CONCLUSION. S
Même tendance pour le subside. On ne rencontre plus les taxes variées et souvent incohérentes du xiv® siècle, plus de fouages succédant aux taxes indirectes ou aux répartitions. Un seul système est en faveur appliqué dans presque tous les cas : c est la répartition. Le gouvernement anglais demande une certaine somme, les États la discutent, Tacceptent telle quelle ou la réduisent; puis elle est répartie entre les vicomtes, lea paroisses et les feux , toujours de la même manière. Il y avait bien parfois quelques exceptions locales, mais rien qui puisse donner une idée de la mobilité du siècle précédent.
Vainement, du reste, on chercberait une activité comparable à celle des grandes réunions du règne de Jean le Bon ou des premières années de Charles VI. Voici tout ce que M. de Beaurepaire a pu constater en dehors et en plus du vote pur et simple du subside : (rll faut encore constater que les députés ne se sont pas toujours bornés à ce vote. Nous les voyons aux Etats de Vernon commettre Tofficial de Valognes pour déterminer, au moyen d'une enquête , Timportance des pertes que la guerre avait fait éprouver aux moines de Saint- Sauveur-le- Vicomte; aux Etats de Gaen, adopter des mesures pour la répression du brigandage; à ceux de Mantes, spécifier à quelles personnes devait s'appliquer le privilège de l'exemption des tailles, t» Gela est vraiment peu de chose en près de trente années. Combien les Etats de i339,de i35i,de i38i avaient mieux donné l'exemple d'assemblées politiques vivantes, agissantes et laissé le souvenir d'un esprit provincial énergique et persistant! Si vains qu'aient été les efforts du xiv^ siècle, ils avaient du moins été tentés. Au contraire, il n'y a plus, sous la tutelle rigoureuse des officiers du roi d'Angleterre, ni requêtes variées, ni réfoimes vivement sollicitées, ni administration financière confisquée au bénéfice de la province, ni privilèges arrachés avec âpreté et défendus avec jalousie.
Ainsi l'institution des Étais évolue de siècle en siècle. Nous n'avons pas à chercher ce qu'elle devint, le temps aidant, à la fin du
iM6
xv« et au xvi^ siècle. La publication déjà fort avancée des Cahiers donne à cet égard toute la lumière possible. 11 nous suffira d*avoir vu naître, puis grandir ces assemblées, d avoir prédit et entrevu leur avenir. Certes, le temps où nous les avons étudiées nous semble avoir été, pendant toute la durée plus de trois fois séculaire des Ëtats, le plus intéressant et le plus varié. Au xiv^ siècle, les Etats ont surgi et le problème de letir origine s'est posé dans toute sa complexité. Puis ilê ont cherché leur voie, essayé plus d'un rôle; -sous leur aspect monotone d'institution financière, ils ont eu une grande diversité; ils ont surtout tenu une place vraiment utile dans ia long%ie crise nationale de la France. Aux âges suivants, tout se fixe, se précise dans des cadres certains et définitifs; tout l'imprévu , tout l'inconnu disparaissent. Aucun problème d'avenir ne se pose plus : les E^ts ne sont plus une force naissante dont il s'agit de déterminer les premiers effets; ils sont devenus un rouage banal de l'administration monarchique.
ASSEMBLÉES DE NORMANDIE DU X* AU llli' SIECLE.
Voici les principaux textes qui nous font connaître ces assemblées ^}^ :
927. (rRotbertus Northmannorum patricius, grandaeva aetate. . . . consumplus, convocatîs Dacorum BritoDamquepriQcipibus, dédit omnem terram suae ditîonis Willelmo, Poppae filio.» {Dudo,, II, 3 A.) — (rBotho vero ad patrem celeriler Willelmum adduxit, accersitis priocipibus intius regoLi» {Ibid., III, 38.) —
('^ Les chroniqUeun ou les documenls uor»
numds ou anglo-oormiuads ont été seuls utilisés. Panm les auteurs cites, le plus tardif est Raoul de Coggeshall , qui écrivit moins de viiigi-ciiiq ans après la conquête française de la Normandie, vers 1937. Les éditions auxquelles renvoient les chiffres ci -dessus sont les suivantes :
Dndonis Sancti Quintini De monbu» «I actiê pfnmùrum NormantUae ducum, édîl. J. Lair, Caen, i865 [Afémoiret de la Société dee antiquaire» de Normandie)»
Willelrai Gemeticcnsis De gettis ducum Normannicorum , apud Migne : Patrologie latine, t CXLIX.
Maisire Wace, Le Roman de Rou, édit.
Andresen, a voL, Heilbronn, 1877-1879.
Willelmi Pictaviensis Ge»ta GuilMmi dude, apud Migne : Patrologie latine, t. CL.
Willelmi Malmesberîensis Monachi De regumgeetieAttglorum, apud Migne : Patrologie latine, i. CLXXIX. Cf. édit Stubbs, 9 vol..
Londres, 1887 - 1 889 (ChremeUe and Mémoriale of Gréai BriUM),
Orderici Vitalis Hietoriae eccleeiaetieae /.'tri XIII, édit. Le Prévost, 5 vol. , Paris, i838i855 (Société de VHUtoire de France).
Henrid archidiaconi Huntidonensis Hietoria Anglorum, édit. Thomas Arnold, Londres, 1 879 (Chroniclee and Memoriaie of Gréai BriUùn), ....
Robert de Thorigny, abbé du Mont-Saint- Michel, Chronique, édit. Dclisle, 9 vol., Rouen, 1879-1878 (Société de l'Hietoire de Normandie).
Gervasii Cantcrburiensis Hietoria regnm, édit. W. Stubbs, Londres, 1879-1880 (Ckronicles and Memoriaie of Great Britaii).
Willelmi de Novo Rurgo Ilietoria rerum Anglicarum , apud Chronicle» of the reignt of Slephen, Henry II and Richard I, édit.
R. Howlelt, 3 vol., Londres, 188^1-1886 (ibid.).
Stephani Rothomagensis Draco Normannt
(rConvoeatisque totins Norihmanniae proceribos , WSIelmum filium
suuiD. • .illis exponitt) ( WiUelmw GemettecMiê, II, 99.)
931-933. (rNorUunanni pariter et Britanni in anam conveiieraiit teaoreinque fidei Willelmo sanxerant.D {Dudo., 111,^38.)
931-932. trAudiens antem WîUeimus.. . . bojus Britannicae legationis mandatam, convoeat principes Norlhmannonim , istias rei causa ad consnlendom. ^ ( Dudo. , III, io.)
933. (f[ Willelmos] accersitisigitur principibus sois, eonsaltnnu super talibus mandatis, remisit ad Riulfom verbis padficis i^atnm.n (Dtido., III, ii,)
935. (r[Willelmu8] oonsilio Hugonis Magni et Heriberti, oomitum snorumqne Bdelium dédit sororem suam Witteimo, dudPictavensi.ii {Dudo., III, hj.) — «Ensetembre a Liuns , un an dd tens del ruit — Tint grant feste et grant curt , mnit i out de déduit 9) {Wace, Aornon de Bou, I, v. 16A8-15&9.)
9Al.*fr[\Viilelmus] Nortbmannonim Britonnmque principibus asdtis, addnctoque
puero nomine Ricardo * cum eis pandit secretius mirabtle arcanum
suae mentis. 1) (Dudo,, III, 58.) — irCunctos quoqae Nortbmannicoeet Brifannicos princijies ascivit, animiqoe sui consuitam enucleatum pandit « ( WîUelmms GemeL, III, 8.) — crLes meillurs des baruns a devant sei mande. « (Waee, Baman de Rou, I,v. lySA.)
9A2. (tDux vero WiUelmus, ob amorem diiectissimi filii sui, Paschn ipeius anni Bajocas celebravit, coadnnatîs optimatibus Britanm'cae Northannicaeque regionis.» {Dudo., IV, 68.)
942-943. frConsuItu ergo Wiflelmus dux suonim (idelium dédit Araulfo sequestram pacem trium mensium.n {Dudo,, III, 61.)
9)3. (rAggrediunlur comités cum magna frequenlia principum Ricardum pue-
rum Berengeras et Alanus ceterique Nortbmanniae Britanniaeqne comités subdiderant se libenter illi.5i {Dudo,, IV, 69.)— «Ricbart virent
eui, apud CJtrûnieU9 ofthe rmgnê €f Sitphên, Henry II and Ridtard I, édit R. Howlett, Londres, 1886-1886 {Chronkk$ and Mmorialê of Great BriUsin).
Chronidei and MemoriaU 0/ thê rmgn 0/ Richard l ( Itûterarium Rieardi I) , ëdit Stubbs , 9 vol., Londres (ibid,)»
Denedidi Abbatis De gettU Ihnriei Mcundi, ëdit Stubbs, 9 vol., Londres, 1867 (îLid,),
Bogeri de Uovedene, Chronieon, édition
Stubbs, k voL, Londres, 1868-1871 (Oronideê and MmnoriaU ^ Créât Briiainy
Raduifi de Diœto, decani Londooiensîs Opéra hiiteriea, édit Stubbs, s vol., Londres, 1876 (iind.),
Radutû de Coggeshall Chroniam AngUea^ num, édit Stevenson, Londres, 1876 {Und,).
UHUtovre de Guillaume Le Marchai, édit P. Mcyer, 1 1, Paris, 1891-1891 {Sedéld de l'IIiUaire de France),
APPENDICE I. 2i9
plnrer enlre ses oompatgonns, — Les Normaos apdèrent el tus les ont su* mims.li ( Waee, Ihnm de Rau, I, y, 90S8-9099.)
9M. frRex Francis Luthdovicus Rotomagam properavit cum suis comitibus,
super his qoae nefario Amulfi oomitis astn acciderant ooDsultuni8.« {Dudo., IV« 70.) — irLudovicus rex, aestimaos sibi magni honoris januam patnisse. . . quasi consultums apud Northmanuos super iliins morte, aeoelerato itinere Rotomagum yeniL^ {WiBebmu Gemei,, IV, 3.)
9&JI-9A5. irBemardus vero Rotomagensis quae legato disserente secrets audi«
vit, Nortfamannis priocipibus aseitis inlimavitv {Dudo., IV, 80.)
9hô. irHugo dux Magnus misit Silvanectensem comitem Bemardum ad Roto-
magensem miiitem Beroardum, ut convocatis optimatibus Northmannici con-
silii, properaret contra se ad Sanctum Glerum Hoc namque consiKum
Northmannonim principes collaudantes reddidernnt regem.i» {Dudo,,
IV, 39.) — trHugo vero dux. . . . Northmannos oonvocat od colloquium festinalo ad Sanctum Cierum^i) {Wtttebnus Gemet., IV, 8^'^)
9A5-9&6. ffSuptf flnvium Eptae r^ Luthdovioo estante proeeres Bri-
tonnm et optimates Northmanni Ricardo fecerunt iterum fidem mili-
tationis, auxilique et servitiLu {Dudo,, IV, 90.)
9A6. (tEo namque tempore erat quidam Rodulfus, cnjus agnomen Torta vocabatur,
qui totius Northmanniae hooorem nsurpabet quapropter Ricar*
dus aseitis n^onis Northmanniae principibus, quid de inopia modicae
distributionis ageret, ab eis sciscitatur.*) {Dudo., IV, 9a.)
960. fr Northmanni ut gloria prolis viro non deesset, venernnt ad [Ri-
cardum] dioentes. . . r . Northmanniae igitur Britannicaeque regionis opti-
matum manu ascita , cura incomputabili principum congressione [filiam
Hugonis] deduxit ad Rotomagensis urbis palalio.n {Dudo., IV, loa.)
980-990. rrRicardus, aseitis episcopis cum clero satrapisque cum populo, eam
[Gonnor] iege maritali desponsavits {Dudo,, IV, ia5.) — n Mais par
preiere del dergie — Ki i*en ont meintes feiz preie — Et par cunseil de ses baruns.» {Waee, Bonumde Hou, II, v. 6i5-6i8.)
996. crDux, suis undique optimatibus aseitis, Richardum filium snum coram eiponit.« {Wilklmus GemeU, IV, ao.) — nEntretant manda ses barons. n (FfWe, Boman de Rou, II, v. ySy.)
1001. ffCujus voluntati [comitis Britannlae] dux gratnnti animo favens, assentientibus Northmannis principibus, petitam [sororem] cbristiano more tradidit.n {WiUelnm Gemet. , V, 5.)
<» Cf. Richer, ll,c. &8.
1009. (r[Saeiïu6] Irex.'. . ;. peteadaepacirgrAtia apad Rothomagum Ricbardum da*
cem aggreditar.^Qaem. . . . paeem continuain inter se Grniaveraat
Quae lex ut rata maneret, ab utraqae parte sacramentoram tenore principes iilonim eonun iiiam sanxeriint.» ( Wittelmus Gemet., V, 7.)
10i6. ffRichardus dux Robertum arcfaiepiflcopum et cunctos Northmaanoruoi
principes apud Fiacannum convocat, eisqne de jam omnino résoivi iadicaL« ( Wilklmus Gemel, , V, 17.) ^- cr As eveaques se fist.confes — E as baruns parla
après — r A Ricbard , par vostre cunseil — Voil doner ma teme
e ma bonor» — Et cil distrent : «rf^us rotreium.?) ( Wace, Roman fie
Rou, II, V. aaig-aaSG.)
103&. rrTunc dux [Robertus] convocatis ducatîis sui principibus, jussit ma-
gnam navium dassem festînato febricari.» {Wilklmus Gemet., VI, 10.)
1035. (r[Dax] Robertum archiepiscopum cum optimatibus sui ducatus acoersivit, et illis velle se appetere Hierosolymitanam peregrinationem manifestavit. n ( Wilklmus Gemet. , VI , 1 a ; Wilklmus Malmesber. , III , a 3o. ) — ir Les evesques et les abez — E les barons a taz mandez, — Les plus puissans et les ainznez — E cels k'il tint a pins seerez — Comun^nent leur a mostre — Sa volante et sun pense -^ K'en Jerasalem vdt oler.D ( Wace, Roman de Rou, II, v. agSS-aQ^i .)
1039-lOiiO. ffWilielmus dux. . . . proceres patris sui ascitos, adamorem sui trahere
satagit Rodulpbum de Waceio ex consaitu majomm sibi tatorem eligit «
{Wilklmus. Gemu, VII, 4.)-
1048. <r Jam duce juvenili robore vigenle coepcrunt optimales ejus de successionc
prolis cum eoallenlius (ractare Mathildem, suorum consulln, nûssis
legatis, a pâtre petiit uxorem.» ( Wilklmus Getnet,, VII, ai.) — irPar cunseil de sa baronie — Prist une feme de baut lui.n {Wace, Roman de Rou, H, V. 45ia-45i3(*).)
' ^'Ml y eut vers cette époque de grandes .
réunions, qualifiées d^ordinaire de conciles, pour l^établissement de la trêve de Diea et la police du duché. Mabillon {Ann. Benedict., IV, /i84) parie de deux assemblées. Tune en 10^7 et Tautre en 1061. Dom Bessin (Concilia Rothotnageiuit provinciae , 39, /i 8) donne lin décret synodal qu^il attribue à un concile de Gaen de 1063 diaprés un ms. dn Mont- Suint-Michei, puis divers artides promulgués dans un second concile tenu à Gaen en 1061, dont il parle diaprés du Moulin {Histoire générale de Normandie) et Gh. de Bourgueville (Recherchée et antiquitée de la ville de Caen). Le Prévost (Orderici Vitalis, II, 3 16) place
une réunion de ce genre à Gaen avant i4o6, diaprés le GarUdaire de Préaux, et lait remarquer qu^il n'est point question de la trêve de Dieu dans les artides du concile de Gaen de 1061. 11 est évident, du moins, qu'il se liiiL entre ioAoetio63,à côté des synodes purement ecclésiastiques, plusieurs assemblées do. date et de composition incertaines , qui , mieux connues, pourraient figurer sans doute à coté de celles que nous énumérons. Voir: Mabillon, Ann. Benedict., lY, 484-485; Dom Bes^ sin, Concilia Rothom, prov., 89, 45-46, 48; Le Prévost, édit. à'Orderie. VùaL, II, 3 16; Wace, Roman de Rou, II, v. 5, 365-370 et p. 697.
i064. — irGoadûnato ad Bonam viflam ooDciiio, illie Heraldas ei [WiHêlmo] Gdditatem Bando littt Christianorum joravitn {WilhlmUê Picîmnenm, laSy.) — trlpse Heraldus apud Rothomagum (?) WiOdmo duci, coram optimatibus Normanniae sacramentum fecerat.« {Orderie. Vittdls, II, 117.) — «^Por réceivre cest séreïnent, — Fist asseoibler un pariement, — A Baïeves, ce soient dire, — Fist assembler on grant concire.» {Waee, Ranum de Rou, II, v. 5 , 708-706.)
1D66. Wilklmus PieUwtensu, la/îS. — Orderie. Vttalis, II, lai. — Waee, Roman de Rou, II, V. 6o55-6i6o. — Henricus Huntidunenetê , VI, 37, p. 199. — WillelmusMalmesber., III, a38. — Robert de Thorigny, 1, Sa.
1067. tt Ad coenobium S. Trinilatis Fiscanni Pascham [Willelmnsrexjcelebravit, ubi frequentia praesuium et abbatum nobiliumque virorum convenil.?) {Orderie. Vitalù, n, 168.)
1Û67. «Cdebrata Paschae solemnilate, rex dedicari basilicam S. Mariae super Divaoi praeoepit , ubi ipse cum magno coetu optimatam et mediocrium interfuit et utillima totius populi eommoditati edicta promulgavit. » {Or--
(fcw. Ftto/w, U, 168.)
1071. «ToncMormannonim majores congregavit, et omnes ad pacem et justi-
tiam tenendam r^di bortatu corroborant* {Orderie, Viudis^ II, 2^37.)
1074. «Gongr^tom est oondiium in Rothomagenu urbe, praesidenle Willermô
Anglorum r^ et Normannorum principe in quo tam de negotiîs ec-
clesiasticis quam de regni utilitatîbus diligenter (ractavemnt. >» {R<Aert de Jlor^y, I, 59.)
1 080. «rGuiUelmus in festivitate Pentecostes apud lUebonam resedit , ibique GaSlelmum archiepiscopum et omnes episcopos et abbates oomitesque cum aliis
proceribufi Normanniae simul adesse praecepit Et de statu ecclesiae
Dei totiasque regni providentia r^^ cum baronum suorum consilio utililer
Iractatam est.» {Orderie. Viialis, II, 3i5.) — trFactum est concilium
cum episcopis, dbbatibiis, consdibus et ceteris Normanniae principibus. « {Robert de Tharigny, I, 66.) — rrFactum est eoncilium apud Liiiebonam in
presentia WiMmi coram archiepiscopo Rotbomagensi , episcopis et ab-
batibus et aliis consuiibns et cunctis Normanmae pnncipibus.» {Chroti, de Lyre^ Bouquet, XI., Say ^^K)
1079-1080. ffRegresso rege Rotomagum providi proceres inierunt consilium quditer ^*^ Cf. Martènc, Theiaurûr Anèedot. , IV, 118.
padfiearent patfem et filiam Frequenti cdloquio Normaaoîei pro-
cera it^iem alloeati sontu {Orderie. ViiaUê, II, 388-389 (*>.)
1096. crGuillelmus archiepiscopus concilium Rolomagi aggr^avit, et cam suffraganeis
episc<^ifl de utiiitatibus eoclesiasticiB tractavit Abbates quoqae toCios
provinciae cum dero et parte procerum pacem optantium affaeraDL* {Or^ ierie. VitalU, III, &70-&73.)
1098. «Rex Goilielmiis convoeatiB in unum Normanniae baronibua, ait
Optimatea autem, consulta pencratato respondenint « {Orderie. ViioUe,