Voir plus haut, p
adolescente Gallo maxima remorum contentione diffugiunt; jam insequentium oculos evaserant, cum post alteram terrae linguam, quae omnino praeternaviganda ipsis erat, à duabus hostiura naviculis intercipiuntur. Hic Huronum aliquis arrepta ferrea fistula ictum in hostem dirigebat, quem occupans Iroquaeus glande plumbea trajectum sternit exanimem. Eo spectaculo conturbati ceteri ponunt arma, seque ac sua permittunt hosti. Vietores, postquam vincula captivis injecere, spoliant miseros, frangunt, rapiuntque sarcinulas ; vestimenta et quicquid necessariae supellectilis Patribus deferebatur, inter se dividunt.
Mox ad eum quem necatum diximus vorandum se accingunt. Ac primum cor evellunt è pectore, deinde comam cum extima capitis pelle circumcidunt. Hoc illis est, ut diximus, trophaei loco : tum labra dissecant, postremo torosas reliqui corporis partes in frusta scindunt, congerunt in lebetes, incoquunt calida, et pœne crudas et recenti adhuc manantes cruore vorant. Ea fercula paulisper exsatiarunt istorum Laestrigonum feritatem : captivos mitius, ac Bressanium praesertim habuerant, donec post biduum alter Iroquaeorum manipulus adfuit, qui commissa ferociter pugna cum Gallis ad Montem-regalem pulsus, uno è suis ducibus in acie caeso, ac maie multatus, abscesserat. Enimvero in immerentem Bressanium, quem Gallum putabant, stomachum et furorem erumpunt : fustibus débilitant, inedia torquent, adhibent ad ligna verniliter comportanda, hauriendam aquam, et alios id genus mediastinorum labores, idque sub vesperam post iter diurnum pedibus nudis inter virgulta et palustres lacunas summa defatigatione confectum. Si quid vero parum commode ex illorum sententia exequeretur, si mentem jubentium minus assequeretur sermonis inscitia, fustibus impactis erratum luebat, noctem vero trahebat sub dio, alligatus ad arborem.
Post dies septemdecim in his aerumnis transactos, ventum est in regionem Iroquaeorum. Obvii primum fuere circiter quadringenti piscatores, qui ad ripam fluminis tuguria posuerant.
Criidelem in modum torqiietur. — Ad aspectum captivae turbae clamorem laeti sustulerunt, et omissis retibus ac piscatu, ad excipiendos novos hospites se accinxerunt. Detractae statim Bressanio vestes, et agmini praeire jussus. Duos in ordines distributi hinc inde barban, et fustibus, spinis, flagellis armati.
captivos lente procedentes horribili grandine salutarunt. Unusetiam, ceteris truculentior laevam Bressanii prehendens manum, ducto ab imis digitis ad carpum usque cultro immane ipsi vulnus inflixit. Nudus et sanguine diffluens collocalur in tabulato quodam editiori cum ceteris ad spectaculum et ludibriuni, ibique jubetur more barbarico cantare, dum barbari epulabantur. Hac syinphonia condiebant cibos : ac ne quid deesset hilarando convivio, dant signum captivis ut quisque saltet quam poterit elesrantissimè. Non erat in hac arte Bressanius excellens, et in movendis ad numerum pedibus gravilatem ac modestiam religiosus vir ac sapiens retinebat. Offendit ea modestia spectatores improbissimos. Stimulant saltantem , pungunt acutis sudibus^ verberant, ostulant. Nihilintolerabilius erat puerorum protervia^ quibus obtemperandum erat, inepta, crudelia ssepe etiam contraria jubentibus. Alter jubebat cantare, alter tacere, utrilibet gereret morem, ab altero plectebatur. Cedo manum, inquiebat hic, ut eam tibi comburam : Tlle, si porrigis manum, aiebat, tibi caput isto fuste comminuam. Cum tabaci fumum captabant indito ori siphunculo, jubebant Bressanium primas candentes sumere manu et in os tubuli immittere : tum illas iterum iterunique excutiebant, ut eas toties ab humo colligens ureretur.
Satiatis ludo crudeli pueris, appetente nocte duces primariî conclamabant, casa abeundo. Eia, juvenes, prodite, properate, ut noctem bonam captivis nostris apprecemur. Ad banc vocem concurrebant in majorem aliquam casam. Ibi producebatur in médium Bressanius, quem alii fodicabant nudum aculeis, alii titionibus perurebant : alii saxa candentia brachiis, femoribus,, tergo admovebant : hi calentem favillam, illi ardentes prunas in eumdem jactabant. Erant qui barbam, qui capillos vellerent. Jubebatur obire focum et premere nudis pedibus cineres calidos quibus subjecti erant aculei, defixis humi bacillis inspicatis. Tôt inter lanienas cantandum, et premendus vultu sereno dolor. Denique apprehensis manibus aut rodebant ungues crudis dentibus et exstirpabant; aut digitos igné ferroque absumebant.. E decem unus duntaxat, ac ne integer quidem illi relictus. Hsec manuum carnificina ultimum feralis tragœdia^ actum, ac fere quartam horaî partem occupabat, fuitque decies octies repetita.
Post alteram a média nocte horam, lotus lacer et ambustuscoiistringebatur vinculis et in humum nudam suh divo projiciebatur.
Sic dies octo transacti sunt in aditu et primo limine regionis^ Successere tormenla graviora per mensem integrum, adeo ut miraretur ipse Bressanius quo pacto constare sibi tôt inter mortes vita posset. Causa gravius in eum sœviendi hsec fuit. Nescio quis ipsum principem inter Gallos obtinere locum dixit. Excepere vocem ingenti cum plausu, et exquisitis torquere suppliciis ac devorare constituerunt in vicino, qui primus erat Iroquœorum, pago. Illuc festinarunt. [Die 26. Mail 16k3.) Onustus gravi fasce Bressanius, impastus, coopertus vulneribus inter imbres nivesque, sequi properantes cogebatur, incussis verberibus, si paulo tardius incederet, quasi de industria traheret moras captans occasionem fugae. Cum illum aliquando vires defecissent, in flumen decidit, nihilque propius factum est, quam ut aquio obrutus periret. Emersit, ac risu multo conviciisque est exceptus negligentiam et imbecillitatem exprobrantium : pœnasque sub vesperam; igné manibus admoto, dédit. Perductus denique in primum Iroquaeorum pagum, et exceptus est majori quam antehac immanitate. Nam prœter solitum fustuarium, manum illi cultro dissecuerunt, caput pectusque tôt ictibus contuderunt, ut pœne oculum exculpserint, et in terram semianimis corruerit. Cumque tundere jacentem ])ergerent, motus commiseratione quispiam è proceribus illum in suum protaxit tugurium, et certissimaî subduxit neci. Neque finis cruciandi factus. Eo scelerati convolant : digitorum reliquias avellunt, aut adurunt, distorquent pedes ac luxant, stercus in os ingerunt, et alia pleraque indignissima, quœ referre pudor est, désignant.
Ciir ititerfectus a barbaris non fiierit ? Venditiir Batavis et in Galliam redit. — Videtur cœlum ipsum crudelitatem exhorruisse. Repentinusimber, etelisinubibus cum fragore ignés metumtortoribus injecere. Fit fuga, captivi alium in pagum abducuntur. Carnifices defatigatos novi excepere. Bressanius prono in terram capite sublimibus vestigiis attollitur, et catena ferrea colligatus diu pependit. Mox deponitur et injectis vinculis raptatur ; inde per varias, ut cuique libido erat, cruciatuum formas, totis septein
diebus circumductus vix retinuit spiritum in lacero corpore, ac vulneribus cooperto, è quibiis incuratis et sanie marcidi fluentibus tam intolerabilis existebat fetor, ut omnes tanquam a cadavere procul absisterent, nisi si quis forte ad cruciandum accederet. Toto cor])ore immundi errabant vermes, et ruptis digitorum articulis innascebantur tam fréquentes, ut uno die quatuor ex uno proruperint, Intumuerant fœdum in morem manus et brachia, sic, ut admovere cibum ori non posset, nec erat qui operam banc illi navaret. Quamobrem enecabatur famé humumque mandere cogebatur : aut cruda tritici Indici grana si qua projiciebantur, glutire gravi cum periculo. Somnum quominus carperet impediebant et vincula et vulnera. Praeterea latebat in femore apostema putridum, certa necis causa. Jam ad arcem intimi pectoris contagio serpebat; frustra Iroquœi lapillis acutis non sine acerbissimo ejus dolore, illud aperire tentaverant : cum barbarus, sive torquendi, sive sanandi studio, cultrum praegrandem ter, quater in banc ipsam vomicam defixit. Continuo erumpere pestilens pus, et omnes procul aufugere. Ceterum quia è fœtido cadavere in quo prœter ossa, pellem, vulnera, nihil erat, ad consuetas epulas vix quidquam adhiberi posse cernebant : sive illos etiam tôt vulnerura, tantae patientiae, tangebat commiseratio; sive quid aliud causae fuerit, quod ne ipsî quidem satis explicare unquam potuerunt, ut Divinae Providentiae consilium appareat, virum fortem ad alia rursum pericula laboresque in eadem Canada fructuosos destinantis, communi consilio jubetur vivere, quandiu licebit, ac vetula? venditur, cujus avus olim necatus ab Huronibus fuerat.
Solatium ingens animabus mortuorum inacie afferri putant, si quis eorum in locum captivus subrogetur, in quo ipsi velut reviviscant, aut cujus in honorem mactentur. Itaque Bressanium émit libenter vetula. Sed tristi merce laetata diu non est. Nemo in ejus tugurio consistere poterat, nemo fœtorem ferre, quem tôt vulnerum sanies remittebat. Tolerabat mephytim horridam utcuraque anus, et per sese olida, et in gratiam avi demortui ; at ejus fili.K, jam grandes natu triste monstrum, oculis, naribusque respuebant, nec urgere matrem destiterunt ut aliquando tandem illud ejiceret œdibus : tum è mulilis truncisque manibus nuUa, quamvis aliquando convalesceret, utilitas ad domestica ministeria
capi poterat. Denique speravit aliquid nummorum colligi posse si venderetur. Itaque filio mandat, ut Bressanium ad proximam Batavorum arcem deducendum curet, emptoremque quovis pretio quœrat. Batavi pro sua humanitate non solum Iroquaeo pretium pro capite persolverunt, aureos admodum 20. verum etiam diligent! curatione persanatum imposuerunt in navim; qua Rupellam devectus est ad XVII. Kal. décembres anni MDCXLIV. Rependimus Batavis, quam debemus gratiam, et eorum beneficii perennem memoriam istis annalibus libentissimè consignamus.
Menses quatuor transegit P. Bressanius inter Iroquaeos.
Jés. et Nouf.-Fr. — T. II. 29
Lettre du R. P. Jogues au R. P. André Castillon, DE LA Compagnie de Jésus
Montréal ce 12 septembre 1646.
Mon R. Père, P.C.
J'ai reçu celle qu'il a plu à voire R. de m'escrire; elle nous oblige de vous mander quelque chose de notre nouvelle France et nommément de ce qui me concerne en particulier.
J'ai passé l'hyver à Montréal avec le P. Le Jeune; à la demymay, je partis des trois Rivières en compagnie de M. Bourdon, ingénieur de la Nouvelle-France, pour faire un voyage aux Iroquois, desquels nous retournâmes en bonne santé au commencement de Juillet. Mons. notre Gouverneur fut bien aise qu'il m'accompagnast afTm qu'il connust le pays; nous lîsmes une carte assez exacte de ces contrées^, et fusmes bien reçus tant des Hollandais par lesquels nous passâmes que par les sauvages. Les principaux des Européens ny estoient pas, estant allez à l'autre habitation qui est vers la mer et qui est la principale pour les affaires. Nous ne manquâmes pas d'exercice en ce voyage tant sur l'eau que sur terre; nous fismes pour le moins 100 lieues à pied et pour l'ordinaire bien chargés. Je baptizai dans le bourg où nous demeurasmes quelques jours, quelques enfants malades qui sont maintenant devant Dieu, comme je «rois ; je confessai des chrestiens Hurons qui y estoient, nous fismes des présens et en reçûmes de réciproques. Je suis sur le point d'y retourner pour y passer l'hyver, et ne revenir, si je ny
