deputati, noturn facimus universis présentes litleras inspecturis quod nos vidimus, lenuimus et diligenter inspexi ■ mus quedam statuta nuper ab ipso venerabili domino cantore super facto et dispositione regiminis prefatarum scolarum édita et ordinata. Que quia ipsorum aliqua nimis arta, alia vero minus ampla, quedam vero déesse videbantur; malura deliberatione prehabila cum licteratis viris etjurisperitis lam secularibus quam religiosis dicte inclite ville, de consensu venerabilis viri elscientifici magistri Jacobi Junii in artibus magistri et in sacra theologia bachalarii rectoris sepedictarum scolarum; et de consilio prefatorum licteratorum virorum tam domini vicecomitis majoris dicte ville insignis quam regencium prelibati studii et aliorumpluriumad hoc specialiter vocatorum correcta, moderataet adaucta,sivesuperadditaunacumantiquisconsuetudinibus et statutis ipsius jam dicli studii in banc subscriptam
128 l'enseignement en province
curavimus formam redigere. Que omnia per Rectorem, régentes, juratos suballernos docentes sive sedentes ac universos et singulos ipsius studii ministros et snbditos volumus deinceps inviolabiter observari.
I. Et primo tenebuntur Rector et alii officiarii omnes tam régentes quam ceteri docentes et sedem tenentes moribus et doclrina sana verbo pariter et exemplo suos scolares et snbditos decenter instruere. Ipsorumque singulorum excessus moderata castigatione et non excessiva corrigere, obedientiam canonicam suis superioribus et precipue cantori Lingonensi exhibere, mutuam caritatem inter se fovere ac procurare, monopolia contra aliquem superiorem suum vel conjuratianem ac lites discordias et contentiones inter se vitare et habitas que celerrime pro posse finire. Suos sibi subditos pravis moribus non scandalizare, bonum, honorem, utilitaLem et jura studii ac personarum ipsius et signanter dictorum cantons et rectoris possetenus procurare, sécréta ipsius famosi studii non revelare, fidelitatem sibi mutuam signanter respeclu scolarium non substrahendorum, nec non eciam cuilibet suorum superiorum et omnia alia et singula que prosperum statum dicti famosi studii concernunt seu concernent in futurum pro viribus diligenter observare.
IL Insuper ad instantes et futuras controversias etdivisiones pacificandas super magistralium sedium assignacione etc, volumus et prout antiquitus fuit observatum, decrevimus, dicimus et declaramus bachaliaratum in dicto studio adeptum esse et debere dici gradum sic et taliter quam possunt bacchalarii hujus famosi studii omnes actus scolasticos quemadmodum faciunt magistri Parisienses in dictis scolis régentes exercere et se ad invicem gerere cum dictis magistris secundum ordinem suorum graduum quem quidem declaramus esse ut magister précédât in honore sedis et préféra tur bachalario in eodem Divionensi studio promoto.
III. De bachalariis vero forensibus precipue inartibus imitantes dicli venerabilis studii consuetudinem, decrevimus ipsos
l'enseignement en province 429
forenses bachalarios in artibus debere reputari non graduâtes nec eis débet sedes assignari magistralis; sed bene poterit rector si magnam sufficentiam muerit in aliquo tali bachalario alicujus universitatum famosarurn seu generalium sedem ipsi bachalario assignare magistralem si opportunum sibi videatur et utilitas studii exposcat. Super quibus ipsius rectoris conscienciam oneramus de cujus bachalarii sufficentia debebit constare ipsi rectori et aliis regentibus per responsionem aut responsiones publiée factas sub ipso rectore vel altero ex ejus certo mandato.
IV. Item decernimus et declaramus solos in artibus magistros et in aliqua facultate licenci tos necnon hujus venerabilis studii bachalarios acetiani forenses bachalarios per Rectorem et responsionem ut premittitur approbatos et ydoneos repertos esse ressentes et in calhedrahbus manistralibus et alteris sedibus debere solos sedere, tali tamen ordine quod subjiciuntur Rectori in iis que concernunt factum studii et bonos mores. Geteros autem quoscumque ipsius studii ministres jurâtes subalternos décentes et sedem tenentes nuncupari et aliis debere sedibus esse contentes.
V. Item ut ea que in hoc venerabili studio spiritualiter gustantur valeantad gradus in artibus susceptionem Parisius obtinendam, volumus per Rectorem diligenciam fieri quod in hoc sepedicto studio fuit adminus sex régentes, nam in quodam statuto venerabilis facultatis artium aîme matris Universitatis Parisiensis canetur quod in artibus graduandus jurabit se audivisse logicalia et physicalia Parisiis vel alibi in studio publico ubi sint adminus sex régentes. Q are si in ho:* studio sint sex graduati régentes ex eo ad gradum , «artibus Parisius valebunt studentes hic immédiate transire ad sumptus Parisiensesvilare.
VI. Item, ut sepedictum studium ex majori honore prefulgeat, quo in eo regencium copia alfuerit et ut prenominali subaltenii et décentes eo fervencius studeant et se in aclibus scolasticis avidius exerceant, quo se specialis corone et niercedisconspexerunt muiien? premiates cuni dignum sit etequum
130 l'enseignement en province
eos gloriose laureari quos in agonis certamine légitime certasse constiterit. Statuimus et ordinarnus qiiod omnes tam présentes quam futuri subalterni docentes et sedem tenentes taliter studeant et in scolasticis actibus se exerceant, quod infra sex annos inclusive continue a die sibi commissi officii subalternatus numerandos et post datam diei presenlis statuti ad gradum bachalariatus et honorera in hoc studio si per Rectorem ipsius requirantur, promoveantur et se irrefragabiliter procurent promoveri.
VIL Rursus de libris in hoc insigai studio legendis nichil aut pauca volumus aut intendimus immutare, sed antiquam consuetudinem et statuta volumus observari decernentes quod nulli quantumcumque sufficienti hceat, modos significandi, doctrinale, grecismum, summulas Pétri Hispani, vel alterius et silens hujusmodi nisi regens in hoc studio fuerit cum questionibus et dubiis ad pennam légère ac predictam clausulam cum questionibus et dubiis in cedulis que in duobus terminis bis in aiîno, scilicet in natalibus Salvatoris et Beati Joanni Baptiste fuerit in inchoatione lecturarum ponere, quia hanc lecturam et insinuation em ad solos régentes invenerimus pertinere et ita decernimus et volumus observari, Ceteris autem videlicet subalt.ernis docentibus aut sedem tenentibus in hoc antiquam gratiam facere volumus, quoniam licet fuie digne testimonio invenerimus ab antiquis non licere eis légère summulas predictas ex inlegro, sed solum ipsarum summularum primum Iractatum et solum textualiter et positive. Nichilominus tamen volumus et ordinamus quod predictas summulas ex integro et alios supra dictos légère et docere valeant textualiter tantum sine alia solemnitate. Quorum lecturam poterit etdebebit idem Rector audiendo visitare alternaiim.
Vlll. Item omnes subalterni docentes et sedem tenentes nisi justa et racionabili causa impediente de qua Rectorem informabunt, quia ipsius scolares sunt reputantur tenebuntur lectionera ejusdem Rectoris audire et eidem usque ad finem interesse et alia facere prout antiquitus est fieri consuetum.
l'enseignement en province 131
IX. Deinceps super disputacionibus tenendis dicimus et ordinamus quod in qualibet quarta anni, octava scilicet die post ilerationem lectionum fiendam post quamlibet quatuor Yacanciarum, fiat una solemnis dispulatio in qua tenebuntur subalterni secundutn ordinem suarum promogenitarum alternatim respondere donec studium fuerit magis amplificatum. Quorum discipuli de quindena in quindenam sub ipsis et in quorum sedibus de logicalil)us seu grammaticalibus, tamen eciam tenebuntur respondere.
X. Item et de celero non admittantur aliqui ad lecturam nisi responsionem publicam seu responsiones publicas fecerint in scolis et ydonei reputentur per Rectorem super quo ejus conscienciam oneramus quod si in aliquo publico fuerint bachalarii studio semel si vero sine gradu bis respondere tenebuntur nisi tamen super hoc per Rectorem ex justa causa secum fuerit dispensatum.
XI. Item tempore disputationum generalium Rectoris vel alterius magistroruni de consilio pariter et assensu dicti Rectoris in posterum forte faciendarum non licebit aliquibus subalternis docentibus vel sedem tenentibus aliquem vel aliquas proprias disputationes tenere sed eisdem generalibus rectoris aut magistri regentis disputationibus interesse tenebuntur et in illis sehabere et agere prout antiquitus est fieri consuetum.
XII. Prêter premissa statuimus et ordinamus quod per Rectorem fiat inventarium omnium et singulorum librorum et aliorum quorumcumque bonorum ad dictum studium spectancium quos et que idem rector jurabit fideliter custodire, nobis vel a nobis deputato vel depulalis unam copiam ipsius inventarii tradere ac in suo recessu compotum racionem et relique futuro successori vel in ejus absencia a nobis deputando, vocatis senioribus studii iideliter reddere tenebitur super quo ejus conscienciam oneramus.
XIII. Item (juia non decet quamcumque personam actum (ioccndi propria auctoritate et honorem sibi assumere, sed qui
132 l'enseignement en province
mictitur tanquam Aaron ; statuimus et ordinamus quod nulla inulier cujuscumque sufficencie fuerit Divione et in banleuca exerceat publiée dictum actum docendi scolastice aliquos vei aliquas extraneos vel extraneas recipientes nisi fecerit conscia moribus et vita commeudabilis et talia que verisimiliter sit JQvePiCularum scaiidalisature ac de consensu Rectoris qui ad hoc intendere tenebitur et unum procuratorem vel deputatura ponere ad circa hec vigilandum, référendum et providendum. XÏV. Item ut inter officiarios premissi studii major caritas habeatur, amputentur illicitas et quos divinus timor a malo non revocat temporylis saltem pêne severitas coherceat delinquentes; volumus et ordinamus quod statutum per nos dudum de anno millésime quater centesimo trigesimo super adjectione pêne triginta solidorum contra illos qui directe vel indirecte, clam vel palam, per se vel alium subtraherent aliorum scolaresinviolabiliter observetur.
XV. Super correctione vero scolarium,in scolis et aliis congregatiouibus publicis absente Rectcre raale se habencium, staluimus et ordinamus quod si quis Regens vel subalternus ant alius ofliciarius vel minister sedem tenens ipsius venerabilis studii non fuerit presens sed absens suis scolaribus rixantibus deficientibus vel aliter indebite se habentibus in scobs, in ecclesia seu sermonibus, in processionibus et aliis congregacionibus publicis quod ille regens aut alius officiarius specialiter portarius seu janitor qui presens fuerit et solus sit talis. Si vero plures taies ofTiciarii présentes fuerint major et antiquor possit et valeat scolarem vel scolares quoscumque indebite se habentes moderate corrigere et facere prout et quemadmodum faceret dictus absens officiarius minister si presens et personaliter interesset.
XVI. Gonsuetudines autem prefati studii quibus derogare non intendimus secundum quod ex aliquibus scriptis invenimus, sequuntur. Primo. Hector scolarum in principio anni, videlicet prima die legibili et possibili suas leationes ordinarias de philosophia leget proviso que in festo Magda-
l'enseignement en province 133
lenes ordinaverit et distribuent sedes cuilibet secundum ordinem sui gradus et sciencie et débet suas lectiones continuare cunctis diebus legilibus.
XVIL Item semel in anno tenetur respondere in scolis predicatorum et minorum, idem Rector associatus omnibus suis regentibus in disputacionibus de quolibetis que soient fieri ante nativitatem Domini a lectoribus dictorum predicatorum et minorum. Et conformiter baclialarii predictorum tenebuntur respondere rectori predicti studii in scolis ante nativitatem Domini, quoniam disputacio sit de quolibetis.
XVIII. Item de benigna voluntate, rector prenominatus associatus tribus vel quatuor scolaribus in principiis lectorum et bachalariorum predictorum predicatorum et minorum honorabit eos absque cessacione scole. Et conformiter prefali lectores et bachalarii soient ipsum Rectorem horonare in suis principiis.
XIX. In vigiliis béate Katherine et beati Nicolai, in die Veneris, in quadragesima si dies paciatur, fient predicationes in scolis a dictis predicatoribus et minoribus alternatis vicibus sine quacumque prerogativa et janitor tenebitur eis nunciare antea per intervallum adminus octo dierum. Quibus predicatibnibus factis, Rector predicatorem ad prandium invitabit, prêter que in vigilia sancti Nicolai, quia tune receptor luminaris tenetur eis dare prandium.
XX. Item in quadragesima cum lecfione sua ordinaria, idem Rector tenetur légère circa horam secundam de niathematica scilicet speram, proportiones vel Euclidem et quociens occui'rit nécessitas aut congruitas in scolis in die Veneris tenetur idem Rector dare saintes aut litleras e})istolares.
XXI. Item aquas benediçtas ordinabit bonis scolaribus pauperibus et diligenter studentibus et in diebus verminis visitare tenebitur idem Rector gerentes prefatas aquas quid faciunt in dictis scolis.
134 l'enseignement en province
XXII. Item pro salario idem Rector consuevit recipere a quolibet scolari per annum sex solidos in duobus terminis, scilicet in quolibet termine très solidos ab extraneis et ab illis de banleuca Divionensi et hoc a triginta annis sed antiquitus recipiebat quatuor solidos et quatuor denarios turonenses ab hiis de banleuca Divionensi et puelle solvunt secundum antiquam consuetudinem Rectoris et nichil Janitori Gregoriam vero et qui prope finem terminis veniunt debént solvere secundum exigenciam temporis habito respectu ad salarium commune. Et est honeslius in hoc amicabiliter procedere quam coacte compellere.
XXIII. Item a triginta annis citra scolares omne indifférentes cognuntur solvere sex denarios pro luminari, sed aliquibus annis illa coactio fuit voluntaria et eligebatur unus receptor a bachalariis et scolaribus aliquibus, qui recipiebat et inde compotum reddere tenebatur.
XXIV. Officiarii dictarùm scolarum sunt isti vice Rector, janitor, prepositus, magister cantus et bachalarii et debent ordinari per Rectorem secundum ordinem et dignitatem suorum graduum etscienciarum preferendo digniores minus dignis sine qualicumque supportacionis obliquitate.
XXV. Vice Doctoris officium erat in antiquis légère grammaticam scilicet Docfriîiaie grecismum et adores Y)V0 certo pretio ordinale a Rectore et bachalariis, et ubi nécessitas ingrueret supportare officium Rectoris in lecturis vel aliis, sed a trigenta annis omnes graduati et régentes consueverint légère tam grammaticalia quam logicalia secundum suam voluntatem et exigenciam suorum scolarium. Dum tamennon impediant lectionem Rectoris.
XXVI. Janitoris officium est custodire clavem arche in qua sunt cirei luminare, libri et alia que pertinent ecclesie, ministrare virgas in scolis ; pro actibus principalibus audire partes in vigiliis festorum post prandium et ab hiis de Banleuca Divionensi recipere duodecim denarios per annum.
