Voir plus haut, pp. 92, 06, 98, 100, 107 et

potius perfidi apostatîc, qui i)er sylvas invias errabundo Patrie ac profugo, necem sit molitus, ut ejus suppellectili , quantumvis paupere, veste nimirum et calceis, potiretur, pileoquejam lacero.

Sed de his fusius perscribam alibi. Neque vero bello solum afflicti sunt Hurones nostri; sed funesta famé, et contagiosa lue, simul omnes misère pereunt. Effossa passim e sepulchris cadavera, née fratribus modo fratres, sed ipsis etiam matribus filii, jam evecti famé, pretiosa nuper pignora, filiisque parentes sui, pabulum non semel dedere : inbumanura quidem, nostrisque barbaris haud insuetum minus quam Europœis, qui suorum carnibus vesci abhorreant. Sed nimirum nihil in cibo discernunt dentés famelici; neque eum agnoscunt, in cadavere mortuo, quem parentem, quem fdium, quem fratrem nuper vocarent, dum expiraret; imo neque humano, belluinoque stercori parcitum. Pelices quibus amara glande et porcorum siliquis uti licuit, innocuo cibo, neque vero ingrato, cui famés condimentum daret; cuique hoc anno raritas, pretium longe majus fecit, quam antea frumento Indico solitum esset dari.

Haec publica calamitas, inimica corporibus, animis salutaris fuit : neque enim hactenus laborum nostrorum fructus major extitit, nunquam altius descendit fîdes in pectora, neque hic usquam christianum nomen fuit illustrius, quam inter ruinas afflictae gentis. Numeramus hoc posteriore anno, baptizatos barbaros, supra tria millia : verissime ut nobis dictum appareat effatum illud Apostoli, flagellât Deus omnem filium quem recipit. Superstites adliuc sumus in bac missione. Patres tredecim, coadjutores quatuor, domeslici perpetui viginti duo, undecim alii famuli non perpetui (quibus solis stipendia solvuntur satis modica); sex milites, quatuor pueri, sexaginta omnino animac; quibus cœlestia sic sapiunt, ut terrena decipiant : certè enim affirmare possum Paternitati vestra?, neminem unum esse qui in spiritu et veritate Deum non adoret; vere ut hœc dici j^ossit esse Domus Dei, et Porta cœli.

Paternam erga nos Dei manum experimur; ita enim liœc nos mala cingunt, ut tamen nusquam attingant; nihil ut animis, nihil ut corporibus defuerit; non earum quidem rerum, qua; ad delicias, sed quibus natura satis sustentet se parvo contenta. Neque vero nobis solum hîc viximus; sed insuper nobis dédit divina

munificentia, unde possemus christianorum paupertati ac miseriis, misericorditer subvenire, vix ut ullus restet in vivis, qui auxilio nostro non vivat; vix ut ullus sit mortuus, qui non agnoverit plus charitati nostrœ debere se, quam ulli omnino mortalium omnium. Sic adeo ut parentes Patrise publiée jam vocemur, et omnimo simus : magnum sane adjumentum ad christianam fidem. De futuro Dominus providcbit, sufficit enim diei malitia sua. Sed tamen duaî res sunt, unde multum timemus huic missioni, ne ruinam trahat. Alterum, ab hostibus Iroquœis; alterum a defectuannona; : neque enim satis apparet, unde huic raalo obviam iri possit. Goacti sunt Hurones nostri, superiori anno, non modo suas domos, suaque oppida, sed agros etiam deserere : vexati nimis bello, ac perpetuis afflicti cladibus; fugientem gregera, secuti sumus Pastores; nostrasque etiam sedes, delicias dicam nostras, Sanctaî Mariœ domum reliquimus, excultaque a nobis jugera, quœ spem divitem messis darent : imo , operi manuum nostrarum, nos ipsi ignem subjecimus; ne hostibus impiis, tectum praeberet Domus sancta : atque adeo una die, ac fere momento, absumi vidimus labores nostros, decem propemodum annorura : unde spes erat nobis, potuisse nos colligere, quae necessaria nobis ad victum forent; adeoque perstare nos potuisse, in his regionibus, sine auxilio Galliœ. Sed Deo aliter visum est : desolata nunc domus, desolatique Pénates; alio migrandum fuit, et in terra exilii nostri, novum exilium quserendum.

In conspectu continentis, viginti circiter milliaribus ab bac prima sede Sanctœ Mariœ, Insula est, vastissimo cincta lacu (quod mare melius vocetur) : illic stetere Hurones profugi, pars saltem maxima; illic etiam standum nobis fuit : illic struenda; novae sedes, ubi nuper ferarum tecta fuerant; illic exscindendae silvœ, nunquam ab orbe condito securim passas; illic demum exstruenda jïrœsidia, bellicus labor, non nobis solum, sed etiam barbaris. Hac fuerunt arles nostra), hic conatus noster continuus; non a^state modo, sed tota h^^eme; ut jam satis tuti nobis videamur, ab bac parte; atque excipiendo communi hosti haud imparati : neque enim ligneo tantum vallo cincti sumus, ut moris hactenus fuerat; sed lapide, spissoque muro, quam difficili ad ascensum, tam facili ad defensioneni; quique inimicum ignem non metuat, non arietem, tormentave ulla bellica quibus uti possint Iroquœi.

Sed operosior longe restât labor, evellendis arboribus, tellurique ad cultum agrorum parandae, unde arcendae fami, partim frumenta, partim radiées, atque herbae sufficiant; Tali enim cibo hîc vescimur; nullo utimur potu, nisi aquae frigidœ : vix ullo vestitu, nisi ferarum pellibus , quas natura sine arte praebet. Gallinas decem, par unum porcorum reservavimus, boves duos, totidemque vaccas quantum scilicet servanda? prolis sit satis; annonae frumenti Indici, in annum unum absumpta reliqua, ut charitati christianœ non deessemus : servatum tamen exiguum illud, quod dixi; quia charitas non agit perperam; nec debuit tam esse prodiga, curandis utique corporibus, nihil ut nobis reliqui faceret, quo possemus nos utcumque sustentare, qui fidei excolendae, salutique animarum procurandae incumbamus. Ut tamen omnia desint, Deo adjuvante, nusquam deerunt animi, nusquam spes deerit, nusquam patientia : charitas enim omnia potest, omnia sustinet. Hoc polliceri sancte possum, de omnibus quotquot hîc degunt, Patribus. Paratum habent pectus ad omnia : non cruces, non pericuLi, non cruciatus ullos exhorrent, quorum in conspectu vivunt, in quibus mori, habent in votis, eô feliciorem aestimantes missionis hujus statum, suscque vocationis dignitatem, quopropius positam ante oculos jam vident, crucem quisque suam, seque omnino in cruce positos; unde eos eripere, nullus mortalium possit; unde eosdem detrahere, sola jubentis Dei voluntas queat, qui per obedientiœ vocem eis loquatur. Amet nos, vestra Paternitas, filios suos et benedicat nobis, in cœlestibus, in christo; quia fdii Grucis sumus, utinam in eâ moriamur. Haec summa est votorumnostrorum, hi£c spesnostra, hoc nostrum gaudium quod nemo toUet a nobis.

R'^"^ admodum P^atis V^' Humillimus et obsequentissimus fdius

Paulus Ragueneau.

Ex Domo Sanctae Maria? in Insula Sancti Josephi apud Hurones In Nova Franciâ 13° Martii 1G50

Admodum Reverendo in Christo

Patri nostro Vincentio Caraffa?

Praeposito Generali Societatis Jesu, Romam.

Lettre du P. Charles Lalemant slr le voyage a Paris, EN 1642, DU P. Le Jeune.

Lettre au P. Etienne Gharlet,

ASSISTANT de FrANCE A RoME.

Paris, 28 février 1642.

Mon R. P., P. G. J'ai reçu celle qu'il a plu à V. R. de m'escrire en faveur des affaires pour lesquelles le P. Le Jeune est venu faire un tour en ce païs. Or, quoique toutes les affaires de la Nouvelle-France me soient extrêmement recommandées, si est-il vrai que ce que votre R. m'en escrit, augmente beaucoup mon affection, suivant laquelle je n'ai pas manqué de l'assister. Il a obtenu dix mille escus pour envoyer des hommes par de là, afin de fortifier contre les Iroquois et empescher leurs courses. Il eût bien encore désiré un secours plus puissant pour chasser ceux qui entretiennent les dits iroquois dans celte guerre, en leur fournissant des armes à feu, mais cette entreprise a esté jugée très hasardeuse : 1^ parce qu'on ne sait pas leurs forces ; 2° quand on les scauroit, il faudrait une somme notable pour fournir à la despense des hommes et des vaisseaux qui seront nécessaires à ce dessein ; 3** après tout cela, on ne seroit pas asseuré de l'emporter, et si le coup manquait, voilà une grande despense que nous aurions faict au Roy sans aucun succez, ce qui feroit que nous ne serions plus ouïs, lorsque nous aurions besoing de quelque secours plus aisé ; 4° je veux que nous emportions la place par force; je demande après cela, qui est-ce qui asseurera nos flottes contre ceux qui auront esté chassez, et mesme le païs qu'ils tascheront de surprendre comme nous les aurons surpris : et est à remarquer que c'est la Gompa-