Voir plus haut, p

adolescente Gallo maxima remorum contentione diffugiunt; jam insequentium oculos evaserant, cum post alteram terrae linguam, qUcB omnino praeternaviganda ipsis erat, à duabus hostium naviculis intercipiuntur. Hic Huronuin aliquis arrepta ferrea fistula icturn in hostem dirigebat, quem occupans Iroquaeus glande plumbea trajectum sternit exanimem. Eo spectaculo conturbati ceteri ponunt arma, seque ac sua permittunt hosti. Vietores, postquam vincula captivis injecere, spoliant miseros, frangunt, rapiuntque sarcinulas ; vestimenta et quicquid necessariae supellectilis Patribus deferebatur, inter se dividunt.

Mox ad eum quem necatum diximus vorandum se accingunt. Ac primura cor evellunt è pectore, deinde coraam cum extima capitis pelle circumcidunt. lioc illis est, ut diximus, trophœi loco : tum labra dissecant, postremo torosas reliqui corporis partes in frusta scindunt, congerunt iu lebetes, incoquunt calidâ, et pœne crudas et recenti adhuc manantes cruore vorant. Ea fercula paulisper exsatiarunt istorum Lœstrigonum feritatem : captivos mitius, ac Bressanium praesertim habuerant, donec post biduum alter Iroquseorum manipulus adfuit, qui commissa ferociter pugna cum Gallis ad Montem-regalem pulsus, uno è suis ducibus in acie caeso, ac maie multatus, abscesserat. Enimvero in immerentem Bressanium, quem Gallum putabant, stomachum et furorem erumpunt : fustibus débilitant, inedia torquent, adhibent ad ligna verniliter comportanda, hauriendam aquam, et alios id genus mediastinorum labores, idque sub vesperam post iter diurnum pedibus nudis inter virgulta et palustres lacunas summa defatigatione confectuni. Si quid vero parum commode ex illorum sententia exequeretur, si mentem jubentium minus assequeretur sermonis inscitià, fustibus impactis erratum luebat, noctem vero trahebat sub dio, alligatus ad arborem.

Post dies septemdecim in bis icrumnis transactos, ventum est in regionem Iroquœorum. Obvii primum fuere circiter quadringenti piscatores, qui ad ripam fluminis tuguria posuerant.

Criulelem in moduni torquetur. — Ad aspectum captivae turbae clamorem laeti sustulerunt, et omissis retibus ac piscatu, ad excipiendos novos hospites se accinxerunt. Detractae statim Bressanio vestes, et agmini praeire jussus. Duos in ordines distributi bine inde barbari, et fustibus, spinis, flagellis armati.

captivos lente procedentes horribili grandine salutarunt. Unus etiam, ceteris truculentior laîvam Bressanii prehendens manum, ducto ab imis digitis ad cai^pum usque ciiltro immane ipsi vulnus inflixit. Nudus et sanguine diffluens collocalur in tabulato quodam editiori cum ceteris ad spectaculum et ludibrium, ibique jubetur more barbarico cantare, dum barbari epulabantur. Hac syinphonia condiel)ant cibos : ac ne quid deesset hilarando convivio, dant signum captivis ut quisque saltet quam poterit elegantissimè. Non erat in hac arte Bressanius excellens, et in movendis ad numerum pedibus gravitatem ac modestiam religiosus vir ac sapiens retinebat. Offendit ea inodestia spectatores iniprobissimos. Stimulant saltantem , pungunt acutis sudibus^ verberant, ustulant. Nihil intolerabilius erat puerorum protervia, quibus obtemperandum erat, inepta, crudelia saepe etiam contraria jubentibus. Aller jubebat cantare, alter tacere, utrilibet gereret morem, ab altero plectebatur. Cedo manum, inquiebat hic, ut eam tibi comburam : Tlle, si porrigis manum, aiebat, tibi caput isto fuste comminuam. Cum tabaci fumum captabant indito ori siphunculo, jubebant Bressanium primas candentes sumere manu et in os tubuli immittere : tum illas iterum iterumque excutiebant, ut eas toties ab humo colligens ureretur.

Satiatis ludo crudeli pueris, appetente nocte duces primarii conclamabant, casa abeundo. Eia, juvenes, prodite, properate, ut noctem bonam captivis nostris apprecemur. Ad hanc vocem concurrebant in majorem aliquam casam. Ibi producebatur in médium Bressanius, quem alii fodicabant nudum aculeis, alii titionibus perurebant : alii saxa candentia brachiis, femoribus^ tergo admovebant : hi calentem favillam, illi ardentes prunas in eumdem jactabant. Erant qui barbam, qui capillos vellerent. Jubebatur obire focum et premere nudis pedibus cineres calidosquibus subjecti erant aculei, defixis humi bacillis inspicatis. Tôt inter lanienas cantandum, et premendus vultu sereno dolor. Denique apprehensis manibus aut rodebant ungues crudis dentibus et exstir|)abant ; aut digitos igné ferroque absumebant. E decem unus duntaxat, ac ne integer quidem illi relictus. Haec manuum carnificina ultimum feralis tragœdiai actum, ac fere quartam horœ partem occupabat, fuitque decies octies repetita.

Post alleram a média nocte horam, lotus lacer et ambustus constringebatur vinculis et in humum niidam sub divo ])rojiciebatur.

Sic dies octo transacti sunt in aditu et primo limine regionis. Successere tormenta graviora per mensem integrum, adeo ut miraretur ipse Bressanius quo pacto constare sibi tôt inter mortes vita posset. Causa gravius in eum saiviendi haec fuit. Nescio quis ipsum princi[)em inter Gallos obtinere locum dixit. Excepere vocem ingenti cum plausu, et exquisitis torquere suppliciis ac devorare constituerunt in vicino, qui primus erat Iroquœorum, pago. Illuc festinarunt. [Die 26. Mail 16k3.) Onustusgravi fasce Bressanius, impastus, coopertus vulneribus inter imbres nivesque, sequi properantes cogebatur, incussis verberibus, si paulo tardius incederet, quasi de industria traheret moras captans occasionem fugœ. Cum illum aliquando vires defecissent, in flumen decidit, nihilque propius factum est, quam ut aquis obrutus periret. Emersit, ac risu multo conviciisque est exceptus negligentiam et imbecillitatem exprobrantium : pœnasque sub vesperam; igné manibus admoto, dédit. Perductus denique in primum Iroquaeorum pagum, et exceptus est majori quam antehac immanitate. Nam j)ra^ter solitum fustuarium, manum illi cultro dissecuerunt, caput pectusque tôt ictibus contuderunt, ut pœne oculum exculpserint, et in terram semianimis corruerit. Cumque tundere jacentem j)ergerent, motus commiseratione quispiam è proceribus illum in suum protaxit tugurium, et certissima^ subduxit neci. Neque finis cruciandi factus. Eo scelerati convolant : digitorum reliquias avellunt, aut adurunt, distorquent pedes ac luxant, stercus in os ingerunt, et alia pleraque indignissima, qu.T referre pudor est, désignant.

Cur interfectus a harharis non fuerit? Venditur Batavis et in Galliam redit. — Videtur cœlum ipsum crudelitatem exhorruisse. Repentinus imber, et elisi nubibus cum fragore ignés metum tortoribus injecere. Fit fuga, captivi alium in pagum abducuntur. Carnifices defatigatos novi excepere. Bressanius prono in terram capite sublimibus vestigiis attollitur, et catena ferrea colligatus diu pependit. Mox deponitur et injectis vinculis raptatur ; inde per varias, ut cuique libido erat, cruciatuum formas, totis septeni

diebus circumductus vix retinuit spiritum in lacero corpore, ac vulneribus cooperto, è quibus incuratis et sanie marcida fluentibus tam intolerabilis existebat fetor, ut omnes tanquam a cadavere procul absisterent, nisi si quis forte ad cruciandum accederet. Toto cor])ore immundi errabant vermes, et ruptis digitorum articulis innascebantur tam fréquentes, ut uno die quatuor ex uno proruperint. Intumuerant fœdum in morem manus et brachia, sic, ut admovere cibum ori non posset, nec erat qui operam banc illi navaret. Quamobrem enecabatur famé humumque mandere cogebalur : aut cruda tritici Indici grana si qua projiciebantur, glutire gravi cum periculo. Somnum quominus carperet impediebant et vincula et vulnera. Prseterea latebat in femore apostema putridum, certa necis causa. Jam ad arcem intimi pectoris contagio serpebat ; frustra Iroqua^i lapillis acutis non sine acerbissimo ejus dolore, illud aperire tentaverant ; cum barbarus, sive torquendi, sive sanandi studio, cultrum praegrandem ter, quater in hanc ipsam vomicam defixit. Continuo erumpere pestilens pus, et omnes procul aufugere. Ceterum quia è fœtido cadavere in quo prœter ossa, pellera, vulnera, nihil erat, ad consuetas epulas vix quidquam adhiberi posse cernebant : sive illos etiam tôt vulnerum, tantœ patientiae, tangebat commiseratio; sive quid aliud causae fuerit, quod ne ipsi quidem satis explicare unquam potuerunt, ut Divinœ Providentiae consilium appareat, virum fortem ad alia rursum pericula laboresque in eadem Canada fructuosos destinantis, communi consilio jubetur vivere, quandiu licebit, ac vetulœ venditur, cujus avus olim necatus ab Huronibus fuerat.

Solatium ingens animabus mortuorum inacie afferri putant, si quis eorum in locum captivus subrogetur, in quo ipsi velut reviviscant, aut cujus in honorem mactentur. Itaque Bressanium émit libenter vetula. Sed tristi merce hetata diu non est. Nemo in ejus tugurio consistere poterat, nemo fœtorem ferre, quem tôt vulnerum sanies remittebat. Tolerabat mephytim horridam utcumque anus, et per sese olida, et in gratiam avi demortui ; at ejus filiae, jam grandes natu triste monstrum, oculis, naribusque respuebant, nec urgere matrem destiterunt ut aliquando tandem illud ejiceret a3dibus : tum è mulilis truncisque manibus nulla, quamvis aliquando convalesceret, utilitas ad domestica ministeria

capi poterat. Denique speravit aliquid nummorum colligi posse si venderetur. Itaque filio mandat, ut Bressanium ad proximam Batavorum arcem deducendum curet, emptoremque quovis pretio quaerat. Batavi pro sua humanitate non solum Iroquœo pretium pro capite persolverunt, aureos admodum 20. verum etiam diligent! curatione persanatum imposuerunt in navim; qua Rupellam devectus est ad XVII. Kal. décembres anni MDGXLIV. Rependimus Batavis, quam debemus gratiam, et eorum beneficii perennem memoriam istis annalibus libentissimè consignamus.

Menses quatuor transegit P. Bressanius inter Iroquaeos.

Jés. et Nouf.-Fr. — T. //. 29

IIP

Lettre du R. P. Jogues au R. P. André Castillon, DE LA Compagnie de Jésus

Montréal ce 12 septembre 1646.

Mon R. Père, P.C.

J'ai reçu celle qu'il a plu à votre R. de m'escrire; elle nous oblige de vous mander quelque chose de notre nouvelle France et nommément de ce qui me concerne en particulier.

J'ai passé l'hyver à Montréal avec le P. Le Jeune; à la demymay, je partis des trois Rivières en compagnie de M. Bourdon, ingénieur de la Nouvelle-France, pour faire un voyage aux Iroquois, desquels nous retournâmes en bonne santé au commencement de Juillet. Mons. notre Gouverneur fut bien aise qu'il m'accompagnast affin qu'il connust le pays; nous fismes une carte assez exacte de ces contrées^, et fusmes bien reçus tant des Hollandais par lesquels nous passâmes que par les sauvages. Les principaux des Européens ny estoient pas, estant allez à l'autre habitation qui est vers la mer et qui est la principale pour les affaires. Nous ne manquâmes pas d'exercice en ce voyage tant sur l'eau que sur terre; nous fismes pour le moins 100 lieues à pied et pour l'ordinaire bien chargés. Je baptizai dans le bourg où nous demeurasmes quelques jours, quelques enfants malades qui sont maintenant devant Dieu, comme je crois ; je confessai des chrestiens Hurons qui y estoient, nous fismes des présens et en reçûmes de réciproques. Je suis sur le point d'y retourner pour y passer l'hyver, et ne revenir, si je ny