Voir plus haut, pp. 380 et
Quotidie mane ubi primura evigilarunt, conferunt se in templurn ad Ghristum Dominum in tlirono gratise suas salutandum. Nerainem ab hoc pietatis officio, aetas aut sexus, non rigidus December, non apstuosa Ganicula, deterret. Ipsi pueri prxvenire grandiores certant. Quis animarum cultor non facile omnium œrumnarum obliviscitur, ciim imbellem turbam videt primo diluculo, et Sîepe ante ipsum solis ortum, poslratam anle aras, et Christi laudes ore tenero balbutientem ? Inveni non raro barbaros hyeme perfrigida genibus nixos et orantes ante ostîum templi, expectantes dum aperiretur. Cum paturit, subeunt, et singuli seorsum precantur; nonnuUi per horam integram. Orto sole aut post paulo, signum dalur salutandaî verbis Angelicis Deiparœ : quod cavent ac religioni ducunt omittere, ubicumque tune sint. Dimidia post hora, celebratur sacrum cui omnes intersunt. Idem concursus diebus profestis ac feslis, eadem alacritas : modeslia vero singularis, quam praeler pagum transeuntes Galli mirantur non sine pudore, dum se moresque suos cum barbaris comparant. Peracto sacro, discedunt, si dies profestus, ad opus domi, aut ruri, faciendum. Vesperè , obeunte sole, datur precalioni signum. Conveniunt omnes in sacellum, ubi pi'o toto communiter pago preces funduntur : suas privatim domi familia quaeque facit, quibus absolutis, sanctissimas Christi plagas pio singuli venerantur osculo. Eadem estdierum festorum ratio, ac profestorum, si laboriosum opus excipias, quod sanctitas festae lucis excludit. Intersunt cuncli mane sacrificio, quod ingratiam totius pagi celebratur : fere omnes dant operam alteri sacerdoti facienti nec pauci tertio, cum ejus est copia. Dum res divina omnium prima fit, qua3 Missionis Missa dicitur, sacra Ganlica vernaculo conscripta sermone, et festis, quœ tune celebrantur, accommodata cantant, pulcherrimo concentu et minime barbaro. Sub meridiem conveniunt in sacellum ad Vesperas, quae concinendis pariter piis canticis continentur. In iis porro canticis numéros et modos Ecclesiastica praescriptos lege, et in Europœis usurpari solitos templis adhibent. Ad vitandum autem otium, quo maxime vitio barbari laborant è viris alii flumen petunt ad fallendos hamo doloso pisces, alii sectantur feras in vicina sylva. Omnes unâ, priusquam sol occumbat, hora recipiunt se in sacellum ad serotinas preces obeundas, et audiendam concionem. Majoribus festis nuUus è pago post vesperas discedit; intérim ne sit otio locus
vel taedio, sacerdos depromptas e sacris paginis aut vita sanctorum historias utiles juxtà et amœnas exponet, aut concertationem puerorum instituet de Ghristiana doctrina disputantium, et grato spectaculo agrestes oculos pascet; aut aliquid aliud ejus generis comminiscetur, quo teneri multitudo solet. Plusculum etiani temporis impenditur publiais precibus : serotinœ paulo citius inclîoantur, iisque finis imponitur solemiii benedictione, quam sacerdos attollens sanctissimum Sacrainentum veneranti populo impertit. Ita descriptura et ordinatum diem Ilurones Lauretani, R**^ Pater, habent, id quod prœsertim rescire R^ V* cupiebat. Si quœrit qusenam sint illorum occupationes annuae, variae sunt pro variis anni terapestatibus. Post collectas fruges, indulgent fibrorum venationi, quorum villosis et exquisitis j)ellibus prœcipua commercii Ganadici ratio constat. Hxc venatio duos tresve menses occupât. Imminente festo Sanctorum omnium referunt se venatores domum ad frequentanda divina mysteria, et sublevandas piis precibus defunctorum animas, quod insigni pietate curaque praestant. Transactis diebus festis, continua silvas et venationem repetunt, et usque ad ineunlem Decembrem instant operi. Tune relictis silvis domum redeunt ad celebrandum Virginis sine macula conceptae diem feslum, itemque S. Francisci Xaverii, quem peculiari studio, tanquam alterum à S. Josepbo Missionura Canadensium pra3sidem et ])atronum, colunt. Débita cuin Dec contracta dissolvunt universi pœnitentia; sacramento, idque aliquot ante festuraipsum diebus, utotii plus habeant ipsi ad excutiendam conscientiam, et animum sacramento prœparandum ; et facultas major sacerdoti sit ad singulos audiendos, quod minus commode utiliterquefitcumturmatim ad sacrum paenitentiœ tribunal concurritur. Reliquum Decembrem ac lanuarium usque ad sacram Deipar;e in templo expiatae lucem, collocant partim in piscatu, partim in faciliori venatione perdicum, leporum, et aliarum id genus animantium : quo tempore vix pernoctant foris. Sin illos vel asperum frigus, vel imber domi tenet, tune navant operam texendis reticulis, quibus utuntur ad calcandas impune nives, cum majores feras per nemora et contractos nivibus altis campos sectantur. Earum vestigia, aut lustra, cum deprebenderunt, eô migrant cura tota familia, nec prius revisunt pagum et notos lares, quam vernus zephyrorum balitus nives solvere caeperit. Domum reversi, et Paschali dape refecti, agros Indico tritico conserunt, inde flu-
minum ripas obsident captandis piscibus, aut annosas arborer in sylvis rimantur, quarum è corticibus cymbulas suas conficiant : iis compactis extremo ferè Sextili utilem medicaraentariisherbam, nec levis in Europa pretii, colligunt, Gapillariara pharinacopolse vocant. Intérim Indica seges maturescit, et circa Idus Septembres demetitur. Succedit Fibrorum venatio, quee, ut modo dixi, ad Galendas Novembres producitur. Elucet in iis occupationibus eorum pietas, et summa qua sacerdotem Missioni praepositum observant, docilitas, quse ipsos maxime in concordia et omni virtutis offîcio conlinet. Priusquam e pago discedant ad opus in sylvis, agrisve faciendum, nunquam omittunt pr^eter sacellum ire, ibique Christum in SS° Sacramento salutare : idem redeuntes ante praestant, quam sua répétant mapalia. Si pernoctandum sit extra pagum, si iter aliquo capessendum, si ad venationem catervatim prodeant, certiorem faciunt sacerdotem, et ejus consilium exquirunt, neque cunctantur venationem aut opus aliud omittere, si minus illi placere ac probari sentiunt. Parem in aliis omnibus^ erga illum obedienliam ac docilitatem adhibent, neque illum secus atque patrem rectoremque venerantur et audiunt.
Sed haec facilia, cum domi sunt, et mutuis foventur exemplis : plus multo difficultatis et negotii est, cum proficiscuntur Quebecum, unde non longé absunt. Tune ipsis occurrunt alii barbari, a quibus ad potandura invitantur : tune instant avari caupones,^ a quibus pa?ne in popinas pertraliuntur. Verum a quinque annis,. ex quo hic sum, neminem vidi non dico ebrium, sed ne aspersums quidem levi suspicione hausti aut apud mercatores quibus cura negotiantur, aut apud caupones, barbarosve aliarum Missionum, vini. Nonnunquam instant Galli, et religionem nimiam incusant r Enimvero, inquiunt, quid criminis est, si quis obiter, si de via lassus, si hospitis et amici causa, vini cyathum unum hauriat? Respondent isti Lauretani magna cum libertate, Ita est, ut dicis, frater; at Marise promisimus, ne cyathum quidem unum a nobis unquam hauriendum. Ita vindicamus priora flagitia, cum no& ignari verœ pietatis ac religionis vino ingurgitare solebamus; nunc alios mores, alios animos induimus. Vidi ego ex illis aliquo& domi Gubernatoris et Proregis Canadensis, vini scyphura ab ea porrectum penitus recusare, neque ante illum humere, quam Societatis sacerdos ut sumerent praeciperet. Nec ita pridem Gallusmercator hune mecum sermonem habebat : Nonpossumus^
mi pater, Lauretanorum Huronum temperantiam et constantiam non admirari. Nuper in eorum turmam incidimus, et extructis pro more tuguriis omnes eodem in loco pernoctavimus. Adduci nunquam a nobis potuere ut vini guttam primoribus labris gustarent, contenti pane ac pauxillo tabaci, quod libenter ipsis erogavimus.
Geterum haec tam exacta, tam abstinens potionis ebriosœ Lauretanorum |3ietas, nequaquam bellicosos, quibus barbari vulgo pollent, spiritus infringit : modum et certes dunlaxat ardori Martio fines ponit. Quamobrem nunquam sumunt arma, nisi annuente Gubernatore : ubi dimicandum, reliquis popularibus exemplo, ac pudori saepe sunt. Itaque cum expugnaretur Anglorum quidam pagus, instaretque turma equitum ad propugnandum pagum submissa, soli Galli cum.Lauretanis et Abnaquiis hostilem impetum sustinuerunt repuleruntque, ceteris barbaris in fugam turpiter effusis. Nec mirum, inquiebant nostri Hurones : Quis enim fortis esse possit, qui se hostem esse Dei, et amissa mortali vita subeundam sibi mortem immortalem sciât? Nullos vero milites, quàm Lauretano è pago, sibi libentius adjungunt Galli duces : Quippe, ut fatentur, certo scimus illos in acie nunquam signa deserturos, aut ingruentibus hostibus cessuros. At quanti fîunt a Gallis, tanti Gallos ipsimet faciunt, ac Ludovicum Galliafr Regem in primis venerantur, tum ob egregia ipsius facinora, tum ob studium propagandae ac tuendœ religionis, quo praestare illum norunt. Priusquam ad bellum et ad deliberatam, si res ferat, necem gradiantur, Numinis amicitiam aut confirmare aut instaurare student, peccatis apud sacerdotem depositis , et acceptam in sacramento gratiam enixè tuentur, quemadmodum Tpsemet in gesto nuperrimè bello comperi, cui cum illis interfui. Barbarus ex Anglorum elapsus castris, et Quebecum accurrens, nunciavit adesse hostem cum tribus hominum millibus. Marchio Vaudrevillius , rei bellicae praefectus non expectandos Anglos censuit. Igitur quà Gallorum quà barbarorum duo millia properè coUigit. Lauretani se praeteritos rati, quia cum popularibus suis conscripti non fuerant, unum è ductoribus suis ad me misère, qui de injuria, ut ipsi amicè interpretabantur, expostularet. Cui ego, brevi adfuturum a Gubernatore centurionem respondi : et ad fuit in tempore ipso, Lauretique incolas ad belli societatem invitavit. Ingens pago toto laetitia. Nemo qui per aetatem militare
posset, defuit, ne senes quidem duo sexagenarii. Rumor inter haec repenlinus hostes in propinquo esse attulit. Gonclarnalum subito ad arma : Sed Hurones nostri, quos honoris ergo stipatores corporis sui, et excubitores Gubernator deligerat, non ante in viam se dederunt, quàm rei divinae, licet nocte intempesta, omnes adfuissent. Eadem in iis itinere toto pietas enituit, et magnam Gallis adrairationem cum débita laude movit : eadem perseverarit, postquàm acies tota Chamblyum attigil, quem in V locum convenire copias omnes oportebat. Ibi matutinas ac serotinas obire preces, tum publicas, ut in pago Lauretano mos, tum privatas; fugere noclurna barbarorum aliorum conventicula, et choreas, licet affinium etccgnatorum; visereduntaxat illos de die, et modestiœ ac pietatis ubique spécimen edere, adeo ut, dimissis post victoriam copiis, non alio nomine Hurones Lauretani, quam sancti barbari, appellarentur, meque P. Yallantius, Residentiao Montisregalis superior, dum Quebeco transiret, ubi forte tune aderam, suavissime complectens, Gratulare tibi, mi Pater, inquit, totidem enim sanctos, quot Hurones Lauretanos habes. Sanè, cum nuper natali B. Virginis die omnes ad sacram accédèrent mensam, vix in plerisque necessariam sacramento paenitentiae materiam reperi, ac totus fermé pagus adiré sacrum epulum, omissa confessione peccatorum, potuisset. Quœ porro vivis inest pietas, eadem in morientibus elucet. Per annos quinque, quos hic transegi, nemo unus aliter cessit e vita, quàm quo praedestinati modo soient : suœ compotes mentis ad extremum usque spiritum; in exercendis ore atque animo virtutibus Ghristianis assidui, summa gaudentes tranquillitate, et è divinae voluntatis nutu, seu vivere illos, seu mori juberet, omnino suspensi; denique pronunciandis Jesu et Mariae nominibus sanctissimis, ac pie deosculandis Servatoris crucifixi plagis immortui. Eandem quietae mentis serenitatem in casibus quamlibet asperis et inexpectatis retinent. Exemplo potest esse juvenis, Paulus nomine, quem imprudens et ignarus frater miserabili errore interfecit. Navigabant in cymbula, cùm anatum grex advolare conspectus est. Ambo ferreas displodunt fistulas, sed Pauli frater qui pone stabat, suam displosit in fratris caput, qui corruens et manans sanguine, deponi se rogavit in littore, ac sacerdotem acciri. Sed cum abesset longius, Evocate mihi, ait, Thaouvenhosum (Dux ille militum non arte bellica magis, qua pietate christiana, clarus et
notiis erat). Quem ubi moriens juvenis aspexit, Avuncule mi (sic àjunioi'ibus appellantur ductores copiarum) adjuva me, obsecro, ut paucis, qui supersunt mihi, momentis recte utar. Dici vix potest, quo affectu, qua vocis et animi contentione, Thaouvenhosus morientis auribus actum contritionis instillaverit, quibus eum verbis ad fidem, spem, caritatem, consensionem cum divina voluntate, excitavit. Oblatas Ghristi plagas cum pio et supremo libaret osculo, loqui ac vivere desiit. Visus est mortem instantem praesensisse, adeo mutatus erat ab illo, qui prius fuerat ! diutius in aede sacra perstare; oblectamenta omnia etiam permissa et innoxia, fugitare; modum ac modestiam singularem, si quid ageret ac loqueretur, tenere : bellicam gloriam, et nescio quas barbarae mililiœ phaleras, quibus victores ornant se ac circumspiciunt, respuere; cselestia et œterna pr.Tmia crebris sermonibus usurpare. Sic animam sibi destinatam Deus prieparabat.
Et quoniam de Thaouenhoso mentionem feci, quem omnis regio, tanquam exemplar Ghristiana^ integritatis suspicit, nonnulla subjiciara, quae viri virtutem eximiam déclarant. Barbarum nihil habet pra^ter originem. Ampla mens, excelsa , nihil humile, nihil homine probo et sapiente indignum cogitans : vultus ipse modestiam, dignitatem, probitatem spirat. Fama virtutis tanta ut ejus precibus commendare se cuncti non dubitent, et earum ope multa se divinitus adeptos esse fateantur : ejuâ conspectu accendi pietatem suam, dicunt, et extinctum aut sopitum caritatis ardorem reviviscere. Gallis seque ac barbaris incitamento est ad bene vivendum et ad bene pugnandum. Acceptis in acie vulneribus honestis totus est coopertus, ac si decem taies in reliquis Canadae nationibus Mars Gallicus invenisset, jampridem nullus Gallorum hostis, nullus Iroquaîus foret. Insignis illa benignitas et mansuetudo, quam Christiana lex afïlat, et qua vincit omnes, nihil de fortitudine bellatoris et Huronis ferocitate detrahit. Simul atque belli rumor increpuit, primus arma induit, postremus exuit. Quacumque incubuit, fuga hostium, clades, internecio : ejusque pars magna fuit in victoria de Anglis reportata, cum ingens eoruni pagus, de quo suprà memini, expugnatus est. abducti ex illo pago captivi amplius centum, et in fœderatas barbarorum nationes, quœ prœlio interfuerant, distributi. E Lauretanis Huronibus dux primarius in pugna ceciderat. Moris est apud Canadenses ut mortem ducum
•suorum velut expient consolenlurque captivi cujuspiara nece. Adest affinis mortui, captivum postulat; concessum destinât flammis, et barbaram crudelitatem explere miseri supplicio parât. Ita fert gentis consuetudo. Mussare intérim ceteri ; senes, licet inviti, silere ; juvenes jus hoc armorum, victoriae mercedem, solatiurn primariœ et afflictae familiae unicum clamitare. Tune \evo assurgens Thaovenhosus, licet nonduin ducis dignitate ac titulo auctus, verba facit in procerum cœtu, et pro vita captivi fidenter pérorât. Rogat, obtestaturque ut meminerint se Ghristianos esse, ac Lauretani oppidi cives : non congruere nomini Ghristiano diram crudelitatem : Lauretanorum famae injuriam hanc inuri sine summo dedecore non posse. Instat mortui nepos, urgent cognati ; consuetudinem opponunt, exitio fore omnibus adhibitam in unum caput clementiam : hinc hostes ferociores et ad nocendum audaciores fore, spe impunilatis. Ego vero, ait vocem contendens, affinis quoque sum ejus Ducis, quem cœsum in acie lugemus, et cujus necem indigna crudelitate vindicare Tultis : mihi quoque debetur iste captivus, hune mihi vindico, et mei juris esse pugno : si quis illum aliter ac volo, attingat, ultorem me habebit. Attonitus bac oratione cœtus obmutuit : Tieque quisquam ausus est durius quidquam in captivum statuer e.
* Sic auctoritate sua vir egregius ad miserorum salutem utitur : ■eandem strenue adhibet ad tuendam religionem, cujus tanto studio flagrat, ut Regem Galliae hoc nomine plurimi faciat, quod €um catholicse et avitae religionis eximium esse vindicem audiverit. In Lauretano autem pago strenuam sacerdoti Missionis praesidi operam navat. Quidquid edixit Pater, quidquid utile communiter fore censel, huic mandat, et curandum atque efficiendum certo confidit. Ego vero nullus dubito quin orationis peculiari dono fruatur, ac Deum jDrse oculis semper habeat : sanctissimum quidem Jesu nomen in ore semper habet, ac licet tacitus illud pronunciet, facere tamen non potest, quin a prœtereuntibus audiatur. En quas fruges hoc solum Ganadicum efferat ! Lœtiores multo essent atque uberiores, si triplex lolium abesset, quod, Gratia Deo, prorsus ex hoc Lauretano agro exstirpatum est, «brietatem dico, superstitionem, et impudicitiam. Hsec triplex Missionum nostrarum labes quarum ebrietas prima et omnium maxime capitalis est. Hsec Missionem pulcherrimam, cui a
Saltu noraen factum, profligavit : hœc reliquas evertet, nisi Régis providentia mercatorum avaritiae per quos vinum igné stillatum ac decoctum barbaris ingerilur, frenos injiciat. Si remedii nihil afFertur huic malo, brevi non religionem solum amissam lugebimus, sed Gallicam quoque Goloniam penitus eversam. Quippe barbares in Gallorum fide nihil continet praeter religionem ; bac deperdita confluent omnes ad vicinos hœreticos, apud quos lucri multo plus, quam apud Gallos faciunt, et suas merces commodius distrahunt. Quominus ad eos se conférant cbstat salutis œternae ratio, cujus inter illos nuUam sibi spem* fore sciunt. Hoc vinculo abrupto , soluta per ebrietatem et comités ebrietatis pestes, cura salutis et religione, actum est de Canadensi Gallorum colonia, peribit tôt annorum, tôt bellorum, tôt sacerdotum, labor. Nosti haec, mi Pater : novit R. P. de Couvert, qui Lauretanse Missioni jDer annos septem decim praefuit : ex eo, cum jam Quebeci degat, plura cognoscere poteris. Faxint Superi, ut quae per eum inchoata féliciter, et ad eara quam videmus, maturitatem perducta sunt, tueri, ac si fas est, augere possim. Opus mihi sunt ad eam rem peculiaria gratiae cœlestis auxilia, quae ut suis a[)ud Deum precibus et SS. sacrifîciis Ra V" mihi obtineat enixè rogo.
è Lauretano oppidulo R®V* nonis octobr. 1710.
Servus in X°
Ludovicus Davaugour.
VHP
P^* J. Gravier, missionarii apud Illinenses in ora occi- DENTALi Ganad.î: epistola AD R. P. Generalem, Thyrsum
