‹ Les Essais de Michel de MontaigneChapitre 320 sur 449 · DE LA LIBERTE DE CONSCIENCE · texte numérisé non relu

DE LA LIBERTE DE CONSCIENCE

P. 459, 1. I. L'Empereur Taciliis). Cf. Bodin, Methodns ad facilem historianim cognitionein (éd. de 157e, p. 63).

P. 459, 1. 9. JiiUan, surnomme l'Apostat). Il est probable que cette idée d'une réhabilitation de Julien vient à Montaigne de la lecture de Jean Bodin, Methodns ad facilem historiarum cognitionem (éd. de 1576, p. 87), où il est parlé avantageusement de cet empereur, et où il est reproché à ses adversaires de l'avoir calomnié. Le chapitre ne me paraît avoir aucune relation avec la publication du IIsp-. Ka'.jaiwv Acyî; faite en 1577, ni avec la traduction du même écrit que donna Grangier au mois d'avril 1580.

Signalons qu'à la même époque Claude Fauchet, dans ses Antiquité- gauloises et françaises, II, iv, a parlé aussi très avantageusement de Julien qu'il déclare un «grand et vaillant prince». Cet essai fut blâmé à Rome (Journal de voyage, p. 250).

P. 459, 1. 13. Aucune sorte de vertu). C'est le sujet d'un chapitre de l'Histoire d'Ammien Marcellin, le quatrième du livre XXV.

P. 459, 1. 15. On lit de luy). Cf. Ammien Marcellin : « Ex virginibus qu;e speciosœ sunt captit, ut in Perside, ubi fœminarum pulchritudo excellit, nec contrectare aliquam voluit, nec videre, etc. » (XXIV, IV.) Ammien Marcellin rappelle ici à Montaigne le souvenir d'Alexandre et de Scipion. Au reste les anecdotes auxquelles il est fait allusion ici étaient très vulgarisées au xvi'^ siècle. La continence d'Alexandre (refusant après sa victoire même de voir la femme de Darius), a été louée par Plutarque, dans la Vie d'Alexandre. Aulu-Gelle dans les Nuits attiques, VI, |

viii, propose comme sujet de déclamation, la comparaison de la chasteté d'Alexandre et de la chasteté de Scipion ; et le parallèle a été repris par Messie, Diverses leçons, II, XXIX ; L'Ostal, Discours philosophiques, xvii; Droit de Gaillard, Méthode de F Histoire, xxiii; etc.

P. 459, 1. 17. Il fut tué). Cf. Ammien Marcellin, Histoire : « Vita facilius est absolutus, anno œtatis altero & tricesimo. » (XXV, m.)

P. 459, 1. 19. Encore que). Id., ibid. : « Judicialibus causis intentus, non minus arduis quàm bellicis, distrahebatur multiformibus causis, exquisita docilitate librans, quibus modis suum cuique tribueret : justisque sententiis & improbi modicis coercerentur suppliciis, & innocentes fortunis defenderentur intactis. Et quanquam in disceptando aliquoties erat intempestivus, quid quisque jurgantium coleret tempore alieno interrogans, tamen nulla ejus diffinitio litis à vero dissonans reperitur : nec argui unquam potuit ob religionem vel quodcunque aliud ab asquitatis tramite déviasse. » (XXII, x.) Voir aussi XXV, V.

P. 459, 1. 22. Il ft luy mesmc). Id., ibid., XXV, iv.

P. 459, 1. 27. Cette sienne ordonnance). Id., ibid : « Illud autem inclemens obruendum perenni silentio, quôd arcebat docere magistros rhetoricos & grammaticos, ritus Christiani cultores. » (XXII, x.)

P. 460, 1. 4. Nos gens mesnies recitent). Cf. Zonaras : « Se pourmenant une fois à l'entour de Chalcedone l'evesque de la ville nommé Maris, n'eust point- de crainte de l'appeller meschant et traistre à Christ : Mais Julian faignant que par une patience philosophique, il endurcit telles paroles, se contenta de luy

ESSAIS DE MONTAIGNE

dire, Retire-toy misérable et pleure la perte de tes yeux, car il estoit chassieuz et ne voyoit que bien peu. Adonq il poursujn-it : je rends grâces a Christ mon sauveur, lequel a eu si grand soucy de moy, que pour ne veoir ton impudent visage il m'a osté la veue. » (1560, 3' partie, f° 11 r°.) Cf. aussi Sozomène. Histoire ecclésiastique, V, iv.

P. 460, 1. 12. Dit Eutropiiis). « Religionis Clirislianae insectator, période tamen ut cruore abstineret. » (X, VIII.)

P. 460, 1. 16. Les rigueurs dequoy il usa). Cf. Ammien Marcellin, Histoire, XXII, m.

P. 460, 1. 18. Se notirrissoit en pleine paix). Id., ibid. : « Xamque in pace ejus mensarum tenuitas erat recte nos centibus admiranda, velut ad pallium mox reversuri. » (XXV, iv.) Voir aussi XVI, v.

P. 460, 1. 20. Il départait). Id., ibid. : « Hinc contingebat ut noctes ad officia divideret tripartita, quietis, & publicas rei & Musarum. » (XVI, v.) Voir aussi XXV, IV.

P. 460, 1. 22. Le reste, il Vemployoit). Id., ibid : « Explorabat per semetipsum vigiliarum vices & stationum, post hiec séria ad arces confugiens doctrinarum. » (XXV, iv.) Voir aussi XM, v.

P. 460, 1. 24. En toute sorte). Id., ibid., XVI, v, passim.

P. 460, 1. 25. On dict d'Alexandre le grand). Id., ibid. : « Quod factitasse Alexandrum legimus magnum; sed multo hic fortius. Ille namque œnea concha supposita, brachio extra cuhile protento, pilam tenebat argenteam, ut, cum nervorum vigorem sopor laxasset infusus, gestaminis lapsi tinnitus abrumperet somnum. Julianus vero absque instrumento, quoties voluit, evigilavit : et nocte dimidiata semper exsurgens, non e plumis vel stragulis sericis ambiguo fulgore nitentibus, ,sed ex tapete, et a-.ijpx, quam vulgaris simplicitas sisurnam adpellat, occulte Mercurio supplicabat... » (XVI, v.)

P. 461, 1. 9. Sa mort a quelque cltose de pareil). Id., ibid. : « Subita equestris hasta cute brachii ejus praestricia costis perfossis hassit in ima jccoris fibra. Quam dum avellere dextera manu conatur, acuto utrinque ferro digitorum nervos sensit excisos. Arma poscebat & equum : ut reviso prcclio suorum fiduciam

repararet... eo vigore... quo Epaminundas. » (XXV, m.)

P. 461, 1. 14. Lesquels contestèrent). Id., ibid. : « Amisso ductore sine parsimonia ruebat (miles) in ferrum... Quandiu satietate vulnerum partibus fessis, nox diremit certamina jam tenebrosa. » (XXV, m.)

P. 461, 1. 16. Les cljoses humaines). Id., ibid. : « Censor moribus regendis acerrimus, placidus, opum contemptor, mortalia cuncta despiciens : postremo id pn'edicabat : « Turpe esse sapienti, cum habeat » animum. captare laudes ex corpore. » (XXV, v.)

P. 461, 1. 22. Il fut si superstitieux). Id., ibid. : « Superstitiosus magis quàm sacrorum legitimus obser\'ator, innumeras sine parsimonia pecudes mactans, ut œstimaretur, si revertisset de Parthis, boves jam defuturos. » (XXV, iv.)

P. 461, 1. 26. Il estoit aussi endmbouyué). Id., ibid : « Prœsagiorum sciscitaiioni nimi;r deditus. » (XXV, IV.)

P. 461, 1. 28. Qu'il sçkvoil bon gré aux dieux). Id., ibid. : « Nec fateri pudebit, interiturum me ferro dudum didici, fide fatidica pr^ecinente. Ideoque sempiternum veneror numen, quôd non clandestinis insidiis, nec longa morborum asperitate, vel delicatorum fine decedo, sed in medio cursu florentium gloriarum hune merui clarum è medio digressum. » (XXV, III.)

P. 462, 1. 4. // avoit eu une pareille vision). Id., ibid., XX, y.

P. 462, 1. 5. & depuis se représenta). Id., ibid. : « Vidit squalidius, ut confessus est proximis, speciem illam Genii publici, quam cum ad Augustum surgeret culmen conspexit in Galliis. » (XXV, 11, 452.)

P. 462, 1. 7. Tu as veincu). Cf. Théodorète, III, xx.

P. 462, 1. 8. Contante toi). Cf. Zonaras, f" 12 r".

P. 462, 1. 12. Il coui'oit). Cf. Ammien Marcellin, Histoire : «Utque omnes nuUo impcdiente ad sui favorem illiceret, adhxrere cultui Christiano fingebat, à quo jam pridem occulte desciverat. » (XXI, 11.)

P. 462, 1. 14. En fin quand il se vit). Id., ibid. : « Ubi verô abolitis quas verebatur, adesse sibi liberum tempus faciundi quœ vellet advertit, sui pectoris patefecit arcana : & plané absolutis decretis, aperiri templa, arisque hostias admoveri & reparari deorum

Page 1