Voir plus haut, pp. 92, 96, 98, 100, 107 et

potius perfidi apostatae, qui per sylvas invias errabundo Patrie ac profugo, necem sit molitus, ut ejus suppellectili , quantumvispaupere, veste nimirum et calceis, potiretur, pileoque jam lacero.

Sed de his fusius perscribam alibi. Neque vero bello solum. afflicti sunt Hurones nostri; sed funesta famé, et contagiosa lue, simul omnes misère pereunt. Effossa passim e sepulchris cadavera, nec fratribus modo fratres, sed ipsis etiam matribus filii, jam evecti famé, pretiosa nupei' pignora, filiisque parentes sui,. pabulum non semel dedere : inhumanura quidem, nostrisque barbaris haud insuetum minus quam Europaeis, qui suorum carnibus vesci abhorreant. Sed nimirum nihil in cibo discernunt dentés famelici; neque eum agnoscunt, in cadavere mortuo, quera parentem, quem filium, quem fratrem nuper vocarent, dum expiraret; imo neque humano, belluinoque stercori parcitum. Felices quibus amara glande et jîorcorum siliquis uti licuit, innocuo cibo, neque vero ingrato, cui famés condimentum daret; cuique hoc anno raritas, pretium longe majus fecit, quam antea frumento Indico solitum esset dari.

Hœc publica calamitas, inimica corjioribus, animis salutaris fuit : neque enim hactenus laborum nostrorum fructus major extitit, nunquam altius descendit fides in pectora, neque hic usquam christianum nomen fuit illustrius, quam inter ruinas afflictae gentis. Numeramus hoc posteriore anno, baptizatos barbaros, supra tria millia : verissime ut nobis dictum appareat effatum illud Apostoli, flagellât Deus omnem filium quem recipit. Superstites adhuc sumus in hac missione. Patres tredecim, coadjutores quatuor, domestici perpetui viginti duo, undecim alii famuli non perpetui (quibus solis stipendia solvuntur sati& modica) ; sex milites, quatuor pueri, sexaginta omnino animœ; quibus cœlestia sic sapiunt, ut terrena decipiant : certè enim affirmare possum Paternitati vestrre, neminem unum esse qui in spiritu et veritate Deum non adoret; vere ut hsec dici possit esse Domus Dei, et Porta cœli.

Paternam erga nos Dei manum experimur; ita enim haec nos mala cingunt, ut tamen nusquam attingant; nihil ut animis, nihil ut corporibus defuerit; non earum quidem rerum, qua? ad delicias, sed quibus natura satis sustentet se parvo contenta. Neque vero nobis solum hîc viximus; sed insuper nobis dédit divina

raunificentia, unde possemus christianorum paupertati ac miseriis, misericorditer subvenire, vix ut ullus restet in vivis, qui auxilio nostro non vivat; vix ut ullus sit mortuus, qui non agnoverit plus charitati nostrae debere se, quam ulli omnino mortalium omnium. Sic adeo ut parentes Patriœ publiée jam vocemur, et omnimo simus : magnum sane adjumentum ad christianam fidem. De fuluro Dominus providebit, sufficit enim diei malitia sua. Sed tamen duse res sunt, unde multum timemus huic missioni, ne ruinam trahat. Alterum, ab hostibus Iroquaeis; alterum a defectuannonœ : neque enim satis apparet, unde huic malo obviam iri possit. Coacti sunt Hurones nostri, superiori anno, non modo suas domos, suaque oppida, sed agros etiam deserere : vexati nimis bello, ac perpetuis afflicti cladibus; fugientem gregem, secuti sumus Pastores; nostrasque etiam sedes, delicias dicam nostras, Sanctae Marias domum reliquimus, excultaque a nobis jugera, quae spem divitem messis darent : imo , operi manuum nostrarum, nos ipsi ignem subjecimus; ne hostibus impiis, tectum prc-eberet Domus sancta : atque adeo una die, ac fere momento, absumi vidimus labores nostros, decem propemodum annorum : unde spes erat nobis, potuisse nos colligere, quœ necessaria nobis ad victum forent; adeoque perstare nos potuisse, in bis regrionibus, sine auxilio Galliœ. Sed Deo aliter visum est : desolata nunc domus, desolatique Pénates; alio migrandum fuit, et in terra exilii nostri, novum exilium quserendum.

In conspectu continentis, viginti circiter milliaribus ab bac prima sede Sanctœ Mariae , Insula est, vastissimo cincta lacu (quod mare melius vocetur) : illic stetere Hurones profugi, pars saltem maxima; illic etiam standum nobis fuit : illic struendœ novœ sedes, ubi nuper ferarum tecta fuerant; illic exscindendae silvœ, nunquam ab orbe condito securim passae; illic demum exstruenda prœsidia, bellicus labor, non nobis solum, sed etiam barbaris. Hae fuerunt artes nostrae, hic conatus noster continuus; non œstate modo, sed tota hyeme; ut jam satis tuti nobis videamur, ab bac parte; atque excipiendo communi hosti haud imparati : neque enim ligneo tantum vallo cincti sumus, ut moris hactenus fuerat; sed lapide, spissoque muro, quam difficili ad ascensum, tam facili ad defensionem; quique inimicum ignem non metuat, non arietem, tormentave ulla bellica quibus uti possint Iroquœi.

Sed operosior longe restât labor, evellendis arboribus, tellurique ad cultum agrorum parandœ, unde arcendae fami, partim frumenta, partim radiées, atque herbae sufficiant; Tali enim cibo hîc vescimur; nullo utimur potu, nisi aqua^ frigidae : vix ullo vestitu, nisi ferarum pellibus , quas natura sine arte praebet. Gallinas decem, par unum porcorum reservavimus, boves duos, totidemque vaccas quantum scilicet servandae prolis sit satis; annonae frumenti Indici, in annum unum absumpta reliqua, ut charitati christiana; non deessemus : servatum tamen exiguum illud, quod dixi; quia charitas non agit perperam; nec debuit tam esse prodiga, curandis utique corporibus, nihil ut nobis reliqui faceret, quo possemus nos utcumque sustentare, qui fidei excolendœ , salutique animarum procurandae incumbamus. Ut tamen omnia desint, Deo adjuvante, nusquam deerunt animi, nusquam spes deerit, nusquam patientia : charitas enim omnia j^otest, omnia sustinet. Hoc polliceri sancte possum, de omnibus quotquot hîc degunt, Patribus. Paratum habent pectus ad omnia : non cruces, non pericula, non cruciatus ullos exhorrent, quorum in conspectu vivunt, in quibus mori, habent in votis, eô feliciorem estimantes missionis hujus statum, suaeque vocationis dignitatem, quopropius positam ante oculos jam vident, crucem quisque suam, seque omnino in cruce positos; unde eos eripere, nullus mortalium possit; unde eosdem detrahere, sola jubentis Dei voluntas queat, qui per obedientiœ vocem eis loquatur. Amet nos, vestra Paternitas, filios suos et benedicat nobis, in cœlestibus, in christo; quia lîlii Crucis sumus, utinam in eâ moriamur. Hœc summa est votorum nostrorum, hicc spes nostra, hoc nostrum gaudium quod nemo tollet a nobis.

R'^^ admodum P^^t^^ V«^ Humillimus et obsequentissimus filius

Paulus Ragueneau.

Ex Domo Sanctae Mariae in Insula Sancti Josephi apud Hurones In Nova Franciâ 13<^ Martii 1650

Admodum Reverendo in Christo

Patri nostro Vincentio Caraffae

Prœposito Generali Societatis Jesu, Romam.

vu 1

Lettre du P. Charles Lalemant sur le voyage a Paris, EN 1642, DU P. Le Jeune.

Lettre au P. Etienne Charlet,

ASSISTANT DE FrANCE A RoME.

Paris, 28 février 1642.

Mon R. P., P. G. J'ai reçu celle qu'il a plu à V. R. de m'es- €rire en faveur des affaires pour lesquelles le P. Le Jeune est venu ifaireuntouren'ce païs. Or, quoique toutes les affaires de la Nou- Telle-France me soient extrêmement recommandées, si est-il vrai que ce que votre R. m'en escrit, augmente beaucoup mon affection, suivant laquelle je n'ai pas manqué de l'assister. Il a obtenu dix mille escus pour envoyer des hommes par de là, afin •de fortifier contre les Iroquois et empescher leurs courses. Il eût bien encore désiré un secours plus puissant pour chasser ceux qui entretiennent les dits iroquois dans celte guerre, en leur fournissant des armes à feu, mais cette entreprise a esté jugée très hasardeuse : 1° parce qu'on ne sait pas leurs forces ; 2° quand on les scauroit, il faudrait une somme notable pour fournir à la despense des hommes et des vaisseaux qui seront nécessaires à ce dessein ; 3° après tout cela, on ne seroit pas asseuré de l'emporter, et si le coup manquait, voilà une grande -despense que nous aurions faict au Roy sans aucun succez, ce qui feroit que nous ne serions plus ouïs, lorsque nous aurions besoing de quelque secours plus aisé ; 4° je veux que nous emportions la place» par force; je demande après cela, qui est-ce qui asseurera nos flottes contre ceux qui auront esté chassez, et mesme le païs qu'ils tascheront de surprendre comme nous les aurons surpris : et est à remarquer que c'est la Gompa-