CONCLUSION
Même tendance pour le subside. On ne rencontre plus les taxes varices et souvent incohérentes du xw" siècle, plus de fouages succédant aux taxes indirectes ou aux répartitions. Un seul système est en faveur a})pliqué dans presque tous les cas : c'est la répartition. Le {{ouvcrnement anglais demande une certaine somme, les Etals la discutent, l'acceptent telle quelle ou la réduisent; puis elle est répartie entre les vicomtes, les paroisses et les feux, toujours de la même manière. Il y avait bien parfois quelques exceptions locales, mais rien qui puisse donner une idée de la mobilité du siècle précédent.
Vainement, du reste, on chercherait une activité comparable à celle des grandes réunions du règne de Jean le Bon ou des premières années de Charles VI. Voici tout ce que M. de Beaurepaire a pu constater en dehors et en plus du vote pur et simple du subside : ffll faut encore constater que les députés ne se sont pas toujours bornés à ce vote. Nous les voyons aux Etats de Vernon commettre l'ofiicial de Valognes pour déterminer, au moyen d'une enquête, l'importance dos ])erles que la guerre avait fait éprouver aux moines de Saint-Sauvcur-le-Vicomte; aux Etats de Caen, adopter des mesures pour la répression du brigandage; à ceux de Mantes, spécifier à quelles personnes devait s'appliquer le privilège de l'exemption des tailles. 11 Gela est vraiment peu de chose eu près de trente années. Combien les États de 1 33 9, de i35i, de i38i avaient mieux donné l'exemple d'assemblées politiques vivantes, agissantes cl laissé le souvenir d'un esprit provincial énergicjue et persistant! Si vains (pi'aient été les efl'orts du xiv" siècle, ils avaient du moins été tentés. Au contraire, il n'y a plus, sous la tutelle rigoureuse des olliciers du roi d'Angleterre, ni requêtes varices, ni réformes vivement sollicitées, ni administration financière confisquée au bénéfice de la province, ni privilèges arrachés avec âpreté et défendus avec jalousie.
Ainsi l'institution des États évolue de siècle en siècle. Nous n'avons pas A chercher ce (|u"cllc devint, le tom|)s aidant, à la fin du
XV" et au xvi'^ siècle. La publication dt^jà fort avancée dos Cahiers donne à cet égard toute la lumière possible. 11 nous sullira d'avoir TU naître, puis grandir ces assemblées, d'avoir prédit et entrevu leur avenir. Certes, le temps où nous les avons étudiées nous semble avoir été, pendant toute la durée plus de trois fois séculaire des Etats, le plus intéressant et le plus varié. Au xiv" siècle, les Etats ont surgi et le problème de leur origine s'est posé dans toute sa complexité. Puis ils ont chercbé leur voie, essayé plus d'un rôle; sous leur aspect monotone d'institution financière, ils ont eu une grande diversité; ils ont surtout tenu une place vraiment utile dans la longue crise nationale de la France. Aux âges suivants, tout se fixe, se précise dans des cadres certains et définitifs; tout l'imprévu, tout l'inconnu disparaissent. Aucun problème d'avenir ne se pose plus : les Etats ne sont plus une force naissante dont il s'agit de déterminer les premiers clfets; ils sont devenus un rouage banal de l'administration monarchique.
\ppf:\dïces.
APTENDIGE I.
VSSEMBLKIÎS UE !N0HMA\I)11Î DU .V AL MIT SIIXLIÎ.
VDici les priiu-ipaiiv l('\t(>s qui nous font connailro cos asscuibk'i's'":
9:27. ftllDlborliis Nort!iin;iniioi-iini ]ialricius, {jrnnJaeva aetale. . . . con^iiinplus, con- \ocalis Dacnriim Biil()iuinu[iie[)nncipibus, dédit oinncin (erram siiao dilionis Willi'lino. Poppan filio.T' {Diidu., II, I5/|.) — rBotho vero ad palreiii ccleritcr Willcliimin aiMuxil , acrcr.-ilis pi-iiiri|iil)iis Inlius rpjyiii.i [llnd., III, 38.) —
C' l.i's clironiqueurs ou les ilociiinouls iioriiiiiiids ou aniilo-nonnands ont (Hé seuls utilisés. Pariiii les auteurs cités, le plus lardil est Haoul de Coggoshall, qui écrivit uioins de Yiii(;l-cin([ ans après la conquête française d<' la i\nniiaiidie, vers iî!H7. Les éditions aux- (pielles renvoieul les cliilFres ci-dessus sont les suivantes :
Dudonis Hancti Quinlini De morihiis et aclis pitinori:m Soniumiiiae ditcum, édit. J. Lair, (laeii, i8G.') (Mciiwiies tic la Socii-lé ilex aiili- </ii(irre» (le !\oriiiaiidie),
Willelnii Gemcticensis De ireslis diicitm A uniHiii II ii-orum, a[)ud Mijjne : Palrologie laliue, t. CXLIX.
.Maisire Wace, Le Roman de Roii , édit. Vuilrcseii, -1 vol., Ileilbronn, i877-iH7().
Willelini l'iclavieusis (lesln Guillelmi dnci», apuil Mij;ne : Patroloffie latine, t. CL.
Willelnii Malincsheriensis Monacin De vei;nm gcstix Ani'Joiuni , apuil Mijjne : Vatroloijic latn.e, I. CLWIX. CI. édit. Slubb, a vol..
Louilros, 1887- 1889 (CAroiiic/f« a.'id .1/emoriiih of Great Britai.i).
Orderiri Vitalis Historiae ecclesioilicac iivi \///, édit. Le Prévost, .5 vol., Paris, i838iS55 (Société de l'Il sloiie de Fraire).
llcnrici archidiaconi Uunliduncnsis llistuiia Anjrlorum, édit. Thomas Arnold, Londres, 187;) {CliriDiirles and Memoriah of Grcol llritdin ).
Itohert de Tliorigny, alilié du Mont-Saint- Micliel, Chioniijiw , édit. Delisle, a vol., Rouen, 1873-1873 (Société de l'Histoire de Normandie).
Gervasii Gantcrburiensis Hisloria rc<riim, édit. W. StuUbs, Londres, 1879-1880 (Chroiiicles and Memorinix 0/ Great Jiritaii).
Willelnii de Novo Burjjo llistoria rernm Anglicnrum, apud Clironicles of tlie rcignn of Steplien , Henry 11 and Richard I, édit. IL HoHieIt, 3 vol.. Londres, i88'i-i88(; (,lnd.).
Slepliani Rotliomagcnsis Draco \ormnnHi
(fConvocatisque lotiiis >ioi-lhnianiiiae proceribus , Willelmum filium
suuni. . .illis expoiiit.?' ( Witlelmu'i Gemclicrims , 11, 29.)
931-932. (rNorthmanni paiiler et Britanni in unuin coiivenerunt lenoreinqiic liJei Willelmo sanxerunt.i! {Dudo., III, 38.)
931-932. fAufliens autem WiUelmus. . . . hujus Britannicae legationis mandatura, convocat principes Northmannorum, istiusrei causa adconsulendum.- (Dudo., llI,io.)
933. "[ \\illelmus] accersilis igitur priucipibiis suis, consulturus super talibus mandatis, remisit ad Piiull'um veibis pacificis legatiim.ii {Dudo., III, hà.)
935. (t[Willelmus] consilio Hiigonis Magni e( Heiiberti, coniitum suorumque fideiium dédit sororem suam Willelmo, duciPiclavensi.n [Dudo., III, ti-].) — trEii selembre a Liuns, un an del lens de! riiit — Tint grant fesle et grant curt, mult i ont de déduit. n (Wacc, Rotnan de Bon, 1, v. iSiS-iSig.)
9/il. «-[Willelinus] Nortbmannoruni Britonumque principibus ascitis, adductoque
puero nomine Ricaido , cum eis paudit secretius mirabile arcanuni
suae mentis. r (Dudo. , III, 58.) — rCunctos quoque Nortbmannicoset Britannicos principes ascivit, animique sui consultum enucleatum pandit. -^ ( Willelmux Gemet., III, 8.) — rLes nieillurs des baruns a devant sei mande." ( Wacc , Roman de Rou, I,v. lyS/i.)
9'j2. fDux vero Willelmus, ob aniorem dilectissimi lllii sui, Pascba ipsius anni Bajocas celebravit, coadunalis optimatibus Britannicae N'ortlianiiicaequc regionis." {Dudo.,l\, 68.)
9i2-9'i3. rConsnltu ergo Willelmus dnx suorum lidelium dédit Arnuifo sequestrani paeem trium mensium.n [Dudo., III, 61.)
9'i3. trAggrediimkir comités cum magna frequentia principum Ricardum pue-
lum Berengerus et Alanns celerique Nortbmanniae Britanniaeque co-
iniles subdiderunt se iibenter illi.-' (Dudo., IV', Gg.) — "Ricbart virent
eus, apud O.ronicles oj the rcigns of Stephe» , Henry II and Richard I, cdil. R. IlowleU, Londres, i884-i886 (Chronicles and Mémorial» of Greal Brilain ).
Chronicles and Memorials of the rcigii of R':chard I ( Ilincrarimn Ricardi 1) , édit. Slubbs , 3 vol., Londres (ibid.),
Beiicdicii Abbalis De gestis Ilenrici sccundi, éJil. Slubbs, a vol., Londres, 1807 (il.id.).
Roj;ori de Ilovcilcnc , Clironinm. éililion
Slubbs, Il vol., Londres, 18C8-1871 (C/iro- 7iiclcs and Memorials of Greal Britain).
Radulll de Dicelo, decani Lundoniensis Opéra hisiorica, édit. Stubbs, 3 voL, Londres, iS-j6 (ibid.).
Radulll de Coggesliall Clironicon .Inglicauum, édit. Stevenson, Londres, 1875 (ibid.).
L'Histoire de Guillaume Le Maréchal, édil. P. .Mcyer, t. I, Paris, 1891-1892 {Socie'lé de rilisldirc lie France).
plurer eiilri! ses conniaig-riims, — Les Normans apelèrenl et tu/, les unt sumuns.Ti ( Wace, Roman de Roit, I, v. aoijS-aoag.)
')'|J. ffliex Fraiicia liiilhdovicus Rotoraaguni properavit cuin suis comitibus,
super liis quae nefario Ariiulli coniitis astu acciderant cousullurus." {Dudo., IV, 70.) — irLudovicus rex, aestimans sibi ina^jui bonoris janiiam patiiisse. .. cpiasi ronsultiu-us apiid Northiiiannos super illius morte, accelcrato ilinere llotoiuagum venit.» [Willelmiis Gemet., IV, 2.)
l)'i'i-'J'i5. friîernardus vero Rotoniajjensis quae legato disserente socr ta aiuli-
vit, Nortbmannis principibus ascitis intimavit. 1 [Dudo., IV, 80.)
D'iT). -rllugo dux Magnus misit Silvanectensem coniitein Bernardum ad Roto-
Miagenseni niilitem Beinardum, ut convocatis optiniatibus Nortbniannici coi\-
silii, properaret conira se ad Sancluin Gleruin Hoc nauujue consiliuiii
Nortlimaniioruni principes collaudanlcs reddideriint regeni.n {Dudo.,
IV, 39.) — trHugo vero dux. . . . Nortbmannos convocat ad colloquiuui foslinalo ad Sanctum Clerum.'' ( WUlehmis Gemet., IV, 8'''.)
!)'i5-9'((). ffSuper fluvium Eptae rege Lutbdovico aslante proceres Bri-
îoiiuni et optimales Northiuanni Ricardn fecerunt ilerum fidem niili-
talionis, auxibque et servitii.n [Dudo., IV, 90.)
y'iG. rrKo nanique lerapore erat quidam Rodulfus, ciijus agnouien Torla vocabatur,
qui totius Nnrlbmanniae bonorem usurpabat quapropler Ricar-
dus ascitis regionis INorllimanniac principibus, quid de inopia modicae
distributionis agercl, ab eis sciscitalur.i {Dudo., IV, ga.)
0(iO. tfNortbmanni ut gloria prolis viro non deessel, venerunt ad [Ri-
caribim] dicentes Nortbmanniae igilur Rrilannicaeque regionis opti-
niatum manu ascila , cum incompulabib |irincipuni congressione [fdiani
Ilugonis] deduxit ad Rotomagcnsis urbis [)a!alia.7i {Dudo., IV, loi!.)
980-990. itRicanbis, ascitis episcopis cum clcro satra[)isque ciuu populo, eam
[(jonnor] lege maritali desponsavit.n {Dudo., IV, i-iâ.) — " Mais par
preiere del ciergie — Ki j'en ont mcintes feiz preie — Et par cunscil de SCS baruns.n ( Wacc, Roman de Rou, H, v. 6i5-Gi8.)
990. "Dux, suis undique optim;\tibus ascitis, Richardum filium siuira corain cxponit.i ( Wilklmus Gcmcl., IV, 20.) — rEntretant manda ses barons." ( Wace, Roman de Rou, II, v. 7 3 7.)
1001. fCujiis volunlali [romitis Brilanniae] dux jjratanli animo favens, assentienlibus Norlhmannis principilnis, pelitam [sororcm] cbristiano more tradidit.i
{Willclmua Gemet. , V, 5.)
'•' a. IlIcli.T, ll,c. .'18.
LES KTATS DE .\OUMANDII':.
1009. '^[Snenus] rex petendae pacis gratia apud Rotlioinagum Riehanluiii ilu-
cem aggrediliir. Qucni pacem contimiain inler se (iriiiaveniiit
Quae lex ut rata nianeret, ab iitraijue parte sacraiiientoriiiii tenore principes illorum connu illam sanxerunt.i {Willclmiis Gcmet., V, 7.)
10:2(1. rRichanlus du\ Rol)ertum archiepiscopum et cunctos Norlhmaiinoruiii
principes apud Fiscaniium coiivocat, eisque de jam omnino resoivi indical. •" ( WUkhmn Geinel., V, 17.) — n- A.s cvesques se fist conl'es — E as banins parla
api'e.s — r' V Richard , par vostre cunseil — Voil doner ma terre
c ma boiiuri — ..... Et cil distrent: n-Niis l'olreiuni.i ( Wac:^, Roman tb IloH, II, V. 9219-2936.)
103'). tTuiic dux [Robertus] convocatis ducatus siii principibus, jussil ma-
giiam uaviuia classem festinato fabricari. 1 {Willelmus Gemei., VI, 10.)
1035. tt[nax] Robertum archiepiscopum cum optimatibus sui ducatus accersivit, el illis velle se appetere liierosolyuiitauam peregrinalioucm maniPeslavit. 1 ( Willelmus Gcmcl., \'I, 12; Wiltclmas Malmesber. , JII, 280.) — rr Les evesques et les abcz — E les barons a Uiz mandez, — Les plus puissans et les ainznez — E cels k'il tint a plus socrez — Comunement leur a raustre — Sa volante et sun pinsc — k'pii Jérusalem velt aler.n [Wace, Roman dcRou, H. v. 9935-2941.)
103'J- lO'iO. r\\ilioln!iis dux. . . . iirocores palris sui ascitos, ad amorcm sui (rahcre
satagit Rodulphuni de Waccio ex consultu majoruni sibi tutorein eligit.^
{WUHmui Gc::cl., VU, h.)
1 0/18. (T Jam duce juvcnili 1 oboi'e vigente coeperunt optimales ejus de successione
prolis cum eo altenlius Iraclare Mathildeni. suorum coasuitu, missis
iegalis, a jialic petiit uxorem." {Willelmus Gcmcl., VII, 91.) — fPar cunseil de sa baronie — Pri«t une feme de haut lui.'- {Wacc, Roman de Rou , II, V. i5j2-/j5i3'').)
'" 11 y eut vers celte époque do grondes réunions, qualifiées d'ordinaire de conciles, pour l'établissement de la trêve de Dieu cl la police du duché. Mabillon {Anii. Deiicdicl., IV, liSU) parle de deux assemblées, l'une en iiilfj et l'autre en 1061. Dom Dessin (Cohrilia Rothomagensis proviiiciae , Sg, 48) donne ini décret synodal qu'il allribue à un concile dj Cacn de 10 '13 d'après un ms. du Mont- .S:iinl-Michel, puis divers articles promulgués dans un second concile tenu à Caen en 1061, dont il parle d'après du Moulin (Histoire générale de Nor)iiaiidie) et Cli. de Boui'gucville {ftcclicrches et antiquités de la ville de Caen). Le Prévost {Ordcrici Vilalis. 11, 3if)) place
une réunion de ce genre à Caen avant l'ioG, d'après le Carlulaire de Préaux, et fait remarquer qu'il n'est point question de la trêve do Dieu dans les articles du concile de Cacn de 1061. Il est évident, du moins, qu'il se linl entre 1 o4o et 10G2 , à coté des synodes purement ecclésiastiques, plusieurs assemblées de date et de composition incertaines, qui , mieux connues, pourraient figurer sans doute à coté de celles que nous énumérons. Voir: Mabillon, Ann. Benedict., IV, /i8'i-48ô; Dom Dessin, Concilia Rotliom. prov., 3ç), 45-/i6, 48; Le Prévost, édit. à'Orderic. Vital., Il, oiG; Wace, Roman de Rou, II, v. 5, SOâ-Syo et p. 0(j7.
iOG'i. — T Coadunalo ad Bonaiii villain roiicilio, illic Hcraldiis ci |\VillclmoJ (idolitalem saiiclo rilii (lluistianonim jiiravil.- [Willclmus PIclaviciisis, la'i-j.) — rrlpse Horaldiis apud notliotiiajjum (?) Willelmo duci, coram opliruatibiis Normanniae sacramenlum fccnrat. i {Orderic. Vitnlk , II, 117-) — "Por receivre crsl scrcinenl. — Fisl assembler un parlement, — A Baïcves, ce solciil dire, — Fist assembler «n granl concire." ( Wucc, Roman de Itou, II, v. 5, 703-70G.)
10()G. Willdmus Pictaviensis , laio. — Orderic. Vilalis, II, lai. — Wace, Roman de Roti, II, V. ()o5o-GiGo. — Uenrkus Ihmùdunemtis , VI, 27, p. 199. — Willclmiis Mulmesbcr., 111, 208. — Robert de Thoriirmj, 1, Sa.
1007. ffAd coenobium S. Triiiilntis l'iscanni Pascham [Willelmusrex] celebravit, ubi freqiicnlia pracsnluni et abbatiim nobiliumquo virorum convenil.i {Orderic. Vilalis, II, 108.)
10G7. ffCeleluata Pascliae solemiiilale, rcx dedicari basilieam S. Marlac snper Divaiii
praecepit, ubi ipse cum magno eoetii oplimatum cl mediocrinm inler-
fuit et uliliinia lolins populi commoditati edicta promulgavil. » {Orderic. Vilalis, II, 1G8.)
1071. n-Tunc Normannoriuii majores cjnjTregavit, et onines ad paceni et jusli-
tiam tenendain regali hortalu ccirroboravil. -i {Orderic. l'ilalis , II, 307.)
107/i. tfCoii{;rejjatum est coiicilium in Hotliomag'ensi urbe, pracsidenle Willirmo
Anglorum rejje et Normaimurum ])rincipe in quo lani de uegotiis ec-
clesiaslicis quani de rcf^iii ulililatiints diiijjeiiler (ractaverunt.i {Robert de Thorigny, I, .")(). ^
1080. frGuiilelmus in fcslivitate Pculccostes apud lllcbonam rcscdil , il)ii[ne (îuillelnium arciiiepiscopum et onines cpiscopos et abbates comitcsque ciun aliis
proccribus Noimanniae simul adosse praecepit Et de statu ecclrsiae
Dei Idtinsipie re[jni pnividentia rojjis cum baronum suoriiin consilin iilililer
Iraclalnni est.-^ {Orderic. Vilalis, II. 3i5.) — rFartum est ronciliuni
cum episco[)is, abbatibus, consulibus et ceteris Normanniae principibus. ^ {Robert de Tliorignij, I, ùlt.) — crFacUun est concilium apud Liilebonani in presentia Willelmi coram archiepisco|)o Hotbomajfensi , episcopis et abbatibus et aliis consulibus et cuiictis Normanniae principibus.» {Cliron. de Lyre, lîotiqucl, XI, 027 ''.)
1079-1080. ff Ucjjressii rcj'c UoUunaijuiii piovidi [iroceres inierunt coiisiliiiiii qualilcr '' (^f. Marlèiic, Tlicsinirun Anenloi.. IV, 118.
pacifiearent patrem et fJium Frequenti colloquio Nornianiiici pro-
ceres regem ailoculi sunt.^ {Orderic. Vitalis, II, SSS-SSg <''.)
lO'JG. rGuillelnius archiepiscopus concilium Rotomagi aggregavit, et cum sufTragaaeis
episcopis de utilifatibus ecciesiasticis Iraclavit Abbates quoque lotius
provinciae cum clero et parte procerum paceiu optantiura affueiunt. ^ {Orderic. FiVrt/is,IlI, iyo-iyS.)
1098. frRex Guillelmus convocatis in unum Normanniae baronibus, ait
Opliinatrs alitera , consiiltu perscrutalo responderunt » ( Orderic. Vitalis,
IV, til,.)
1 101. itNormannici optimales ducem suum parWpendentes et Anglico régi magis favere gestientes, ad illura transferre ducatara Neustriae decreverunt. ^ {Orderic. Vitalis, IV, io6.)
1105. rrSabbato Paschae super Vada Virae, in ioco qui Garentomus vocatur, bospi-
tatus [Serlonis, Sagiensis] episcopi dictis rex animatus est, et audita
oplimatum sententia qui aderant, sic locutus est Ad hoc consilium
coiToliorandum Melleiiticus cornes affiiit, nec inde aliorum qui aderant, nobiliura consensus abhoiTuit. i; {Orderic. Vitalis, IV, 9o4, 206.)
1100. frin niedio octobri rex Luxovium venit, cunctos optimales Neustriae convocavit, et ulillimum ecclesiae Dri concilium tenuit. n {Orderic. Vitalis, IV, 228.)
1 107. rrMense januario, Falesiae coiisessio procerum corani rege fuit.i {Orderic. Vitalis, IV, 269.)
1 107. «Mense martio item rex concilium apud Luxovium teniiit et necessaria subjectis plebibus edicta ex consultu majorum proviile sanxit.i {Orderic. Vitalis, IV, 069.)
11 18. rrNonas octobris concilium Rotomagi congregalum est. Ibi rex Henricus de pace
regni Iractavit cum R. Gantuariae arcbiepiscopo aliisque baronibus quos aggregaverit.i {Orderic. Vitalis, IV, 829.)
1119. ffApud Luxovium congregatio magna praesulum procerumque convenit.:i {Or-
deric. Viialis, IV, 3i8.)
'" Dom Bessin ( Concilia Rotiwmagensis Oxolliim coram G. arcbiepiscopo Ro-
provinciae, 76) signale une assemblée qui lomagensi, pluri suis episcopis, abtialibus
s'est tenue à Oissel, en l'année 108a , sur la- ab'isque lum sacri lum saecularis ordinis
quelle nous ne possédons aucun renseigne- magnalibus quacstionem agilatam iuter G. ai^
ment : irEx anliquissimo coenobii Fontanel- cliiepiscopum et Gerberlum Fontanellae ar-
Knsis codice constat anno 1082 apud cbimandrilam. ^
1 1 26. o'Ajiu<l Sngium lune Henricus rcx An^lorum cum proceribus suis affiiit. i
(Orderic. Viialis, IV, 471.)
1135. irHenricus rex Anglorum . . - . . in castrum Loonis vonit Sicque Kal.
decembris, dominico, liominem excfissit. Aiyucruiit ibi quioque co-
milrs, aliique proceres et Iribuni nobilesquc oppidani, quos oinnes conju-
ravil Hugo arcbiepiscopus ne coqius doniini sui rolinquerent, nisi ex
coninunii consilio.n [Orderic. Viialis, V, 5o. — Willclmii.s de Novo Burgo, I, 3o. — Dracn Normaniiicwi , III, v. It.)
1135. (rNormanni Tedbalduui apiid Novum Burgum ronvenienles, sibi prae-
Cene voliioiMint.n [Orderic. Viialis, V, 56.)
1151. (tDux Henricus jussil congregari omnes oblimales Nonnanniae a[iud Luxovias
in fcstivilale oxaltationis S. (Ji'iicis pro.xinie venlura, ([ualinus de itinere suo in Angliani cum eis traclarot.i [Robert de Thorigny, I, aSS.)
1152. n-Posl clausum Pasdiae, Henricus dux Norraannorum apud Luxovias
congregalis coinilibus Nonnanniae et aliis prinioribus de itinere suo in Angliani cum eis tractavil.n [Robert de Thorigny, I, aSg.)
1158. (t Henricus rex accepit colloculionem a rege Francorura Ludovico (ci aoâi). . .
inter Gisortium et Novum Mercatum euni praelalis S. ecclesiae et baronibus utriusque provinciae.D [Robert de Thorigny [auctarium Bcccense) , II, 167.)
1159. ffRex .Anglorum Henricus in Natali Domini tenuit curiam suajn apud Chcres-
borch ut tantum regem decobat, cum magno videlicct principum eoniitatu.'» [Robert de Thorigny, ibid., II, 170.)
1159. frCirca l'estumS. Micbaëlis, rex Anglorum, suoruni principum usus consilio
Eslrepineium obfirniavit. 1 [Robert de Thorigny, ibid., II, 179.)
1160. frMense julio Henricus rex Anglorum congregavil omnes episcopos Nornianniae
et abbales et barones apud Novum Mercatum et ibi traclatum est de
receptione papae Alexandri. 1 [Robert de Thorigny, I, 327.)
1162. rr Prima dominica Quadragesiraae rex Henricus congregavit episcopos, abbates, barones lotius Nornianniae a])U(i Rolbomagum cl querimoniani facions de episcopis et eorum minislris et vicccomitibus ejus, jussil ut conciHuni Juliaebonae leneretur. ti [Robert de Thorigny, I, ^'M\.)
1166. irRex Henricus in Normanniani (ransfretavil, baltitoque cum suis episcopis et baronibus consilio, inslituit qiiarndaiu colieclam denariorum (ieri. — Epistola
Henrici régis: Apud Cenoiuanniam primo cutu ibi adcssenl ar-
cbie|)iscopns Rollioniagensis et très episcopi Nornianniae et <|niilnni
barones niei.i [(Icreas. ('anlerbur. , l!ou([iie(, XllI, ia8; \VI, (l'io.)
1171. (tHenricus rex Angliae tciiuit curiam siiam in Normannia a|)iiil Rnrmii.
die Nativitatis dominicae.?! {Ucncdicli Dr geslis Ihnrici 11 , L. i i .)
1172. "[Henriciis] purgavil innocenliam suam coram praediclis cardinalibiis pt ar-
chiepiscopo Rothomagensi et episcopis et clero et populo regnisui apud Abriii-
cas.i {Bmcdicii De geslis Henrici II, I, Sa.) — irCardinaies duo in
Gallias venerunt, facliquc in torra régis Angliae ceiebri conventu ecclesiasli-
corum virorum alqiie nobilium, ejusdeui principis purgationem solem-
niter susceperant. i {Willelinus de Novo Burgo, I, 2o4.)
1172. ffConvenerunt omnes barones Normanniae Cadonii in nalivilate bealae Mariac Virginis, et praecepto régis Henrici secundi, et ibi recognitum est ab uno
quoque baronum quot milites deberet ad servitiuni régis. i (fioi.
de TJwrijjmj, II, 296.)
1172. rrHenricus rex junior ad Natale fuit ad Bur juxta Baiocas, et quia tune primum
tenebat curiam in Normannia , voluit ut magnifiée festivilas coiebraretur. Inlerfiierunt episcopi, abbates, comités, barones.^ (/?o4. do. Thoriffnij, II. 3i.)
1 173. irConvenerunt inter Gisoitium et Trie Ludovicus rex Francorum Henricus
rex Angliae pater, cum arcbiepiscopis, episcopis. comilibus et baronibus terrae
snae Et babitum ibi colloquium de pace facieuda inter ipsum et fiiios
suos. 1 {Roger de Hovcdene, III, 53.)
117^1. tffHenricus] loculiis cum baronibus Normannia, eos admonuit, obsecravit, ut
fideliter agerent.'! [ftob. de Thorigmj , II, 5o.) n-R. Wintoniensis electus
invenit regem apiid Bonam Viliam générale colloquium cum Normannis babentem in feslo S. Joliaunis.-' (Rndiilf. de Diccio, I, p. 38 1.)
Ml 11. trRex Angliae tenait curiam suam in Natale Domini apud Cadomum in Normannia. n {Benedicli De gestis Henrici II, I, 63.)
117."). rVenit ad me lilius meus rex Henricus apud Bui-ura, et die marlis proxinia anic Ramos Palmaruni cum arcbiepiscopo Rolomagensi, et Bajocensi et Abrincensi et cum comilibus et baronibus et fidelibus meis quempluriuiis, proslravit se anle pedes meos.ji (Epist. Henrici II, apud Radulf. de Diccio, I, Sgo.)
1177. irfHenricus] ivit ad Vernolium et ibidem statuit coram multis aliis
comitibus et baroniljus regni sui.B [Benedicti De gestis Henrici II , I, 19 4. — Roger de llovedene , II, ià&.)
1 177. irRex Henricus assumplis filiis suis Henrico jumore et Ricardo et congre-
gatis baronibus suis apud \ adum S. Remisii cum rege Francorum locutiis est.i [Robert de Thorigmj, II, G7.)
1177. r Henricus rex Angliœ cum filiis suis tenuit cui'iam suam in Normannia apud Argrnionium ad Natale Domini. « {Benedicti De gcsiis llcnnei II, I, 101.)
1 182. flîex llcniicus teiiiiil ruriaiii siinm apuJ Cadonniin et prohibuil ne aliquis ha-
ronum leiierel curiam, scd venirel ad suaiii." {IlobnrI de Thon'/rnij, II, 117.)
— frHeiu-iciis rox teiiuil ciiiiaiii suam iti Normannia apud Cadoiiiuiii
die Nalalis Doinini. Cui feslo iiiulli alii noLilos lap.i episcopi qiiam comités cl liarones.ï) (Bencdicti De'jcilii llriin'ci l[,l,-2Çfi.) — irEt episcopi et roniilcs el Larones mulli l'iienint il)iile)n nim illo.i (Roger de Hoi-edeiie, II, 53.) — irDo maint loinglain païs i vint — Maint home qui i fu mandez — K nioil hom i vint desmandez. 1 (Ilisl. de Guilliiume Le Maréchal, v. 5698-5700.)
11 83. rrRpx rionrinis Iciiiiit curiam suam apud Cadnnimii. » [Robert de Tliorirriii/ Il
1 18."!. irP.ex Anjfiiae et l'iiilippus rex Franciae, ciiiii episcnjiis et comilihiiscl l)arouilms et inajoril)us (en-ae suac coiivenerunl ad colli)(piiiHn de pace facienda interGisoitiiini et Trye.n [Beiiedicli De (fcsii>i Ileiirici //, I, 3o6. — %/•(•;• de IIovcdciie, II, 981.)
1180. «Hex lenuit cnriam suam ad i\alal(! apud Dommuu Frontem.i (Robert de Tlioriffiii/. II, f35.)
1188. trAcceptd collo(piio inler ipsiim [Henricuin] et regcni Franciae inter Tryo el
Gisorcium convenerimt illuc cum archiepiscopis et episcopis el comitilnis
et baronibus regnorum suorum.71 (Rcncdicti De ffcitis Ilcnricill, II, acj.
Roger de llovedeiie, II, 33i. — Itinernrium Ricnrdi, I, i4o.)
\ 189. Tdoiues Hicardiis in Normanniam mlieus venit lîolomagura et sus-
cepil jjladinm ducatus Normanniae praesente Wallero arcbiepùscopo
el episcopis Normanniae el baronibus ducatus illius.Ti (Beiiedicti De geslis llennct H, 73.) — fflloloniafrnm veniens nb archiepiscopo Rotomafrensi lani ensem (piam vexilhim de ducaln Normanniae procrribus midtis praesentibus
in ecclesia Healae Virgiuis snscepil.>i (Radulf. de Dicelo, H, G7.) —
trA Iloëm lu dus ceint d'espee. — Moll oui iloc riclie aseinblec — De riches barons e do contes.» (Iliit. de GuiUmtme Le Murcclml, v. ()555-9557.)
1 I S!). rrRJcardiis rex Angliae fuit in Normannia apud Burum die \ativilalis dominicae. . . et lenuit ibi soileinnc fesliim cum primalibns Icrrac ilYws.r. (Reiicdicti De ffestis Ifciirici II, 11, if)4. — Rijnrr </■■ Uorednie , III, .'lo.)
1 I8'J. frl'osl Natale Doniiiii rex Ricardiis babiiil cnllcHpiluMi cum Pliilippo rege Franciae ad Vadum S. liemigii El arcbiepiscopi cl episcopi ulruis([ue repiii
el comités et barones regnorum praeslito sacramento juraverunl quod ipsi pacem iilam lidcliler Icnercnl.-' (llcmlieli De gcstis Ifcnrici II. Il, iqi. — Roger de Ilovedeiie , III, 3o.)
1 190. -ConleiiliDnem ninUim inler. . . Rolomagensem ecclesiam . . . cl Willelmum. . . scncscallum Nonii.iiiniae, sub praesentia nostra (i. e. cleri totins Normanniae),
et baromim doniini régis, assistentibus quoque qiiam jjhiriinis Nornianniao minislris, hoc tandem fine conquievisse. i [Radulf. de Dicelo, II, 87.)
1192. trPhilippus rex Franciae venil intcr Gisorciuni et Trie. . . ad coHoqnium inter illum et Willclmuui liliuin Radulli senescallum Normanniae et proceres Normanniae.i {^Benedicli De {feslis Henrici II, II, 9.36. — Roger de. Uovedene, III, 187!».)
1 1 94. rlnlerini consiiiarii régis Franciae ceperunt colioquiuni cura senescallo et constabulario et proceribus Normanniae ad Ponlem Archani." {Roger de Uovedene, III, 253.)
1 19/i. r W. Rothomageiisis arebiepiscopus et senesealius Normanniae et constabularius
et alii muiti ex parte régis AngHae convenerunt prope Vallem Rodolei
de treugis. . . firmandis tractaturi. 1 {Roger de Hovedenc, III, -20 It.)
1197. (rUex convocatis episcopis , abbalibus, comitibus, baronibus ^or^lanniae dédit W. Rotbomagensi archiepiscopo . . . villani dcDepe.i {Roger de Uovedene , IV, 19.) — rSuseepti suraiis in ecclesia nostra praesente domno Cantuariensi archiepiscopo. . . oranibns etiara episcopis Normanniae, abbalibus et magna-
tibus multis Haec autem commutatio testibus cliam magnatibiis
omnibus Normanniae adhibitis.» {Epist. Walteri arehtepiscopi , ap. Radulf. de Diceto, II, i58.)
119'i. rReges mense septembri cum optimatibus suis atque omni frequentia
subditorum ad solemne in terminis colloquium convenerunt. 1 {\]'illelmus de Novo Biirgo, II, 696.)
1199. rJobannes. . . communi procerum eieclione et civium acclamatione in octavis Paschae apud Rotomagum dux Normanniae effectus est.i {Radulf. de Coggcshall, D. Bouquet, XVIII, 87.)
'■' Roger de Hoveden, III, aoù : bJo- dum de negotiis régis et liberalione cjus. Qui-
hannes autem frater régis, cornes Moritonii, bus ille respondit : wSi receperilis me in domi-
statim post Natale Domina Iransfretavit iii nnum, et juraverilis mihi fidclilalem, vobis-
Normanniam. In cujus adventu senesealius trcum veniamelerodefensorvcslerapiidregem
Normanniae et ceteri fidèles régis Angliae oc- r Franciae, sln autem, ad vo3 non veniam.n
curerunt ei el pelierunt ut ipse venissel ouni His aiiditis proceres Normanniae uoluerunt ei
iilis ad colloquium apud Alenzum ad tractan- obedire. »
APPENDICE ^l. 2r)7
RÉliMONS D'KTATS ET ASSEMBLÉES TENUES EN NORMANDIE AU XIV" SIÈCLE.