Voir plus haut, pp. 380 et

Quotidie mane ubi primum evigilarunt, conferunt se in templum ad Christum Dominum in tJirono gratiœ siiœ salutandum. Nerainem ab hoc pietatis offîcio, œtas aut sexus, non rigidus December, non aestuosa Ganicula, deterret. Ipsi pueri prœvenire grandiores certant. Quis animarum cultor non facile omnium aerumnarum obliviscitur, cum imbellem turbam videt primo diluculo, et saepe ante ipsum solis ortum, poslratam ante aras, et Christi laudes ore tenero balbutientem ? Inveni non raro barbaros hyeme perfrigida genibus nixos et orantes ante ostium templi, exj^ectantes dum aperiretur. Cum paturit, subeunt, et singuli seorsum precantur; nonnulli per horam integram. Orto sole aut post paulo, signum datur salulandae verbis Angelicis Deiparae : quod cavent ac religioni ducunt omittere, ubicumque tune sint. Dimidia post hora, celebratur sacrum cui omnes intersunt. Idem concursus diebus profeslis ac festis, eadem alacritas : modestia vero singularis, quam prteler pagum transeuntes Galli mirantur non sine pudore, dum se moresque suos cum barbaris comparant. Peracto sacro, discedunt, si dies profestus, ad opus domi, aut ruri, faciendum. Vesperè , obeunte sole, datur precalioni signum. Conveniunt omnes in sacellum, ubi pro toto communiter pago preces funduntur : suas privatim domi familia quaeque facit, quibus absolutis, sanctissimas Christi plagas pio singuli venerantur osculo. Eadem estdierum festorum ratio, ac profestorum, si laboriosum opus excipias, quod sanctitas festa3 lucis excludit. Intersunt cuncli mane sacrificio, quod ingratiam totius pagi celebratur : ïe^ve omnes dant operam alteri sacerdoti facienti nec pauci tertio, cum ejus est copia, Dum res divina omnium prima fit, quœ Missionis Missa dicitur, sacra Gantica vernaculo conscripta sermone, et festis, qucT tune celebrantur, accommodata cantant, pulcherrimo concentu et minime barbaro. Sub meridiem conveniunt in sacellum ad Vesperas, quae concinendis pariter piis canticis continentur. In iis porro canticis numéros et modos Ecclesiastica praescriptos lege, et in Europa^is usurpari solitos templis adhibent. Ad vitandum autem otium, quo maxime vitio barbari laborant è viris alii flumen petunt ad fallendos hamo doloso pisces, alii sectantur feras in vicina sylva. Omnes unâ, priusquam sol occumbat, hora recipiunt se in sacellum ad serotinas preces obeundas, et audiendam concionem. Majoribus festis nullus è pago post vesperas discedit; intérim ne sit otio locus

Yel taedio, sacerdos depromptas e sacris paginis aut vita sanctorum historias utiles juxtà et anucnas exponet, aut concertationeui puerorum instituet de Ghristiana doctrina disputantium, et grato «pectaculo agrestes oculos jiascet; aut aliquid aliud ejus generis ■comminiscetur, quo teneri multitudo solet. Plusculum etiam temporis impenditur publiais ])recibus : serotina^ paulo citius inchoantur, iisque finis iinponitur solemni benedictione, quara sacerdos attollens sanctissimum Sacrarnentum veneranti populo impertit. Ita descriptum et ordinatum diem llurones Lauretani, K^^ Pater, habent, id quod prœsertim rescire R^ V* cupiebat. Si quaerit quaenam sint illorum occupationes annuae, variae sunt pro variis anni tempestatibus. Post collectas fruges, indulgent fibrorum venationi, quorum villosis et exquisilis pellibus praecipua commercii Canadici ratio constat. Hœc venatio duos tresve menses occupât. Imminente festo Sanctorum omnium referunt se venatores domura ad frequentanda divina mysteria, et sublevandas piis precibus defunctorum animas, quod insigni pictate curaque praestant. Transactis diebus festis, continua silvas et venationem repetunt, et usque ad ineuntem Decembrem instant operi. Tune relictis silvis domum redeunt ad celebrandum Virginis sine macula conceptae diem festum, itemque S. Francisci Xaverii, quem peculiari studio, tanquam alterum à S. Josepho Missionum Ganadensium prœsidem et j)atronum, colunt. Débita cum Deo contracta dissolvunt universi pœnitentiae sacramento, idque aliquot ante festum ipsum diebus, utotii plus babeant ipsi ad excutiendam conscientiam, et animum sacramento praeparandum ; et facultas major sacerdoti sit ad singulos audiendos, quod minus commode utiliterquefitcumturmatim ad sacrum pœnitentiae tribunal concurritur. Reliquum Decembrem ac lanuarium usque ad sacram Deiparae in templo expiatie lucem, collocant partim in piscatu, partim in faciliori venatione perdicum, leporum, et aliarum id genus animantium : quo tempore vix pernoctant foris. Sin illos vel asperum frigus, vel imber domi tenet, tun<c navant operam texendis reticulis, quibus utuntur ad calcandas impune nives, cum majores feras per nemora et contractos nivibus altis campos sectantur. Earum vestigia, aut lustra, cum deprehenderunt, eô migrant cum tota familia, nec prius revisunt pagum et notos lares, quâm vernus zephyrorum halitus nives solvere caeperit. Domum reversi, et Pascbali dape refecti, agros Indico tritico conserunt, inde flu-

minum ripas obsident captandis piscibus, aut annosas arbores in sylvis rimantur, quarum è corticibus cymbulas suas conficiant : iis compactis extremo ferè Sextili iitilem medicamentariisherbam, nec levis in Europa pretii, colligunt, Capillariam pharmacopola& vocant. Intérim Indica seges maturescit, et circa Idus Septembres^ demetitur. Succedit Fibrorum venatio, quae, ut modo dixi, ad Calendas Novembres producitur. Elucet in iis occupationibu& eorum pietas, et summa qua sacerdotem INIissioni praepositum observant, docilitas, quœ ipsos maxime in concordia et omni virtutis officio conlinet. Priusquam e pago discedant ad opus in sylvis, agrisve faciendum, nunquam omittunt prseter sacellum ire, ibique Christum in SS° Sacramento salutare : idem redeuntes ante praestant, quam sua répétant mapalia. Si pernoctandum sit extra pagum, si iter aliquo capessendum, si ad venationem catervatim prodeant, certiorem faciunt sacerdotem, et ejus consilium exquirunt, neque cunctantur venationem aut opus aliud omittere, si minus illi placere ac probari sentiunt. Parem in aliis omnibus erga illum obedienliam ac docilitatem adhibent, neque illum secus atque patrem rectoremque venerantur et audiunt.

Sed bœc facilia, cum domi sunt, et mutuis foventur exemplis r plus multo difficultatis et negotii est, cum proficiscuntur Quebecum, unde non longé absunt. Tune ipsis occurrunt alii barbari, a quibus ad potandum invitantur : tune instant avari caupones^ a quibus paene in popinas pertrahuntur. Verum a quinque annis^ ex quo hic sum, neminem vidi non dico ebrium, sed ne aspersumi quidem levi suspicione hausti aut apud mercatores quibus cum negotiantur, aut apud caupones, barbarosve aliarum Missionum^ vini. Nonnunquam instant Galli, et religionem nimiam incusant : Enimvero, inquiunt, quid criminis est, si quis obiter, si de via lassus, si hospitis et amici causa, vini cyathum unum hauriat? Respondent isti Lauretani magna cum libertate, Ita est, ut dicis, frater; at Mariœ promisimus, ne cyathum quidem unum a nobis unquam hauriendum. Ita vindicamus priora flagitia, cum nos ignari \erx pietatis ac religionis vino ingurgitare solebamus; nunc alios mores, alios animos induimus. Vidi ego ex illis aliquos domi Gubernatoris et Proregis Canadensis, vini scyphum ab eo porrectum penitus recusare, neque ante illum humere, quam Societatis sacerdos ut sumerent praeciperet. Nec ita pridem Gallusmercator hune mecum sermonem habebat : Nonpossumus^

mi pater, Lauretanorum Huronum temperantiarn et constantiam non admirari. Niiper in eorurn turmam incidimus, et extructis pro more tuguriis omnes eodem in loco pernoctavimus. Adduci nunquam a nobis potuere ut vini guttam primoribus labris gustarent, contenti pane ac pauxillo tabaci, quod libenter ipsis erogavimus.

Ceteriim haec tam exacta, tam abstinens potionis ebriosae Lauretanorum pietas , nequaquam bellicosos, quibus barbari vulgo pollent, spiritus infringit : modum et certes dunlaxat ardori Marlio fines ponit. Quamobrem nunquam sumunt arma, nisi annuente Gubernatore : ubi dimicandum, reliquis popularibus exemple, ac pudori saepe sunt. Itaque cum expugnaretur Anglorum quidam pagus, instaretque turma equitum ad propugnandum pagum submissa, soli Gaili cum Lauretanis et Abnaquiis hostilem impetum sustinuerunt repuleruntque, ceteris barbaris in fugam turpiter effusis. Nec mirum, inquiebant nostri Hurones : Quis enim fortis esse possit, qui se bostem esse Dei, et amissa mortali vita subeundam sibi mortem immortalem sciât? Nullos vera milites, quàm Lauretano è pago, sibi libentius adjungunt Galli duces : Quippe, ut fatentur, certo scimus illos in acie nunquam signa deserturos, aut ingruentibus bostibus cessuros. At quanti fiunt a Gallis, tanti Gallos ipsimet faciunt, ac Ludovicum Gallia& Regem in primis venerantur, tum ob egregia ipsius facinora, tum ob studium propagandae ac tuendaî religionis, quo praestare illum norunt. Priusquam ad bellum et ad deliberatam, si res ferat, necem gradiantur, Numinis amiciliam aut confirmare aut instaurare student, peccatis apud sacerdotem depositis , et acceptam in sacramento gratiam enixè tuentur, quemadmodum ipsemet in gesto nuperrimè bello comperi, cui cum illis interfui. Barbarus ex Anglorum elapsus castris, et Quebecum accurrens, nunciavit adesse hostem cum tribus hominum millibus. Marchio Vaudrevillius , rei bellicae praefectus non expectandos Anglos censuit. Igitur quà Gallorum quà barbarorum duo millia properè colligit. Lauretani se praeteritos rati, quia cum popuhiribus suis conscripti non fuerant, unum è ductoribus suis ad me misère, qui de injuria, ut ipsi amicè interpretabantur, expostularet. Gui ego, brevi adfuturum a Gubernatore centurionem respondi : et ad fuit in tempore ipso, Lauretique incolas ad belli societatem invitavit. Ingens pago toto laetitia. Nemo qui per aetatem militare

posset, defuit, ne senes quidem duo sexagenarii. Rumor inter

haec repentinus hostes in propinquo esse attulit. Gonclamalum

subito ad arma : Sed Hurones nostri, quos honoris ergo stipa-

tores corporis sui, et excubitores Gubernator deligerat, non ante

in viam se dederunt, quàm rei divinae, licet nocte intempesta,

omnes adfuissent. Eadem in iis itinere toto pietas enituit, et

magnam Gallis adinirationem cum débita laude movit : eadem

perseverarit, postquàm acies tota Ghamblyum attigil, quern in

locum convenire copias omnes oportebat. Ibi matutinas ac sero-

tinas obire preces, tum publicas, ut in pago Lauretano mos, tum

privatas ; fugere nocturna barbarorum aliorum conventicula, et

choreas, licet affinium etccgnatorum; visereduntaxat illos de die,

et modestiae ac pietatis ubique spécimen edere, adeo ut, dimissis

post victoriam copiis, non alio nomine Hurones Lauretani, quam

sancti barbari, appellarentur, meque P. Vallantius, Residentiae

Montisregalis superior, dum Quebeco transiret, ubi forte tune

aderam, suavissime complectens, Gratulare tibi, mi Pater, inquit,

totidem enim sanctos, quot Hurones Lauretanos babes. Sanè,

cum nuper natali B. Virginis die omnes ad sacram accédèrent

mensam, vix in plerisque necessariam sacramento pœnitentiae

materiam reperi, ac totus fermé pagus adiré sacrum epulum,

omissa confessione peccatorum, potuisset. Quœ porro vivis inest

pietas, eadem in morientibus elucet. Per annos quinque, quos

hic transegi, nemo unus aliter cessit e vita, quàm quo prœdesti-

nati modo soient : suœ compotes mentis ad extremum usque

spiritum; in exercendis ore atque animo virtutibus Ghristianis

assidui, summa gaudentes tranquiliitate, et è divinœ voluntatis

nutu, seu vivere illos, seu mori juberet, omnino suspensi ; denique

pronunciandis Jesu et Mariœ nominibus sanctissimis, ac pie

deosculandis Servatoris crucifîxi plagis immortui. Eandem quietae

mentis serenitatem in casibus quamlibet asj)eris et inexpectatis

retinent. Exemplo potest esse juvenis, Paulus nomine, quem

imprudens et ignarus frater miserabili errore interfecit. Naviga-

bant in cymbula, ciim anatum grex advolare conspeclus est.

Ambo ferreas displodunt fistulas, sed Pauli frater qui pone

stabat, suam displosit in fratris caput, qui corruens et manans

sanguine, deponi se rogavit in littore, ac sacerdotem acciri, Sed

cum abesset longius, Evocate mihi, ait, Thaouvenhosum (Dux ille

militum non arte bellica magis, qua pietate christiana, clarus et

notus erat). Quem iibi rnoriens jiivenis as|)exit, Avuncule mi (sic à junioribus appellantiir ductores copiarum) adjuva me, obsecro, ut paucis, qui supersunt mihi, momentis recte utar. Dici vix potest, quo affectu, qua vocis et anirai contentione, Thaouvenhosus morientis auribus actum conti'itionis inslillaverit, quibus eum verbis ad fidem, spem, caritatem, consensionem cum divina voluntate, excitavit. Oblatas Ghristi plagas cum pio et supremo libaret osculo, loqui ac vivere desiit. Visus est mortem instantem prœsensisse, adeo mutatus erat ab illo, qui prius fuerat ! diulius in œde sacra perstare; oblectamenta omnia etiam permissa et innoxia, fugitare; modum ac modestiam singularem, si quid ageret ac loqueretur, tenere : bellicam gloriam, et nescio quas barbarie mililiœ phaleras, quibus victores ornant se ac circumspiciunl, respuere; cselestia et œterna prœmia crebris sermonibus usurpare. Sic animam sibi destinatam Deus pra^parabat.

Et quoniam de Thaouenhoso mentionem feci, quem omnis regio, tanquam exemplar Christiana^ integritatis suspicit, nonnulla subjiciam, quae viri virtutem eximiam déclarant. Barbarum nihil habet prœter originem. Ampla mens, excelsa , nihil humile, nihil homine j)robo et sapiente indignum cogitans : vultus ipse modestiam, dignitalem, probitatem spirat. Fama virtutis tanta ut ejus precibus commendare se cuncti non dubitent, et earum ope multa se divinilus adeptos esse fateantur : ejus conspectu accendi pietatem suam, dicunt, et extinctum aut sopitum caritatis ardorem reviviscere. Gallis aeque ac barbaris incitamento est ad bene vivendum et ad bene pugnandum. Acceptis in acie vulneribus honestis totus est coopertus, ac si decem taies in reliquis Ganadae nationibus Mars Gallicus invenisset, jampridem nullus Gallorum hostis, nullus Iroquœus foret. Insignis illa benignitas et mansuetudo, quam Ghristiana lex afflat, et qua vincit omnes, nihil de fortitudine bellatoris et Huronis ferocitate detrahit. Simul atque belli rumor increpuit, primus arma induit, postremus exuit. Quacumque incubuit, fuga hostium, clades, internecio : ejusque pars magna fuit in victoria de Anglis reportata, cum ingens eoruni pagus, de quo suprà memini, expugnatus est. abducti ex illo pago captivi amplius centum, et in fœderatas barbarorum nationes, quae prœlio interfuerant, distributi. E Lauretanis Huronibus dux primarius in pugna ceciderat. Moris est apud Ganadenses ut mortem ducum

«uorum velut expient consolenturque captivi cujuspiam nece. Adest affinis mortui, captivum postulat; concessum destinât flammis, et barbaram crudelitatem explere miseri supplicio parât. Ita fert gentis consuetudo. Mussare intérim ceteri ; senes, licet inviti, silere ; juvenes jus hoc armorum, victoriœ mercedem, solatium primariae et afflictœ familiae unicum clamitare. Tune vero ^ssurgens Thaovenhosus, licet nondurn ducis dignitate ac titulo auctus, verba facit in procerum cœtu, et pro vita captivi fîdenter pérorât. Rogat, obtestaturque ut meminerint se Ghristianos €sse, ac Lauretani oppidi cives : non congruere nomini Christiano diram crudelitatem : Lauretanorum famae injuriam hanc inuri sine summo dedecore non posse. Instat mortui nepos, urgent cognati ; consuetudinem opponunt, exitio fore omnibus adhibitam in unum caput clementiam : hinc hostes ferociores et ad nocendum audaciores fore, spe impunitatis. Ego vero, ait vocem contendens, affinis quoque sum ejus Ducis, quem cœsum in acie lugemus, et cujus necem indigna crudelitate vindicare Tultis : mihi quoque debetur iste captivus, hune mihi vindico, et mei juris esse pugno : si quis illum aliter ac volo, attingat, ultorem me habebit. Attonitus hac oratione cœtus obmutuit : neque quisquam ausus est durius quidquam in captivum statuere.

Sic auctoritate sua vir egregius ad miserorum salutem utitur : eandem strenue adhibet ad tuendam religionem, cujus tanto studio flagrat, ut Regem Galliœ hoc nomine plurimi faciat, quod «um catholicse et avitœ religlonis eximium esse vindicem audiverit. In Lauretano autem pago strenuam sacerdoti Missionis praesidi operam navat. Quidquid edixit Pater, quidquid utile communiter fore censet, huic mandat, et curandum atque efficiendum certo confîdit. Ego vero nullus dubito quin orationis peculiari dono fruatur, ac Deum prae oculis semper habeat : sanctissimum quidem Jesu nomen in ore semper habet, ac licet tacitus illud pronunciet, facere tamen non potest, quin a prcetereuntibus audiatur. En quas fruges hoc solum Ganadicum efferat ! Lœtiores multo essent atque uberiores, si triplex lolium abesset, quod, Gratia Deo, prorsus ex hoc Lauretano agro exstirpatum est, «brietatem dico, superstitionem, et impudicitiam. Haec triplex Missionum nostrarum labes quarum ebrietas prima et omnium maxime capitalis est. Haec Missionem pulcherrimam, cui a

Saltii nomen factum, profligavit : hœc reliquas evertet, nisi Régis providentia mercatorum avariliae per quos vinum igné stillatum ac decoctum barbaris ingeritur, frenos injiciat. Si reme- <lii nihil afFertur huic malo, brevi non religionem solum amissam lugebimus, sed Gallicam quoque Goloniam penitus eversam. Quippe barbares in Gallorum fîde nihil continet praeter religionem ; hac deperdita confluent omnes ad vicinos haereticos, apud quos lucri multo plus, quam apud Gallos faciunt, et suas merces commodius distrahunt. Quominus ad eos se conférant obstat salutis aetern£e ratio, cujus inter illos nullam sibi spem fore sciunt. Hoc vinculo abrupto , soluta per ebrietatem et comités ebrietatis pestes, cura salutis et religione, actum est de Canadensi Gallorum coloniâ, peribit tôt annorum, tôt bellorum, tôt sacerdotum, labor. Nosti haec, mi Pater : novit R. P. de Couvert, qui Lauretanae Missioni per annos septem decim praefuit : ex eo, cum jam Quebeci degat, plura cognoscere poteris. Faxint Superi, ut qua? per eum inchoata féliciter, et ad eara quam videmus, maturitatem perducta sunt, tueri, ac si fas est, augere possim. Opus mihi sunt ad eam rem peculiaria gratiœ caelestis auxilia, quae ut suis apud Deum precibus et SS. sacrificiis R^ V* mihi obtineat enixè rogo.

è Lauretano oppidulo R*V» nonis octobr. 1710.

Servus in X°

Ludovicus Davaugour.

P'* J. Gravier, missionarii apud Illinenses in ora occi-

DENTALI GaNAD.E EPISTOLA AD R. P. GeNERALEM, ThYRSUM GONZALÈS.

Ex nova Franciâ, 15 feb. 1694.

Transacta hyeme apud Omiamios, quadringentis leucis Kebecodistantes, hùc ad meos illinenses redii mense aprili (1G93). Ad' recitandns preces convenerant omnes intereà manè et sera perindè ac si adfuissem ; nemo autern mortuus, durn abfui,. quem non baptisassem prius.

Paucis post reditum diebus, adstantibus indigenis, simul et quibusdam gallis mercatoribus, œdem Deo rite dicavi, ad quam» major erecta crux cum festis acclamationibus.

Ex hoc, matutinis et serotinis horis obire pagum, cunctos voce^ ad preces invitare, doctrinara christianam exponere, bis hebdomadâ quAque in sacello, quotidie à cœnâ, in mea ipsius casa,, ob nimiuni frigus hibernum; quo penè omnes conveniunt ; neminem interrogari, neminem respondere pudet. Mirum quantum» acuant animos granula quaedam rubra, acus, cultellus et alia id genus, nullius apud nos, ingentis apud eos momenti praemia. Nullus omninô nunc in pago, etiam puer, qui doctrinam X^"" non teneat. Multos audire est per casas, certa fidei nostrae capita, carminibus dicam descripta, décantantes, sibique invicem revocantes in memoriam. Quae sint matrimonii leges, impuram gentem edocere imprimis cui'o. Juvant nos etiam maxime chartacese imagines, in quibus depictam veteris et novi testamenti historiam ipsis ob oculos pono, sigillatimque explico. Multos confitentes audivi, quorum nonnuUi omnia vitaî anteactse peccata deponere, adhibitis de more ligneis virgulis ad juvandaçi memoriam. Neque omiserim casas ad très leucas adjacentes pago, quas cir-