Voh plus haut, pp. 92, 96, 98, 100, 107 et

potius perfidi apostatae, qui per sylvas invias errabundo Patrî, ac profugo, necem sit molitus, ut ejus suppellectili , quantumvis paupere, veste nimirum et calceis, potiretur, pileoquejam lacero.

Sed de his fusius perscribam alibi. Neque vero bello solum afflicti sunt Hurones nostri; sed funesta famé, et contagiosa lue, simul omnes misère pereunt. Effossa passim e sepulchris cadavera, nec fratribus modo fratres, sed ipsis etiam matribus filii, jam evecti famé, pretiosa nuper pignora, filiisque parentes sui, pabulum non semel dedere : inhumanum quidem, nostrisque barbaris haud insuetum minus quam Europaeis, qui suorum carnibusvesci abhorreant. Sed nimirum nihil in cibo discernunt dentés famelici; neque eum agnoscunt, in cadavere mortuo, quem parentem, quem lilium, quem fratrem nuper vocarent, dum expiraret; imo neque humano, belluinoque stercori parcitum. Felices quibus amara glande et porcorum siliquis uti licuit, innocuo cibo, neque vero ingrato, cui famés condimentum daret; cuique hoc anno raritas, prelium longe majus fecit, quam antea frumento Indico solitum esset dari.

Hsec publica calamitas, inimica corporibus, animis salutaris fuit : neque enim hactenus laborum nostrorum fructus major extitit, nunquam altius descendit fides in pectora, neque hic usquam christianum nomen fuit illustrius, quam inter ruinas afflicta3 gentis. Numeramus hoc posteriore anno, baptizatos barbaros, supra tria millia : verissime ut nobis dictum appareat effatum illud Apostoli, flagellât Deus omnem filium quem recipit. Superstites adhuc sumus in bac missione, Patres tredecim, coadjutores quatuor, domestici perpetui viginti duo, undecim alii famuli non perpetui (quibus solis stipendia solvuntur satis modica); sex milites, quatuor pueri, sexaginta omnino animae; quibus cœlestia sic sapiunt, ut terrena decipiant : certè enim alfîrmare possum Paternitati vestrœ, neminem unum esse qui in spiritu et veritate Deum non adoret; vere ut haec dici possit esse Domus Dei, et Porta cœli.

Paternam erga nos Dei manum experimur; ita enim hsec nos mala cingunt, ut tamen nusquam attingant; nihil ut animis, nihil ut corporibus defuerit; non earum quidem rerum, qux ad delicias, sed quibus natura satis sustentet se parvo contenta. Neque vero nobis solum hîc viximus; sed insuper nobis dédit divina

munificentia, unde possemus christianorum paupertati ac miseriis, misericorditer subvenire, vix ut ullus restet in vivis, qui auxilio nostro non vivat; vix ut ullus sit mortuus, qui non agnoverit plus charitati nostraî debere se, quam ulli omnino mortalium omnium. Sic adeo ut parentes Patriae publiée jam vocemur, et omnimo simus : magnum sane adjumentum ad christianam fîdem. De futuro Dominus providebit, sufficit enim diei malitia sua. Sed tamen duse res sunt, unde multum timemus huic missioni, ne ruinam trahat. Alterum, ab hostibus Iroquseis; alterum a defectu annonae : neque enim satis apparet, unde huic malo obviam iri possit. Goacti sunt Hurones nostri, superiori anno, non modo suas domos, suaque oppida, sed agros etiam deserere : vexati nimis bello, ac perpetuis afflicti cladibus; fugientem gregem, secuti sumus Pastores; nostrasque etiam sedes, delicias dicam nostras, Sanctse Mariaî domum reliquimus, excultaque a nobis jugera, quœ spem divitem messis darent : imo , operi manuum nostrarum, nos ipsi ignem subjecimus; ne hostibus impiis, tectum praeberet Domus sancta : atque adeo una die, ac fere momento, absumi vidimus labores nostros, decem propemodum annorum : unde spes erat nobis, potuisse nos colligere, quœ necessaria nobis ad victum forent; adeoque perstare nos potuisse, in his regionibus, sine auxilio Galliœ. Sed Deo aliter visum est : desolata nunc domus, desolalique Pénates; alio migrandum fuit, et in terra exilii nostri, novum exilium quserendum.

In conspectu continentis, viginti circiter milliaribus ab hac prima sede Sanctœ Marias, Insula est, vastissimo cincta lacu (quod mare melius vocetur) : illic stetere Hurones profugi, pars saltem maxima; illic etiam standum nobis fuit : illic struendœ nova3 sedes, ubi nuper ferarum tecta fuerant; illic exscindendae silvœ, nunquam ab orbe condito securim passae; illic demum exstruenda prœsidia, bellicus labor, non nobis solum, sed etiam barbaris. Hae fuerunt artes nostrae, hic conatus noster continuus; non œstate modo, sed tota hyeme; ut jam satis tuti nobis videamur, ab hac parte; atque excipiendo communi hosti haud imparati : neque enim ligneo tantum vallo cincti sumus, ut moris hactenus fuerat; sed lapide, spissoque muro, quam difficili ad ascensum, tam faciliad defensionem; quique inimicum ignem non metuat, non arietem, tormentave ulla bellica quibus uti possint Iroquaei.

Sed operosior longe restât labor, evellendis arboribus, tellurique ad cultum agrorum parandœ, unde arcendœ fami, partira frumenta, partira radiées, atque herbœ sufficiant; Tali enim cibo hîc vesciraur; nuUo utimurpotu, nisi aquae frigidœ : vix ullo vestitu, nisi ferarura pellibus , quas natura sine arte praebet. Gallinas decera, par unum porcorum reservavimus, boves duos, totidemque vaccas quantum scilicet servandae prolis sit satis; annonae fruraenti Indici, in annum unum absumpta reliqua, ut charitati christianœ non deessemus : servatum tamen exiguura illud, quod dixi; quia charitas non agit perperam; nec debuit tam esse prodiga, curandis utique corporibus, nihil ut nobis reliqui faceret, quo possemus nos utcumque sustentare, qui fideî excolendœ, salutique animarura procurandae incurabamus. Ut tamen orania desint, Deo adjuvante, nusquam deerunt animi, nusquam spes deerit, nusquam patientia : charitas enira orania potest, orania sustinet. Hoc polliceri sancte possura, de oranibus quotquot hîc degunt, Patribus. Paratum habent pectus ad orania : non cruces, non pericula, non cruciatus ullos exhorrent, quorum in conspectu vivunt, in quibus raori, habent in votis, eô feliciorem œstimantes raissionis hujus statura, suœque vocationis dignitatem, quopropius positam ante oculos jam vident, crucem quisque suam, seque oranino in cruce positos; unde eos eripere, nuUus mortalium possit; unde eosdem detrahere, sohi jubeçitis Dei voluntas queat, qui per obedientiae vocem eis loquatur. Araet nos, vestra Paternitas, filios suos et benedicat nobis, in cœlestibus, in christo; quia fdii Grucis sumus, utinam in eâ moriaraùr. Haec surama est votoruranostrorura, hicc spesnostra, hoc nostrura gaudiura quod nerao tollet a nobis.

R'i* adraodura Pt^^ï^ V* Hurailliraus et obsequentissiraus filius

Paulus Ragueneau.

Ex Domo Sanctae Mariœ in Insulfi Sancti Josephi apud Hurones In Nova Franciâ IS'^ Martii 1050

Adraodura Reverendo in Christo

Patri nostro Vincentio Caraffœ

Praeposito Generali Societatis Jesu, Roraara.

Lettre du P. Charles Lalemant su« le voyage a Paris,

EN 1642, DU P. Le Jeune.

Lettre au P. Etienne Gharlet,

ASSISTANT DE FrANCE A RoME.

Paris, 28 février 1642.

Mon R. P., P. G. J'ai reçu celle qu'il a plu à V. R. de m'escrire en faveur des affaires pour lesquelles le P. Le Jeune est venu faireun tourence pais. Or, quoique toutes les affaires de la Nouvelle-France me soient extrêmement recommandées, si est-il vrai •que ce que votre R. m'en escrit, augmente beaucoup mon affection, suivant laquelle je n'ai pas manqué de l'assister. Il a obtenu dix mille escus pour envoyer des hommes par de là, afin de fortifier contre les Iroquois et empescher leurs courses. W eût bien encore désiré un secours plus puissant pour chasser ceux qui entretiennent les dits iroquois dans celte guerre, en leur fournissant des armes à feu, mais cette entreprise a esté jugée très hasardeuse : 1° parce qu'on ne sait pas leurs forces ; 2° quand on les scauroit, il faudrait une somme notable pour fournir à la despense des hommes et des vaisseaux qui seront nécessaires à ce dessein ; 3** après tout cela, on ne seroit pas iisseuré de l'emporter, et si le coup manquait, voilà une grande despense que nous aurions faict au Roy sans aucun succez, ce qui feroit que nous ne serions plus ouïs, lorsque nous aurions besoing de quelque secours plus aisé ; 4^ je veux que nous emportions la place par force ; je demande après cela, qui est-ce qui asseurera nos flottes contre ceux qui auront esté chassez, et mesme le pais qu'ils tascheront de surprendre comme nous les aurons surpris : et est à remarquer que c'est la Gompa-