DOCUMENTS SUR LES TAPISSERIES DE RAPHAËL
i526, 18 juin, a Tn nomine domini amen. Série presentis publici instrument! cunctis pateat evidenter et sit notum ex anno a nativitate ejusdem domini millesimo quingentesimo vigesimo sexto, indictione décima quarta, die vero décima octava mensis junii, in mei notarii publici testiumque junctorum presentia personaliter comparuerunt spectabiles viri Joannes Gabriel Boncompti bononiensis pro se nec non Aughusiinus Thurchij Bernardinus de Minutolis,
et socii mercatores Antverpie négociantes simul et conjiinctim et quilibet eorum insolidum dictis... (mot arraché) et nominibus, ac pro et nomine Pétri vanAelst tapecerii sanctissimi D. N. pape, confessi fuerunt et quilibet palam et publiée confessus fuit habuisse et récépissé realiter et cum efï'ectu a domino Camillo de Diaceto, présente pro se Francisco Nasii et sociis, acceptantes et stipulantes prô se et pro et nomine Gherardi de Bartolinis et Pétri de Gualterottis depositariorum spoliorum in regnis Hispaniarum pro S^o D. N. papa et Caméra apostolica in diminutionem et deductionem ducatorum duodecim milium quinquaginta auri de caméra, et corrobationem contractus coram me notario publico subscripto et certis adhibitis testibus hoc die data presentium per dictos comparentes facti et stipulati ad opus s"»' d. n. pape et Camere apostolice summam septem milium quadringentorum ducatorum auri de caméra, qunm supradictus d. Camillus de Diaceto nomine quo supra solvisse dixit de hordine et comissione dominorum Zanobii et Gherardi de Bartolinis et sociorum de Florentia de qua quidem summa septem milium quadringentorum ducatorum auri de caméra sic uti promittilur per supradictos Joannem Gabriel et Augustinum quibus supra nominibus recepta iidem Joannes Gabriel et Augustinus quibus supra nominibus eosdem Camillum Franciscum Nasi et socios predictos depositarios, ac prefatos Zanobium et Gherardum Bartolini, et socios de Florentia, ac omnes alios et singulos hujusmodi quitanzia indigentes quitarunt, liberarunt penitus et absolverunt... (Suivent les formules d*usage.)
Actum fuerunt hec Antverpia Cameracenis diocesis in domo habitationis dicti domini Joannis Gabrielis sita juxta locum burse in caméra posteriori presentibus discretis viris Bartolomso de Tricoli bononiensis (sic), Blasio Bernardin! lucensis et Joanne du Bois gandensis testibus ad pre-
missa vocatis et rogatis. » (Florence, Archives d'Etat. Fonds Strozzi, n» 337 ? ^^^' 'hiQ\ inédit.)
« Die Mercurii XIIII mensis junii i53i. Cum fuerit et sit, prout asseritur, quod alias, videlicet die octava mensis octobris anni 1524 bo. me. Franciscus Armellinus Medices dum vixit s^i dni nri pape et Sancte Ro. Ecclesiae camerarius dederit ordinem et commissionem d. Gherardo de Bartholinis et Petro de Galterotis civibus et mercatoribus florentinis depositariis spoliorum in regnis Hispaniarum pro smo D. nro et Caméra apostolica quatenus de dictis spoliis et rébus per dicto (sic) depositarios in dictis regnis exactis sive exigendis solverint dno Petro van Alst flamingo dni nri pape tapezario usque ad summam duodecim millium quinquaginta ducatorum auri de caméra pro residuo ducatorum viginti millium septingentorum quinquaginta pro precio et valore duodecim peristromatum seu pannorum auro et serico contextorum eidem Petro ad elaborandum ordinatorumejusdem sortis et bonitatis cujus est historia beatorum apostolorum Pétri et Pauli pro Capella s^i diîi nri pape perfîciendorum infra decem et octo menses a die solutionis dictorum XII millium Lt» ducatorum proxime sequentes. Et quod dicti depositarii dicto Petro hujusmodi summam duodecim millium Lt» ducatorum solvere non deberent donec et quousque prius et ante omnia haberent idoneam et sufficientem cautionem de consignando dicta peristromata seu pannos Rome infra decem et octo menses proxime venturos a die solutionis hujusmodi, cumque idem Petrus sub die décima sexta mensis februarii anni i525 narrato et intellecto dicto mandato promiserit Benedicto de Galterottis recipiente et stipulante pro dictis depositariis et eorum nomine supradicta peristromata et pannos elaboratos bene et diligenter contexere de et sub bonitate de qua supra et ea Rome consignare dum et quando pro dicto
Petro tapezario dnis Joanni Gabrieli Bonconti mercatori Bononiensi et Augustino Turchi et Bernardino de Muntolis et sociis mercatoribus Lucensibus quos ad hujusmodi negocium ac receptionem et exactionem ordinavit predicta summa duodecim millium quinquaginta ducatorum foret légitime et rite persoluta potissime infra dictos decem et octo menses se suosque heredes et bona sua presentia et futura efficaciter obligando. Et ipsamet die instantia prefati d. Jo. Gabriel Bonconti mercator Bononiensis et Augustinus Turchi mercator Lucensis pro se et sociis suis predictis ad preces et requisitionem dicti dni Pétri principalis pro traditione et consignatione predictarum XII petiarum peristromatum per dictum Petrum Rome ut prefertur faciendarum et pro omnibus aliis per dictum Petrum promissis fidejusserunt se et quemlibet eorum in solidumcum efficaci et valida forma obligando dummodo pro parte dictorum depositariorum seu s^i dhi nri pape antedicti Benedicti de Gualterottis ipsis fidejussoribus predicto Petro et ejus nomine supradicta summa XII millium Lt» ducatorum auri de caméra numeraretur et non aliter nec alio modo prout hoc et multa alia ad hoc negocium facientia tam diversis publicis instrumentis rogatis et subscriptis manu discreli viri D. Michaelis de Heyst clerici Leodiensis diocesis publici apostolica et imperiali auctoritatibus notarii quam nonnullis scripturis et cedulis privatis de super per partes confectis latius apparere et contineri dicuntur que seu quas illorumque et illarum veriores tenores plena relatio habeatur.
Cumque postmodum diclus dnus Petrus van Aelst cupiens prout equum erat ac prudentis et probi viri officio incumbebat dictorum suorum fidejussorum indemnitati et exonerationi providere per infrascriptos artis peritos viros probos dicta peristromata seu pannos bene juste et fideliter examinari circumspici et estimari procuraverit ad finem et
effectum justificationis dicte sue promissionis, videlicet
quoad qualitatem et bonitatem de qua supra fit mentio :
Hinc est quod in mei etc. personaliter constituti discreti
viri magri Angélus de Farfengo laicus Cremonensis s^i dni
nri pape Clementis septimi in Urbe recamator in regione
Pontis et Mag^ Joannes Lengles de Calesio recamator in
Urbe per prefatum Petrum ad effectum predictum electi
medio eorum et cujuslibet eorum juramento in manibus
mei notarii infrascripti tactis per eos et eorum quemlibet
ad sancta dei evangelia scripturis sacrosanctis solemniter
prestito asseruerunt et afïirmarunt se omni respectu favoris
metus vel gratie postposito sed pro veritatis et justicie
elucidatione prout salva bona conscientia melius potuerunt
bene et diligenter et attente vidisse et circumspexisse et
examinasse ac paragonasse dicta peristromata seu pannos
et quantitatem et qualitatem materie qua contexta et ela-
borata fuerunt ac illis sic visis circumspectis examinatis et
paragonatis ad infrascriptas estimationes et judicia meliora
quibus secundum suas conscientias melius potuerunt deve-
nisse, videlicet sub his verbis vulgaribus italicis scriptis et
contentis in quadam cedula per me notarium coram dictis
estimatoribus et eorum quolibet ac testibus infrascriptis
alta et intelligibili voce perlecta, cujus ténor de verbo ad
verbum sequitur, et est talis :
Noi Mo Angelo da Cremona et M» Joanne Lengles de Calais recamatori in Roma dicemo che la tapeceria quale Pietro Van Aelst ha consignât© ultimamente a papa Clémente de la Nativita de Xpo sono bene et lialmente facte et meglior laboraie del tapezaria che quelle de sto Pietro et sancto Paulo li quali dicto Pietro Van Aelst ha fatte luy et consignate a papa Leone. Et anchora judicano (sic) che r ultimi dicti panni de tapezaria consignati a papa Clémente sono piu ricchi d'oro et di seta che quelli de sto Pietro et sancto Paulo. Et sopra la conscientia rira et hro miglior
judicio judicamo che dicti panni ultimo consignati sonno piu ricchi un terzo parte {sic) d'oro che non sonno quelli de Sto Pietro et sancto Paulo avanti consignati, cioe secondo le mesure aie per aie et questo judicamo perche abiamo visti et revisti li sopradicti panni et tapezerie al paragone stese in capella del papa in palatio a Roma l'ultimo di de marzo i53i.
Qua quidem cedula sic ut premittitur per me notarium infrascriptum lecta et per dictos estimatores successive audita iidem Magri Angélus et Joannes estimatores tactis manualiter scripturis prescripte cedule in manibus mei notarii infrascripti jurarunt asserentes omnia et singula in dicta cedula contenta et scripta fuisse et esse vera secundum eorum conscieniie melius et verius videri.
Super quibus omnibus et singulis dictus diîus Petrus Van Aelst sibi et aliis quorum interest aut quomodolibet interesse poterit a me notario infrascripso fieri petiil unum vel plura publicum seu publica instrumentum et instrumenta (omni meliori sapientis judicio et intellectu facta tamen substantia in aliquo non mutata dictanda et corrigenda.) Acta fuerunt hec Rome in regione Pontis primo ante apothecam dicti Magri Joannis Lengles presentibus ibidem discretis viris Magro Hieronimo de Fabris de Urbino banderario et Magro Jacobo de Senis calzulario in dicta regione quoad estimationem dicti Magri Joannis. Et quoad vero estimationem juratam dicti Magri Angeli in apotheca ipsius Magri Hieronimi presentibus ibidem eodem Magro Hieronimo et Matheo filio q. Leonardi Gaillardi laico Neapolitano testibus ad hec omnia et singula respective habitis vocatis et rogatis dictos mâgros estimatores ut asseruerunt cognosceniibus K »
I. Archives du Capitole. Document qui m*a été' obligeamment signalé par M. le chevalier Bertolotti.
DESCRIPTION DES PRINCIPAUX OUVRAGES DE RAPHAËL PAR UN AUTEUR DU XVI® SIECLE ^
« A di 14 marzo i543. Memorie di più chose, et prima :
« Dipoi alla morte di Bramante fu sopra alla fabricha in suo scambio un certo fra Jocondo vinitiano ; e Rafïaello da Urbino insieme a Antonio da san Gallo ; dipoi la morte di detto fra Jocondo : et Raffaello da Urbino seguitô delta fabricha.
Su nel Palazo del papa v'é tre sale, overo tre camere dipinte di mano di Raffaello da Urbino, che soncose bellissime tutte,tanto bene et di disegno et colorite,che è maraviglia. Et cosi le loggie fatte per ordine di detto Raffaello, fatte di modo dell' antiche a grottesche et con varie historiette, molto mirabilmente faite, come si puô vedere, cosi di pittura come di stucchi.
E per la nave di mezo (S, Agostino) in sulla mano sinistra, v'è in uno pilastro una Sant' Anna di marmo di mano d* Andréa dal Monte a Sansovino, cosa cenissima bella et molto maestrevole et molto grata a vederla : et sopra a delta Sant' Anna v*è dipinto un profeta con due putti di mano di Raffaello, cosa bellissima.
In Santa Maria délia Pace, ail' entrare in chiesa a mano destra, la prima cappella dipinta di mano di Raffaello da Urbino, che v'è dipinto certe sibille con certi agnoli, tanto bella opéra, quanto sia in Roma di sua mano.
In delta chiesa (S. Maria del Popolo) vi sono due quadri dipinii di mano di Rafïaello da Urbino, che s'appicchano per le solennité a certi pilastri; che in uno v*è una meza Madonna con un putto a diacere, et un poco di Giuseppo,
I. Bibliothèque nationale de Florence. Fonds Magliabecchi ; classe XVlf, pal. 5, n« 17, ff. 99 et ss.
che è uno quadro tanto bene facto quanto cosa di sua mano ; et neir altro v'è la testa di papa Julio coa la barba, a sedere in une sedia di velluto ; che la testa, e' drappi e tulto, e maravigliosa.
In Santa Maria Araceli v'è la tavola deir altare maggiore, di Raflfaello da Urbino, cosa bella et molto ben fatla.
In Transteveri in nel Palazo che fu di messere (ou monsignore) Agustino Chisi sanese, v'è una Loggia dipinta di mano di Rafiaello da Urbino, che la prima loggia che è nel cielo délia volia vi è il convito di tutti gli Dei, cosa molto bene condotta : et le lunette di detta volta, dipintovi varii Dei tante cose bellissime dipinte in frescho : dreto in un altra Loggia che risponde in sul giardino, vi è di mano pure di Raffaello, el charro di Galetea tirato da dua delfini; e il cielo di detta volta è di mano di Baldassarre da Sîena.
In detta Chiesa (S. Piero a Montorio) Vé la tavola dell' altare maggiore dipinta di mano di Raffaello da Urbino, tanto bene disegnata e colorita che délie cose di Raffaello ê maravigliosa : che di sopra v'è la Trasfîguratione, et di sotto sono tutti gli apostoli, che vi è uno spiritato.
In bottega d'uno pittore, vissi di mano di Raffaello da Urbino uno chartone che èla lapidazione di S. Stefano,et di sopra una aparizione di uno Dio Padre et Jesu; et la tavola d'esso dichano è sera a Genova nella chiesa di sancto Francesco di mano di detto Raffaello.
Una tavola di una piatt^ (sic) molto bella.
A di 3o di marzo in Roma
In decto palazo (dei Papa) è una bellissima udienza dipinta di mano di Raffaello da Urbino, et evvi uno bellissimo quadro d'ebano chomesso chon moite belle parte et in sala et moite belle figure di mano d'esso Raffaelo et sua discepoli.
APPEI^DICE 147
Et una bella chamera anchora meglio de Taltre di mano d'esso.
Et in sala che si dice di Farnese è uno bellissimo quadro tutto storiato di figure e ucegli e animali, et uno bello fregio et fatto di legniami di più cholori et in prospettiva.
In sancto Spirito (sic), di mano di Rafïaello da Urbino incontro una colonna è uno sancto con dua Angeli, e sotta a detta è una S. Anna di' marmo di mano di Andréa da Sansovino. »
VJII