Voir plus haut, p
-die, quam conscenderant naviculas, sub ipsam auroram humana vestigia conspiciunt impressa in littore. Huronum dux, vir fortis et christianus, consideratis vestigiis, non sunt, inquit, plures duodecim hostibus, si hostium h?pc vestigia sunt; pergamus, ac si res ferat, pugnemus. Iroquœi parlim substiterant in insidiis, partim in adversa latebant ripa, bellatores septuaginta, armis înstructi, quse illis Angeli et Batavi subministrant, non enim <ibest longé ab Iroquœis Virginia, et nova Hollandia. Postquam Hurones processere ad insidiarum locum, erumpit hostis, et ferreas fistulas in imparatos displodit. Procurrunt eodem tempore qui latebant in ultiore ripa et Huronum naviculas igneis glandibus pertundunt perfringuntque. Hurones, quorum numerus multo inferior, plerique inermes, cedere, relictisque naviculis in Ticinum nemus praecipiti fuga tendere. Pauci restiterunt duce Renato quodam Goupilio, Gallo, qui turpem existimans fugam, tamdiu vim inimicam sustinuit dum oppresus numéro et circum- Tentus est. Hostis elapsos in sylvam Hurones persecutus retraxit plurimos è fuga.
P. Isaacus Jogues fugam f'acileni omittit ne Cliristianos deserat. — Poterat P. Isaacus captare latebras et hostem ancipiti prœlio distractum eludere. Geteris fugientibus constitit in ipso pugnae loco et ab Iroquœis, dum fugaces persequuntur, quasi praetermissus et ignoratus addubitavit aliquandiu quid consilii caperet. Demum apud se statuit christianos ab hoste captos, ac praesertim Goupilium, qui deducendum ipsum ad Hurones susceperat, non deserere. Igitur ultro se barbaris obtulit ejusdem cum ceteris captivis fortunse socium. Miratus Iroquœus, cui tradita captivorum custodia tam insolentem in tanto periculo fiduciam, cunctari primo, demum postulantem ceteris addere. Statim Dei famulus id cœpit aggredi cujus causa potissimum renianserat. Ex Huronibus in hostium manus delapsis aliqui catechuraeni dumtaxat erant : eos continuo sacra respersit unda, et idoneis monitis instruxit. Delectavit illum neophytorum egregia fortitudo ad omnes cruciatus excipiendos paratissima : sed incredibili dolore, ac etiam gaudio affecit duorum è caro et infelici agmine conspectus, qui cum evadere potuissent, redibant tamen ut ei vel opem aliquam ferrent, vel cum ipso saltem morerentur. Aller, dux ille Huronum erat; qui parum adversus insidias eau-
tus, auctor extiterat pergendi porro et pugnandi; Euslachius Ahatsistarius illi noraen. Aller, juvenis Gallus, Guillelraus Gosturanis. Et Eustachius quidem, re non segniter contra Iroquœos initio gesta, ubi nuUam victoriœ spem esse vidit, pedibus salutein quœsiverat, jam insequentes longe fuerat pr.cgressus, quae pernicitas Huronum est, cum P. Isaaci meraoria siibiit. Repressit gradum, vestigia citius relegit, et in ejus amplexurn ruens : sanctè, inquit, i)romiseram tibi, mi frater, futurum ut quaecumque tua sors foret, mea j)ariter esset; en adsum ut promissi fidem exsolvam, victurus tecum, aut tecum certè moriturus.
Accessit post paulo Costurœus. ^tate viribusque pollens, nec militiœ rudis, irruentes barbaros non sustinuerat modo, 'verum €liam repulerat, caeso ex eorum ducibus fortissimo, cujus nece dum attoniti trépidant, conjecerat se in densum nemus. Jam évaserai, cum abesse P. Isaacum respexit. Ubi te reliqui, mi pater, exclamât! Rursus perplexum iler sylva; revolvens, ad amicum et hostes properat. Audit inconditos clamores, et insanos ovantium ululatus; nec diu moratus, Patrem videl constrictum cum reliquo captivorum agmine. Ruit in medios, et ejus genibus advolvitur. At barbari, ut juvenem conspexerunt, ira et furore ccstuantes, ob ducem suum ab eo interfectum, invadunt catervatim, spoliant, et arreptis manibus ungues mordicus avellunt, digitosque comminuunt. Unus etiam manum mediam adacto gladii mucrone perforavit. Non potuit continere se Isaacus quin egregium juvenem amplexaretur, et ad patientiam apposita oratione accenderet : Ghristiana humanitas inhumana pectora efferavit, et velut indignati, quod quisquam inter tam immanes feras homo esset, fustibus et ])ugnis pium sacerdotem ab amico divulsum affligunt humi, infîgunt crudos dentés digitis, ungues radicitus exstirpant, digitos ipsos rabidis morsibus plerosque commolunt.
In regionem Iroquœoruni deducitur cum aliis captwis ac dire torquetur. — Hoc feralis tragœdiaî praeludium quoddam fuit. In patriamreversuri praedam ac spolia inter se dividunt. Ejus praecipua pars erat supellex sacra, et instrumentum sacelli, quod Isaacus ad Hurones Kebecco deferebat, quodque non sine lacrymis diripi a sceleratis praedonibus, et indignum in modum attrectari cernebat. Imponuntur deinde in naviculas captivi viginti duo, ceteris aul elapsis fuga, aut in pugna caesis. Jussus cum aliis
cymbam conscendere senex quidem octogenarius : Quo tandem, inquit, pergam, homo id aetatis ? Gonficite liic, si lubet, potius capularem senem. Mihi quidem certum est liinc pedem non movere. Cum perstaret in sententia, eo ipso loco trucidatus est, ubi paulo antenovam in Chrislo vitam per l)aptismum acceperat. Geteri grave et molestum unius mensis iter ingressi sunt. Ad sestum, famem, verborum contumelias accedebat acerrimiis doloris sensus è vulneribus, et eorum putri sanie, nulla curatione adhibita. Sed nihil indignius P. Isaaco, ut ipse narrât, videbatur, quam quod Iroquœi per jocum et lidibrium vellerent sedate ac minutatim capillos barbamque miserorum : et ungues acutos (nam instar subularum praelongos et rigidos habent) in moliissimis quibusque partibus corporis defigerent.
Octavo, quam navigare cœperant, die, facta est in terram excensio. Barbari correptis è vicina sylva fustibus, descendentes è cymbis captivos exceperunt, et ileratis iclibus ad vicinum usque collem prosecuti sunt. Claudebat agmen P. Isaacus, quem in honore prjecipuo apudChristianos esse intellexerant, Eum vero tanta immanitate ceciderunt, ])rœsertim in anterioribus crurum ossibus, et in ipso vultu, ut semianimis corruerit. Instare illl tamen nihilo secius, ictusque ingeminare, donec crudeli misericordia, veriti ne, si pergerent, in ipso vestigio periret, ferire destiterunt, ac suo in sanguine natantem ipsimet in collem deportarunt. Ibi theatridium quoddam è comportatis corticil)us exstruxerant, in quo propositi captivi tortique spectantium crudeles oculos facilius pascerent. In P. Isaacum primus furentium impetus incubuit. Digitorum qui superfuerant è priore carnificina, unum exurunt, alium crebro morsu convellunt, conteruntque; alium, ossibus divulsis, adhuc haerentem prolrahunt, intortis ruptisque incredibili dolore nervis, quorum ingens numerus in manu et sensus accerrimus. Quidquod ingenio barbara3 crudelitatis, non adhibebanl cultros et ferrum, sed conchyliî cujusdam, quo abundant, testulam. Ea non incidebat nervoi^-, sed tanquam serra desecabat. Hinc multis manus et brachia fœde intumuerunt. Accessit qui nares abscinderet : sed eum semel iterumque hoc tentantem occulta quaedam vis repressit. Eodem ferè modo saevitum in ceteros. Atrocius in Eustachium Ahatsistarium, cui post conaesos digitos, acutum bacillum inseruerunl
in carpum sinistrae manus, et ad cuhitiim usque paulatim quasi terebrando adegerunt : quam lanienam vir fortis a^que ac pius insigni mentis excelsitate pertulit.
Haec in limine regionis, velut ad spécimen, gesta. Quartode- €imo Kalendas septembres, qui dies sacram Virgini in coelura Assumptae lucem pr3ecedil, ventum est in primum Iroquœorum pagum. Praestolabatur raiserabilem catervam armata fustibus, spinis, aculeis et virgis è ferro ductuli confectis juventus, longo -ordine hinc inde disposita. Jussi captivi lento gradu nudi procedere per medios ut ictuum grandinem, et plaudentium ludibria per utium ad satietatem exciperent. Fuit qui globulum ferreum magnitutidine pugni, e fune suspensum tam valide médias in scapulas impegerit P. Isaaco, ut propemodum ad terram conciderit, et obducto postea vulnere dolor extingui nunquam potuerit. Tandem in ferale pegma et crudelitatis theatrum omnes producti fustibus iterum accipiuntur. Subeunt delecti carnifices cum cultris et corporum extremas partes, torosae carnis ac pulpam (nondum enim necare statuerant, sed cruciare tantum) temerè pro cujusque libidine, incidunt, lancinant, fodicant. Relicti erant P. Isaaco duo ungues. Illos ut facilius evellerent, carnem unguibus subjectam ad ipsa usque articulorum ossa radicitus eruerunt. In ejusdem caput sese vesana caedentium rabies violentius effudit. Oderunt enim tonsum verticem et curtos crines.
Barbaros quatuor casu oblatos baptizat. — Postridie, ipso die sacro Assumptae in cœlum Deiparae, pertrahuntur ad vicinum pagum. Erat sol calidissimus. Recruduerunt œstu liventes plagae, cutisque brachiorum, colli, et tergi arefacta dissiluit. Dies duos, ac totidem noctes in hoc pago impasti raanserunt. Mutatum genus carnificum, aucta carnificina. Vinctis post terga manibus pueris puellisque dediti sunt, quorum quanto vis infîrmior, tanto petulantior protervia, tanto crudelitas molestior. Turba procax abstinere ferro duntaxat jussa, ne vitam eriperet, quam in novos usque cruciatus sufficere cu[)iebant, certatim in affecta et lacerata niembra prunas et calentem favillam conjecit, eo molestiori supplicio quod per vincula quibus captivi coercebantur, non licebat aut declinatione corporis, aut manu grandinem igneam depellere. Ad hos ardores accedebat alter intestinus *i famé et siti, quac stomachum crudeli depascebant incendio. Jés, et Nouv.-Fr. — T. II. 28
Pergendiim nihilominus fuit ad tertium pagum. Ibiobjectœsunt famelicis aliquot spicae Indici frumenti : levé solatium tam diuturnœ inedise. Alio sanctiore cibo famem Apostolicam, qiia3 animarum salute pascitur, explevit P. Isaacus. In eundem pagum adducti sunt eo ipso tempore Hurones aliunde quatuor, pariter captivi. Nactus locuiri duos ex illis alloquendi, Deum Ghristumque misei'is, ad audiendum ipsa calainitate praeparatis insinuât. Offerel)ant baptismo caput. Aquam arcessere promptum non erat. Hœc Divin;c providentiae beneficio reperta commodum est, in foliis grandioribus spicœ indici tritici relicta ex rore matutino. Ad alios duos applicuit sese cum in proximum pagum turba captivorum simul ageretur, et quantum loci temporisque ratio ferebat, institutos hausta raptim lympha è praetereunte fluviolo, baptizavit. En cur verus Ignatii alumnus ultro se in captivorum agmen conjecerat. Satis gnarus animas quas servaret, quas juvaret, minime defuturas.
Continuo recepit mercedem Evangelicae carilatis. Indignati barbari quod captivos aqua salutari respersisset, médium corripiunt, coUigant arctissimè, ac sublimem penduluraque librant. Dolore victus ut fatetur ipse in suo autographo, unde haec omnia singillatim descripsimus, paulum ingemuit, rogavitque barbaros ut vincula parumper laxarent. Quo rogabat magis, eo magis astringebant. Itaque cogitationem et preces ad Christum in cruce pendentem reflexit et exemplum de se ipso sumens intellexit quantos dolores pertulisset servator amantissimus, quando non lineis funibus, sed chivis ferreis constrictus pendebat, mole corporis tota è confixis manibus suspensa, aut in ])edes pariter terro crudeli trajectos incumbente. Ceterum post quartam circiter horae partem Dei famulum cœpit anima deficere. Laxata sunt vincula ne citius moreretur, utque integram ad lentos ignés vitam afferret, quibus demum captivi omnes septimo,. quam fuerant comprehensi die, damnati sunt. Deo aliter visum, cujus in manu mortalium corda et fata.
Gratias ingentes agebat superis agmen miserabile, cui concessum erat denique semel mori, cum Iroquœos incessit metus ne, si P. Isaacum et Hurones omnes trucidarent, grave bellum et inexpiabiles inimicitias susciperent adversus Gallos, quorum
fortitudinem et arma non ita pridem quidam ex ipsis pulsi cœsique senserant. Re in deliherationem vocata decretum ut Gallis parceretur : ex Huronibus très delecti, qui lenlis ignibusabsumerentur, ceteris usura vitx' concessa, |)arali confestim Huronibus rogi. Discedentes consolatus novissimis verbis sacerdos illud è Paulo Apostolo sa^pius inculcavit : Recogitate euin qui talein sustuiuit a pcccatoribus adversum semetlpsum contradictionem. Hehr. C. 12. Euslachio Ahatsislario, uni è tribus infelicibus victimis, absoiutionem peccatorum nominatim impertiit, cum eam ille oculis in cœlum ex condicto sublatis expetiisset.
Fuerat ille P. Isaaco addictissimus, quem tanquam suum in Christo piirentem venerabatur, et quoties ad novum aliquem cruciatum Pater deposcebatur, sive ungues avellendi, sive frustuarium excipiendum, sive quid aliud ejus generis })araretur, aderat continuo Eustachius, rogabatque tortores immanissimos ut omisso sacerdote, sa;virent in se unum. Peculiari modo vocatus ad Fidem miros in ea progressus brevissimo tempore fecerat. Nondum societatis homines pedem in Ganadam intulerant, cum gravia quaedam pericula reputans, è quibus evaserat, cogitare cœpit non suis viribus, aut industria sua, partam sibi salutem et incolumitatem, sed ope cujusdam potentioris Genii, cujus in manu vila mortalium felicitasque sita esset. Ubi vero disserentes de Deo rerum omnium procreatore ac rectore Patres audivit, omnino sibi persuasit illum ipsum esse, cui accepta referre omnia deberel. Hune invocare, illi se commendare, ab illo quicquid aggrederetur auspicari vehemenlius institit.
Ac sane vix credibile est quot bellica facinora, quanta felicitate ediderit. Cum ante raenses paucos ductaret Hurones non plures quinquaginla, inciderat in Iroquoi'os trecentos. Fudit omnes ac fugavit. .Etate proxima superiori, cum lacum ingentem trajiceret, qui Hurones ab Iroquœis dirimit, conspexit c} mbas complures vulgaribus majores in se citatis remis învebi. Trépidantes socios fugamque circumspectantes accendit ad pugnam, et in hostes recta duxit. Ipse in primam quœ occurrit cymbam insiliens, arrepta securi caput unius diffindit, duos priccipites deturbat in flumen. Mox in medios ruens hostes promptissimum quemque mactat, tanto ceterorum terrore, ut cuncti fugam arripuerinl. Victor in fluvium se demittit ac duos illos a se in profluentem dejectos capit abducitque. Ad banc fortiludi-
nis belliccC laudem accedebant aliae multae, ingenii, humanitatis, liberalitatis, prorsus ut nihil desiderares nisi religionis \evx professionem. Hanc retardabat quaedara in retinèndis patriae superstitionibus pertinacia : Quam exuere conatus operam diligentiorem erudienti sacerdoti dédit ac dernum cœlesti gratia uberius infusa, fidelium cœtui additus est pridie Dominic.e Resurrectionis. Vix menses deinde sex in vivis superfuit, quibus ornnes christianœ perfectionis numéros videtur explevisse, cumulumque beneficiis divinitus acceptis, heroica raultarum horarum in lentis ignibus patientia féliciter addidisse,
Dum illi très Hurones deflagrant, reliqui cuni Gallis abducuntur in Iroquœorum, a quibus fuerant capti, pagum. Mos est non Iroquœorum modo sed finitimarum longé lateque nationum; ut quorum captivorum vitaî parcitur, ii adscribantur in aliquam indigenarum familiam, ut vicem locumque suppléant alicujus ex eadem familia, qui aut captus fuerit al) hostibus, aut in acie ceciderit. Sic jacturam suorum consolantur. Porro captivus ita cuipiam familiic velut insitus, in ejusdem familia3 i)otestate ac manu est, ac durius bumaniusve habetur prout fert eorum quibus addicitur natura vel voluntas. Ad hune modum distribuli certas in familias Galli Huronesque miseram dominis crudelibus servitutem servire cœperant, cum subito illorum vita rursum in discrimen ingens venit. Montemagnius, Ganadae gubernator, moliebatur arcem ad compescendos Iroquœorum impetus, quam Richeheam de Cardinalis Richehri nomine appellavit. Illi hoc veluti frenum indignati concurrunt ut arcem evertant. Agmine tripartito per sylvas et noctem invadunt Gallos instantes operi. Jam munimenta prima perruperant, cum dux audacis turmae, proceritate cor|)oris et capitis ornatu, quod lato praecinctum torque, ex lapillis versicoloribus confecto, gerebat, conspicuus glande plumbea exanimis sternitur : duo praeterea proceres caesi, plerique vulneribus debilitati. Geteri fuga dilapsi, et accepta clade ferociores in patriam se recipiunt. Fremere videlicet, Gallosque ad necem deposcere : non alias justius inferias mitti |)0sse manibus suorum ad Richeheam arcem interfectorum : nec amittendam ulciscendae injuriae occasionem. Heec vociférantes parant rogos, secures expediunt, diem et locum exercendœ carnificinaî destinant.
Batavi de rcdimendis captlvis agunt. — Hic admirari licuit mirifîcam Divinie Providentiir vim ad suorum famulorum salutem excubantis. Batavorum fines ab isto pago distabanl circiter bidui. Manavit ad illos fama captos ab Iroquifiis Gallos in summo versari periculo. Legalionem adornant. Reposcunt Gallos, pretium redimendis idoneum offerunt. Enim vero magna Iroquaeis injecta dubitatio, quia fœdus et amicitiam alere cum Batavis summopere studebant. Gogitur conciliuni. Scinduntur animi studia in contraria. Gallos Batavis donandos, ne accepto qiiidem redemptionis pretio, multi censent : alii reducendos Kebeccum ; sic ineundam communiter et a Batavis et a Gallis gratiam. Alii ferociores supplicium de captivis sunriendum contendunt, id pertinere ad nationis gloriarn, et ad sarciendam nuper acceptam cladem omnino necessarium : Batavos facile placatum iri. Vicit hœc sententia, quia plurium, et pejorum. Ergo ut Batavis utcumque satisfacerent, renunciant inclinare multorum sententiam ut Galli remittantur ad suos, nihil esse quod Batavi sint de illis soliciti, Kebeccum propediem reducendis. Nihil volebant aliud Batavi. Quamobrem legatione functi discessere. Soluti metu Iroquœi Gallos sic paulatim è medio tollere constituunt ut quam minino tumultu res ageretur. Ita necem illorum in casum aut privatas aliquorum inimicitias facile conjiciendam, nulla publica invidia.
Non longam interposuere moram, quin deliberata perficerent. Redibat sub vesperam in pagum P. Isaacus Jogues cum Renalo Goupilio, et coronam B. Virginis alternis recitabant, cum barbaros adventare duos vident. Eorum unus ad Goupilium accedens securim, quam veste abditam gerebat, in ejus caput impetu tanto librat, ut semianimem ac sacra JESV et MARI/E nomina ingeminantem dejecerit. Illico procumbit in genua P. Isaacus, et nudum sicariis caput oflert. Verum jubetur surgere ac metu parcere, quia, inquiunt, alteri familiœ mancipalus es, a qua nullum interficiendi lui mandatum habemus. Surgit, et ad amicum suo sanguine innatanlem accurrens ei peccatorum absolutionem novissimam impertit adhuc palpitanti. Quo animadverso percussores geminato ictu, jacentem confecerunt. (3 Kal. octoh. 16k2.) — Vir erat candidissimis moribus, pietate in Déum, humanitate in omnes, patientia in adversis rébus, singulari. Artem curandorum vulnerum egregiè callebat, quam chirurgieen vulgo vocant.
Totum se nostris regendum permiserat, operamque siiam juvandis neophytis, interposita voti religione, dicaverat. Causa riecis ipsi allatae hœc prœ ceteris proditur. Sanctic; crucis signum manu duxerat in pueri fronte. Id observans senex cujus in tugurio et potestate versabatur, maleficium credidit, ac ne|)Ot.i suo prœcepit, ut Gallum hune interimeret. Magum plerique suspicabantur, et venificum, |)ropler orandi consuetudinern. Annura quintum et trigesimum decurrebat.
jEriimnœ P. Isaaci inter barbaros. — P. Isaacus in suum reductus pagum servitutem lis aliquandiu servire perrexit quibus addictus erat. Eos in sylvas cogebatur sequi per altas nives et acerrima frigora seminudus, cum venationi darent operam. Ibi narrât parum abfuisse quin famé confectus interiret. Non deerant plerumque carnes, sed eas attingere sibi nefas duxit, qui erant daemoni libata^. Nam quoties ad sumendum cibum accingebant sese, prodibat in médium nescio quis, etpartem carnium lautissimam quamque decerpens, eum, qui toto in cœtu maxime longaevus, orabat, ut bene cibis precaretur : En, Aïteskui (hoc illorum numen erat) bas tibi carnes offerimus, rogamusque signifiées nobis quo degant in loco cervi, eosque agas in noslra retia. Deterritus liac impia conseeratione P. Isaacus, decrevit emori potius millies quam profana degustare fercula. Radieibus arborumque baecis aegrè vitam sustentavit. Inde aliud etiam accessit incommodi, quod hane abstinentiam interprétantes numinis sui contemptum et contumeliam, atroeissimum odium in veri Dei famulura conceperunt, et si qua in eum adhibuerant hactenus humanitatis officia, penitus denegarunt.
Neque par tôt œrumnis potuisset esse, nisi Deus famulo suo piam et misericordem viduam, ut quondam prophetne, paravisset. Obierat femina; in pago primariae filius. Hice ut consohiretur dolorem suum, P. Isaacum in Filium adoptavit, in eumque maternam deinceps benevolentiam et curam induit. Ejus ope ac studio valetudinem paulum recuperavit, eumque suppeterent non maligne ad victum necessaria, totum se contulit ad perdiscendam gentis linguam, m;igna spe ingentis cujusdam fruetus ad salutem animarum. Quippe in hoc tugurio non modo illius pagi, sed etiam totius regionis concilia habebantur. Cum primum bal-
butire poluit, capita Fidei cœpit ingerere confluentibus ad concilium primoribus. Ac vicissim illi rrmlta cupide sciscitari, quanta esset inagnitudo solis, unde macuhc quas in Luna^ quasi facie cernimus, terraî ainbitus quam late pateat, cur mare statis intervallis accedebat recedatve, aliaque generis ejusdem. Quibus cum prœclarè satisfaceret, odium sensim amore ac veneratione mutabant. Sed his ille non contentus, rudes animos a rébus creatis ad procrealorein paulatim traducebat : ab eo niundum conditum et redemptum : niortales eidem in coelis fruendo natos, viam ad hanc felicitatem consequendam non esse aliam, atque verum nuniinis unius veri sempiternique cultum. Illum, quern nomine Alteskui colerant, spiritum esse nequam, rebelle Dei mancipium, hoslem generis liumani. Perculsi rerum admirabilitate obstupescebant : nec pauci, praUer infantes pluriraos, morbo ingruente sunt baptizati- Jam P, Isaacus impune pagos omnes circumcursabat, patebant illi omnium aures, omnes casa*. Unara dum prœteriret, vocari se audivit. Subit. Jacebat aeger intus, qui simul atque Patrem conspexit, quaesivit num se nosset. Neganti, Ego ille sum, inquit, qui dum captus es primum, vincula laxavi, quae te tam arctè stringebant. Ego vero, subjecit Pater, et gratiam habeo, et vincula, si vis, tua, meis istis longé graviora, solvam, teque in libertatem fdiorum Dei vindicabo. Ingressus in hune modum de sacro baptismate loqui, auditur ])lacidè. Quid multa ? Crédit aeger, docetur uberius ; regeneratus, paulo post pie moritur.
Ecce autem novum periculum. Iroquaeorum manipulus militatum abierat. Spargitur rumor omnes captos ab hostibus aut necatos esse. Propinqui ad placandos interfectorum mânes, P. Isaacum neci destinant. Ac trucidatus re ipsa fuisset eo ipso die, quo Ghristus Jésus pro bumani generis salute piacularem sese Patri victimam obtulit, nisi rumor contrarius, et verior, nullo tamen, qui deprehendi potuerit, auctore certo sparsus moram crudelibus consiliis attulisseL Adfuere bellatores lœti et incolumes, cum captivis duobus et viginli. Pagus a mœrore ad hilaritatem traductus, sacerdos periculo et metu solutus est. Divinœ Providentia) nutu ad sempiternam salutem captivis afferendam servatus videbatur. Viri quinque tantum erant; reliqui septemdecim pueri vel mulieres, turba imbellis atque innoxia. Ac ne
yiri quidem ipsi hostes Iroquseorum, nullum enim bellum ante cum iis gesserant, ab illis longé disjuncti.
Sejo captivas janijam concremandos baptizat. — Sermone ignoto utebantur. Hinc difficultas major eos erudiendi, et ad baptismum adducendi, quo curas omnes et conatus P. Isaacu& intendebat. Nec multum dabatur spatii, jam enim insontes victimas dirae neci crudelilas Iroquœa et ingluvies addixerat. Discruciabatur sacerdos animarum sitiens, quod ab aeterno exitio vindicare miseros non posset, sermonis inscitiâ. Gestu, nutu^ alloquitur, addit nutibus varias voces, è discrepantibus , quas norat, linguis depromptas. Algonquinum vocabulum, quod temere cum aliis jaciebat, exceptum est ab uno è captivis. Respondet Algonquinicè. Laetus majorem in modum Pater ubi eum Algonquinam tenere quoque linguam cognovit, quam ipse callebat, usus est illo interprète ad alios erudiendos. Capita Fidei praecipua Yolentibus iradit, ac sanguine Redemptoris dealbatos ad accipiendam immortalitatis stolam eo ipso die prœparat quo Christo reviviscenti partam de morte victorian» Ecclesia gratulatur.
Per ferias sacric Pentecostes alius captivorum globus eumdem in pagum est perductus. Viri statim deduntur neci, neque iis attenta sacerdotis experrecli caritas defuit. Feminas solebant ad opéra domestica reservare, nunquam in eas hactenus saevitum. Nescio quid causœ tune incidit cur unam flammis devoverint. Portasse, quod ejusmodi sacrificio placandum da-monem quispiam somniasset. Sane dum vivam videntemque concremarent, ut cuique corporis parti faces aut candentia ferramenta imponebant, exclamabat infaustus prœco : Hanc tibi victimam adolemus Aireskue; Sis bonus o! et felix tuis, victoriamque pugnantibus annue. Ad eam per medios ignés arrepsit Isaacus, nam ut antea ipsam alloqueretur, potestas nulla fuerat. Semuista calicem aqua& frigidîG petiit. Pater in occasionem imminens scyphum aqua^ dédit sitienti, et cum baptismo fontem aquœ salie/itis in ^itani œternam.
Ad bunc modum egregius sacerdos in ipsis vinculis, quibus jacebat constrictus, barbaros donabat libertate filiorum Dei, neque ullum de iis bene merendi praetermittebat locum, a quibus sese levi momento, si cujus libido ita tulisset, aut si quod somnium incidisset, necandum videbat. Gravissimum adiit péri-
culum exeunte Julio ejusdem anni MDGXLÏII. Parantibus excursionem in Galloruiri fines Iroquaeis, unus ab eo litteras ad Gallorum Ducem commendatitias rogavit, credo ut illis fretus meliori esset conditione, si caperetur in acie; vel potius ut aditum ad Gallos nactus aliquid moliretur doli ac sceleris. Pater ita commendavit hominem, ut simul Gallos de hostium insidiis et consiliis admoneret, ne perfidae genti facile fidem haberent, et contra vim aeque ac dolos exubarent. Iroquaei litterarum fiducia propius ad arcem Richelaeam subeunt, rati se tanquam amicos a Gallis excipiendos. Prœmittunt istum è suo agmine cum epistola commendatitia : quœ simul atque lecta fuit, datus est in vincula tabellarius, displosa in Iroquœos rei eventum prœstolantes in naviculis, tormenta bellica. Diffugiunt trepidi, relicta in metu ac fragore navicula cum armorum parte. In patriam reversi clamant se a sacerdote proditos, conscriptàs ab illo in perniciera gentis litteras, dedendum neci caput inimicum, et pœnas scelerato à sanguine repetendas. Nec morae quicquam intercessisset, si tune adfuisset in pago, ubi degere consueverat. Paulo ante discesserat ad stationem quamdam Batavorum, inde transiturus in Iroquaeorum quemdam pagum, ut cremandis aliquot Huronibus captivis baptismum, si qua posset via conferret.
Dum ad necem conquiritur, afflavit rumor Batavos, de quibus haud ita j)ridem optimè meriti erant Galli; quippe vetuerant ne Hurones in eos, ubicumque occurrerent, Sievirent, aut in ipsorum finibus aliquid hostile molirentur. Memores hujus humanitatis Batavi P. Isaacum faciunt de periculo, quod imminebat illi, certiorem, et hortantur ut Iroquaeis quorum in comitatu erat, elapsus, instructam in littore proximo navim conscendat , ac vêla in Galliam (nam eô solvebat navis) faciat. Stationis Batavicaî praefectus ipsi obligat fidem suam fore ut eum Rupellam aut Burdigalam tuto deportandum curet. Pater noctem ad deliberandum petiit, stupente praefecto dubitare illum cunctarique in tanto discrimine. Postridie mane ad praefectum reversus, quam non extimescam Iroquaeorum ignés, inquit, intelligere potuisti vel ex eo quod in deliberationem vocandum putaverim num occasione uterer, quam tua mihi humanitas obtulit. Sed quoniam ratio lexque Divina vetat ne nos in periculum temere conjiciamus, neque ulla in barbares, quorum saluti me devovi, redundare utilitas ex mea
nece potest accipio quod offers, navira vestram conscendam, vitamque me vobis dehere, dum vivam profitebor, Navigationis sumptus, et quicquid mea causa erogabitur, persolvain statiin atque littus Gallicum attigero.
Movit ea oratio Prœfectuiii, et eos, quos in consilium adhibuerat. Spondent omnes si navim sernel conscendat, tutum et incolumem fore. Gonsederat P. Isaaciis cum Iroquaeis aliquot, comitibus et custodibus suis, piscatum profectis, ad fluvii ripam prope stationemhanc Batavorum. Dabo operam, inquit prœfectus Batavus, ut ad ripam pra^sto sit noctu cymba, quœ le diiapsum €xcipiat. His ila constitutis noctem cum istis piscatoribus transegit in horreo villa? Batavica^, vigil et in omnem diffugiendi occasionem imminens. Sopitis omnibus evadebat, cum soluti villae canes irapetum in eum faciunt. Graviter a molosso vulneratus recipit se trépidé in borreum, seque veUit ad somnum coraponit, sed Iroqua'i latratibus canum excitati, et id quod erat suspicati, muniunt vectibus ostium seque propius illi admovent, ne quâ ehibatur. Des|)arabat fugam, seque totum Divinae Providentiae permittebat. Appetente luce subiit in horreum villicus, quem ubi videt, leniter assurgens nutu monet, ut contineat canes, sic elapsus et haerentem in vado molitus a^grè cyml)am, inde ad navim evadit. Hic magna inter nautas orta disceptatio. Erant qui negarent accipiendum ; adfuturos procul dubio Iroquaeos, et captivum suum repetituros : non irritandam esse barbaram gentem et fœderatam. Alii contra clamitabant indignum facinus si dederelur Homo innocens immanissimorum hostium crudelitati, qui ad Batavos, tanquam ad asylum perfugisset : datam esse publicam fidem, nefas ipsam violari. Altercantibus visum posse conciliari sententias ita, si abderetur in bitebras, ut oculos ac diligentiam investigantium Iroquaeorum fugeret, si forte accédèrent ad navim. Id ubi stetit, demittunt illum in imam navigii partem, quo sordes omnes confluunt, et ubi mephitim tetram nulla sahibris aura discutit. In hoc fundo biduum permansit, loci fetore propemodum enectus ut singulis horis animam acturus videretur.
Batav'i vindicant illum in lihertatem ^ et in GaLliam déportant. — Intérim adest novus hostis, evangelii Galviniani praeco, et haereseos minister. Nunciat venisse Iroquaeos, et repetere capti-
vum quem scirent apud Batavos abditum : ni actuturri dedatur, minari se flammam tectis injecturos, armentis agrisque stragem illaturos. Immolandum publier rei ac nécessitât! unum, licet insontis, caput. Ita videri pncfecto Batavici praîsidii. Reclamant acriter nauta:; ; nunquam se cominissuros profîtentur ut eripiatur sibi qui suam in fidein se contulerit. Audiebat ha^c Pater, et è suo erumpens cavo illas Jonœ voces usurpavit, si propter nie tempestas orta est, prnjicite me in mare. Mox amplectens ministri manum, Duc, ait, quocumque lubet, sequor, et cuin illo ad Batavorum stationem recta pergit. [Die 30 A/igusti IG'iS.) Ut illum aspexere seminudum, languentern, icruranis confectum et famé, subiit omnes commiseratio : tum etiam admiratio virtulis et patientiîc, ac Iranquillitatis in tanta calamitate. Primum illudcurae fuit ut lateret. Ejus occultandi cura seni avaro data. Ab eo disjectus in apothecam seu cavum quendam, in quo lixivia fiebat, ibi diebus multis haesit, aridi [)anis frustulis parce datis œgrè victitans, et frigida grave olente, quam senex octavo quoque die in vas olidum conjiciebat. Hinc efferre pedem vetabaturne veniret in conspectum Iroqua^orum, identidem eô commeantium, abripiendus procul dubio et lacerandus. Jam enim de latebris inaudierant, jam illum spe devorabant, et minas prîefecto Batavico, atque arma intentabant. Furentes mulsit ostentato auro ; cui nihil resistit etiam apud barbares. Concertatum aliquandiu de redemptionis pretio. Gonventum est in trecentos circiter nummos. Persoluto pretio impositus in cymbam [Die 5 novemhr. 16k3) et in Gallica proveclus littora, primum Rhedonas exeunte Decembri anni MJ3GXLIII, denique Lutetiam incolumis tenuit : ad eosdem iroquaeos, et eadem pericula anno verlente rediturus. [Mciio^
Il<
Liber xiii Partis vi Historle societatis Jesu Res gest.e in Canada.... a P. Juvancio.
Captwité du P. Bressani
P. Joseplius Bressanius ah Iroqnœis capitur. — Intérim soliciti Patres Kebeccenses de sociis ad Hiirones profectis, de quibus perdiu nihil auditum fuerat, tentandum ad illos iter putaverunt. Difficilem provinciam recepit in sese P. Franciscus Josephus Bressanius, Ilalus, ante biennium advectus in Ganadam, vir ingentis animi, et cuilibet labori ac periculo par. Mos erat Iroquœis excurrere ad solita latrocinia, cum primum œstasnivibus solutis recludebat itinera : Bressanius pra3vertendum ralus dat se in viam, cum adhuc horreret humus gelu V. KaL Maias MDGXLIII. Comités adscissit sex Hurones quorum quatuor Divinœ legis uberius percipiendie studio Kebecci per hyemem constiterant, et adolescenlem Gallum. Jam fere locum periculi |)lenissimum evaserant, et ad insidias hostiles opportunum, cum una ex ipsorum cymbulis illisa cautibus frangitur. Emersere cum sarcinis vectores. Mora tamen eodem in loco, dum navicula reficitur, est necessario facta. Per hanc stetit quominus fluviolum tempori trajicerent, qui si fuisset transmissus mature prœleriissent, ab hostibus minime deprehensi.
Dum cunctantur, Huronumaliquis ferream displosit fistulam, ut sylvestres anseres transvolantes dejiceret. Eo sonitu excitati latentes in vicinia Iroquaei triginta struunt insidiiis post linguam terrœ, quieprogredientibus Huronibusflectendaerat. Illuc ubi pervenit P. Bressanius, ut ejus navicula ceteris praîiverat, videt cymbas très in suam recta ferri. Non erat resistendi locus, itaque deditionem ultro facit, et ab Iroquieis capitur una cum duobus, qui vehebantur eadem cymbula, comitibus. Hurones reliqui cum
