DU TOME TROISIÈME

Mons P. Jaconr MarquETTE

Pater Jacobus Marquette Lauduni natus in picardià, quæ est provincia in eà parte Galliæ, quæ ad Belgas pertinet, postquam annos aliquot exegit in societate, missus est ad Canadenses, ubi brevi Ilinensium apostoli nomen egregiis pro religione christian laboribus, et omni virtutum genere, quæ hanc dignitatem comitantur, consecutus est. Nam proposito sibi Indiarum Apostoli Sancti Xaverij exemplo, eum, ut in moribus, sic in propagandæ fidei ardore exprimere in sese studuit; quam in rem, eum imitatus plures edidicerat linguas, Algonquinensem maximè, huronicam, atque Îlinensem; nec contentus iis laboribus, quos summos in excolendis superioribus Algonquinis, quos Outaouacos vocant, insumpserat, in extremos hujus orbis tractus ad octingentas leucas excurrit, quo fidei nostræ mysteria, Deumque Hominem iis nationibus hactenus inauditum prædicaret.

Nullibi tamen Xaverii similior fuit, quam in morte; hunc enim tanti Apostoli ab omnibus derelicti atque in tuguriolo morientis exitum æmulatus eandem sibi quoque mortem petebat a Deo quotidie, atque in eam rem tum christi merita, tum purissimæ virginis, quam præcipuo cultu venerabatur , favorem apud Deum adhibebat; nec inanes fuisse preces comprobavit exitus ; nam ipse quoque in tuguriolo raptim excitato, atque omni humano destitutus auxilio ad ripam Ilinensis lacus medios inter operosæ missionis labores mortuus est.

1, Voir plus haut, p. 29.

Ingens anno superiore iter susceperat ad sinum propè Mexicum; quo itinere alios inter populos, quos plurimos reperit, fideique nostræ mysteriis imbuit, nullus ad ea capessenda aptior visus est, quam Îlinensis. Est enim ea gens leni, facilique ingenio, atque ut inter barbaros humano prorsus : quare Ilinenses vocantur, quod patrià ipsorum linguâ humanos sonat, quasi ii soli homines essent, cæteri omnes barbari atque agrestes. Accedebat quod eorum aliquos jam primis fidei christianæ elementis imbuerat, cum versaretur apud barbaros quosdam, qui extremam lacus superioris, seu Thraciani oram accolunt, quà ripæ arctius coëuntes in angulum concurrunt, cui à sancto spiritu nomen fecere ; huc enim commercii causà identidem commeabant Ilinenses. Ubi vero pervenit in eorum pagos adeo mysteriorum nostrorum cupidos eos reperit, ut eà tantum lege eum dimiserint, ut aut ipse rediret, ubi rationem itineris reddidisset, aut alium certè iis procuraret, a quo chfistianam legem edocerentur. Nec promissis defuit ; ubi enim paululum convaluit ex dysenterià qua totam æstatem post tantos labores gravissimè vexatus fuerat, obtinuit ab eo patre qui sociis apud Outaoüacos commorantibus piæest, ut sibi bonâ ejus cum venià ad suos Îlinenses redire liceret, prima religionis nostræ fundamenta apud eos positurus. Itaque profectus est mense novembri cum duobus tantüm Gallis ex sinu, ut aiunt, fœtentium {sic enim vocati sunt a Gallis populi, qui hunc sinum tenent non ex fœtore corporum, sed ex aquis salsis, male intellectà nempe barbarorum linguà, apud quos quidquid acre est aut odorem seu blandum, seu gravem exhalat, idem nomen obtinet); ac primo quidem mense [tantum enim temporis insumpserunt in navigando lacu Ilinico) satis commodä usus est valetudine ; at ubi nix cœpit decidere, dysenterià iterum correptus subsistere coactus est ad ripam fluminis, quod ex eo lacu ad Ilinenses ducit. Hic extructo ex arborum corticibus tugurio hyemem totam exegit, at ita fractis viribus morbo in dies ingravescente, ut exauditum se a Deo non dubitarit; comitibus certè asseruit eo se morbo, atque adeo ipso itinere moriturum; cui morti ut esset paratior hyemem auspicatus est ab asceticis sancti Ignatii commentationibus, quas obiit magno tum pietatis sensu tum divinarum consolationum copiâ. Quod superfuit temporis, id totum dedit, vel piis cum Deo ac cælitibus colloquiis, vel excitandis ad pietatem comitibus quibus bis in hebdomadi

sacra despe comit jubea!

Instit ræ S omnei fuit fl rum € vires ; pagun barbai parent utendu dies c Christ eum q dinem, capere extra F Elig €x omr quibus pellibu ticibus Beatæ Era qui in « mille ad rum, t facile 5 Pater s decem Christu dicavit, tatem est. Mi guam, audiret

centis treipæ ritu Jant rum int, lium Nec qua Prat, ibus dire Irus.

rallis puli, \quis quos halat, enim modà erum ex €0 ugudies tibus rum ; eticis etatis temq uiis, bmadà

sacra pænitentiæ atque Eucharistiæ mysteria impertiebat. Iam desperata ejus erat valetudo, at ille sollicitus de suis Ilinensibus, comites rogat, secum a Deo petant ne prius è vità excedere se jubeat, quam Christi nomine possessionem adierit illius regionis. Instituitur in eam rem novendialis deprecatio in honorem Deiparæ sine maculà conceptæ; nec frustra, statim enim præter omnem opinionem depulsa morbi vis est, et ubi primum apertum fuit flumen, itineri se dedit ad 4um Cal. aprl. anno 1675. Asperum erat anni tempus, afflictæ ex diuturno ac recenti morbo vires ; sed urgebat Christi charitas; itaque pervenit in eorum pagum post undecim navigationis dies, non minori suo quam barbarorum gaudio, qui eum ut hominem de cœlo lapsum, ut parentem suum excepere. Îlle hoc primo barbarorum ardore utendum ratus, Duces ac Seniores statim ac deinceps per aliquot dies convocat, adventus causam aperit, tum singula obit tuguria Christum ubique prædicans, dum totius pagi ingens fiebat ad eum quotidie concursus. Quaïe cum tantam Barbarorum multitudinem, qui ejus et visendi, et audiendi studio confluebant, non caperent angusti tuguriorum limites, conventum totius gentis extra pagum agere constituit.

Eligitur in eam rem pratum ingens pago proximum : huc statim ex omnibus tuguriis Barbari confluere : locum more gentis rebus quibusque pretiosissimis ornare, storeis nempè atque ursinis pellibus, quibus insternunt solum. Tum Pater ex perticis ac corticibus holosericà veste sinicà egregiè ornatis quatuor suspendit Beatæ Virginis effigies, ut ex omni loco conspici facilè possent.

Erant in consilio quingenti partim Duces, partim seniores, qui in orbem assidebant Patri : stabat circum juventus omnis ad mille ac quingenta hominum capita : ingens præterea tum mulierum, tum puerorum multitudo ; est enim is pagus familiarum facile 500, aut 600. Hic mirâ expectatione suspensis Barbaris, Pater suscepti itineris causam, ac præcipua fidei nostræ mysteria decem muneribus {is enim est gentis ritus) explicare aggressus, Christum crucifixum quasi in publicis totius gentis comitiis prædicavit, pridiè illius diei quo Christus olim, ut homines in libertatem assereret, inter acerbissimos dolores in cruce mortuus est. Mirum illud, tam expeditam eum habuisse Ilinensium linguam, ut interprete non indigeret, nisi forte ut a remotioribus audiretur. Sub hæc cælestem victimam obtulit Patri pro totius

illius gentis salute, stupentibus tantæ rei novitate Barbaris, et sacrâ quâdam veneratione perculsis ; quo in sacrificio tantà ille est divinæ consolationis copià perfusus, ut colliquefacti pectoris impetus in ipsum vultum, atque oculos redundarent.

Tertio post die, eo nempe qui Christo à mortuis exsurgenti sacer est, iterum rem divinam fecit eodem apparatu atque eâdem Barbarorum frequentià.

Hinc tanta insedit in eorum animis divinæ legis opinio, ut de eû amplectendà jam omnes cogitarent, at vocabant eum alio præpositi jussus et morbi vis qui ingravescebat in dies. Id ubi sensere Barbari, scilicet enixè omnes petere, ne se desertos vellet, rediret quamprimum, aut si per valetudinem non liceret, alium certè suo loco submitteret. Ægrè quidem avellebatur ille à suis Ilinensibus, sed socios omnes convocabat Missilimakinacum, qui illis præerat Pater. [am dicta profectioni dies advenerat, cum Barbari pro se quisque munéra benignè deferre, quæ recusavit vir Evangelicæ paupertatis amantissimus ; at certè, quod unum licehat, ejus sarcinas humeris imponere, quo suum amorem in optimum patrem testarentur. Sic eum ad triginta leucas comitati sunt; dum pervenere ad eum locum, ubi fluvii aquis à superiori loco præcipiti lapsu decidentibus, necesse erat non modo sarcinas, sed ipsum etiam lintrem humeris gestare ad inferiorem fluminis partem ubi leviori tractu fluit aqua. Hanc ubi ultimam operam Patri suo navaverunt Barbari, ab eo tandem avulsi sunt non sine magno utrimque dolore ; hac tamen spe solabantur se illi fore ut eum brevi reviserent; sed aliter Deo visum ; vix enim attigit lacum Ilinicum, cum ita defecit viribus, ut neque se loco movere posset, neque ullum penè usum membrorum haberet; super erant tamen centum adhuc leucæ, tartum enim patet in longitudinem lacus, legenda erat ea stagni ora quæ ad austros pertinet ignota prorsus ac dificilis, quippe per septentrionalem venerant : quare jam comites desperare eum se vivum posse Missilimachinacum perducere, quos ille amicis dictis solatus hortabatur, pergerent porro, quidquid esset laborum, id lubenter pro Deo sufferrent, ne seipsos desererent, affuturum illis post suam mortem divinum numen; fuit enim toto eo morbo animus sui semper similis, atque ex unius Dei voluntate pendens, mira mentis tranquillitas, quam et in verbis, et in totius oris hilaritate præ se ferebat, ut jam cœli deliciis in antecessum frui

sentir cogit comp:

intent itque colloq voces, Mater liber, morte penso vis del acie, o teret. exultal Itaque quà ral locum, se cruc piam p tribus :

sacrà s funere Inter dam flu humand comites atque sed vix ex adve flumen « collem, tuguriol Æger dis è-li Xaverii capere, Deo im actus ite

et ille:

ris

enti Jen

t de a sen Îlet, lium suis , qui cum ‘usaquod AIO CAS ais à non infec ubi dem sola- Deo ibus, emvtum \ que sepm se s dic-

Drum,

urum

orbo dens, s oris n frui

sentires ; unius nempe cœli cupiditate tenebatur ; huc vota, huc cogitationes omnes dirigebat, ad illud iter totis animæ viribus se comparabat ; atque hinc totos pene dies, mente divinis rebus intentâ, modo cum Christo Domino, modo cum optimà matre atque angelo tutelari, modo cum omnibus cælitibus suavissimè colloquebatur. Audiebatur identidem cum in eas erumperet voces, credo quod redemptor meus vivit etc. Maria mater gratiæ, Mater Dei memento mei etc. legebatur ei quotidie pius aliquis liber, cui addi voluit extremis diebus meditationem, quam de morte scriptam secum ferebat. In persolvendo vero sacerdctum penso adeo religiosus fuit, ut ne extremo quidem vitæ die, quamvis debilitatis omnino non solum viribus, sed etiam oculorum acie, obtineri ab eo potuerit ut aliquid de eâ contentione remitteret. lam illuxerat dies qui mortem ejus præcessit, cum ille exultabundus monuit comites altero die migrandum sibi esse. tique omnia diligentius comparare, docere toto eo et altero die quà ratione funus efferrent, quem humando corpori deligerent locum, ut pedes, manus, vultum componerent, cæterum cupere se crucem in tumulo excitari, crederes eum funus alterius cujuspiam procurare adeo præsens ubique sibi erat animus, ut etiam tribus ante mortem horis monuerit, ut tintinnabulum quod in sacrà supellectili habebat, ubi primum excessisset, atque in ipso funere Eclesiæ ritu pulsarent.

Inter eos sermones aperitur eminus collis qui ad ostium cujusdam fluminis paululum eminebat : hunc ille conspicatus, ratusque humando corpori aptum, hic utique requiescendum sibi ait; at comites causari multam adhuc lucem, utendum potius tempore atque ulterius progrediendum. Nihil ille quidem adversatus, sed vix fluminis ostium prætervecti erant, cum repente exortus ex adverso vehementior ventus lintrem repulit. Quare reversi flumen subeunt, appulsâque ad ripam cymbà ægrum exportant in collem, ubi accenso igne, atque extructo raptim ex corticibus tuguriolo illum deponunt.

Æger ut in eà solitudine se solum, nam comites, in exportandis è lintre sarcinis occupati erant, ac rerum omnium inopia Xaverii sui similem se vidit, scilicet vix ipse suam lætitiam capere, ut qui votorum omnium compos factus esset, grates agere Deo immortali pro tanto beneficio, earumque omnium virtutum actus iterare, quos toto morbi tempore exercuerat.

Sn DE PR APT RENTRER dE SR 5 AM PE OST Er METRE A

Post hæc conversus ad comites, quas doloris vis absorbebat osque paucis solatus ad omne officium ac virtutem christianam pro viribus accendit, sperarent affuturam sibi opem divini numinis, cujus gloriæ promovendæ causà in remotas eus regiones venerant, gratias habere, quod tam fidelem sibi operam tantà eum charitatis testificatione navavissent, eorum se memorem in cœlo futurum, veniam durent, si quid fortè ipsis molestie, aut offensionis exhibuisset, idemque suo nomine peterent «ab omnibus sociis apud Outaouacos commorantibus. Demum jussos pec- Cata deponcre sacramento pænitentiæ expiavit. Ipse quia sacerdotis non erat copia commissas ab ultimà confessione noxas scripto tradidit deferendas ad Patrem sociis Outaoüacensibus præpositum, qui eas suis apud Deum precibus deleret. His peractis, ut vidit comites plurium dierum navigatione ac laboribus defatigatos, ut erat à natura propensus ad misericordiam, voluit trantisper quiescerent, necdum enim venisse suam horam, excitaturum eos ubi immineret, quod et præstitit post duas tresve horas, cum jam instaret extrema cum morte lucta.

Accessere illi, et ad ejus pedes provoluti sunt manantibus ex oculis lacrymis; quos iterum amplexatus, bono animo esse jussit. Tum petità aquà lustrali, quam in eam ipsam rem octo ante diebus solemni Ecelesiæ ritu consecrärat cum sacra reliquiarum thecà, extraxit ipse sibi & collo chrisii à cruce pendentis effigiem, eorumque alteri datam voluit sibi ante oculos sisti. Mox sentiens se deficere, collectis ut potuit viribus, manus junxit, atque oculis in Christi effigie defixis contentà ac distinctà voce professus est se mori Christianum, sanctæ Romanæ Ecclesiæ filium; tum gratias egit Deo, quod in societate Jésu, quod in proseminando Christi Evangelico, sed maximè quod in tuguriolo, uti semper optârat omni humanä ope destitutus moreretur. Post hæc conticuit, cæterum quod sujerfuit tempus insumpsit tacitus piis cum Deo ac cælestibus colloquiis; quanquam identidem ‘erumpebat in eas voces : sustinuit anima mea in verbo ejus, Mater Dei, memento mei. Rogarat comites, ut cum esset in extremo vitæ agone, sacra lesu, ac Mariæ nomina sibi inclamarent, si forte id ipse facere prætermitteret; id ubi præstitit eorum alter, æger statim Jesum et Mariam intermortuis vocibus pluvies appellavit; atque hic tanquam si cælestis alicujus species

oblat:

erant, sustul pateb:

mnato :

anima christ:

viginti Canad Atc cieban ad tinti ris tum Deum cruce, ( cerentu acerbo spiritur spei ple ubiin c genibus tumulo.

admovit evanuit, tione re nobis a proposit sanctimd tatis Je ardens 1 extrema Christi huic egr Sibi amo lis, hur omnes fortitudi omnino porisque

bat

am LE nes antà n in aut nnhipec- CE l'= OXAS sibus

His boridiam, suam post morte

us ex jussit.

e dieiarum giem,

senatque

proilium; semilo, uti

Post tacitus ntidem

ejus, sset in clama-

eoruni S pluspecies

oblata fuisset, oculos, subitô, qui prius in Christi effigie defixi erant, quasi novo perfusus gaudio ac gestienti similis paululum sustulit, nec intueri desiit objectam hanc speciem, magno, uti patebat ex oculis, voluptatis sensu, dum renidenti, atque inflam= mato vultu sine ullà oris, aut corporis contractione, uti fere fit, animam placidissimè efflavit 15° Kalendas Junias anno post christum natum 1675 ætatis vero suæ 38°, cum annos unum et viginti in societate, duodecim nempe in Galliâ, novem apud Canadenses exegisset.

At comites, postquam lacrymis, quas amor simul et pietas eliciebant, parentis optimi corpus irrigavere, funus extulerunt ad tintinnabuli pulsum eo quo præscripserat ritu magno tum doloris tum pietatis sensu; nec multo post quanti essent ejus apud Deum preces experti sunt; jam enim erectà ad tumulum ingenti cruce, quæ indicium esset sacri depositi, prope erat ut proficiscerentur, cum eorum alter, qui partim ex mærore, partim ex acerbo dolore pectoris jam aliquot dies vix capere cibum, aut spiritum ducere poterat, accessit ad optimi Patris tumulum bonx spei plenus ; promiserat enim se suis apud Deiparam precibus, ubi in cœlum pervenisset, eum adjuturum. Hic positis ad terram genibus atque adhibita brevi comprecatione, terram accipit ex tumulo. Mirum! vix fiducià plenus, eam reverenter ad pectus admovit, cum omnis continuo dolor ex pectore, ex animo mæror evanuit, novoque delibutus gaudio quod deinceps totà navigatione retinuit, lintrem cum socio conscendit. Multa hic essent nobis addenda de tanti viri virtutibus, si vitam ejus conscribere propositum nobis esset; fuit enim vir admirabili planè vitæ sanctimoniâ, qui virtutes eas omnes in se collegit, quæ et societatis Jesu filium et Xaverii discipulum et apostolum decerent ; ardens nimirum gloriæ divinæ promovendæ studium quo incensus extremas hujus orbis regiones peregravit, easque nationes Christi institutis excoluit, quæ nobis hactenus ignotæ fuerant; huic egregiam quandam jungebat morum suavitatem, qu omnium sibi amorem conciliaret omnibus omnia factus, Gallus cum Gallis, huro cum huronibus, Algonquinus cum Algonquinis ut omnes Christo lucrifaceret. Quid dicam de ïllä infracta animi fortitudine, qua vix dum è diuturno morbo recreuius, debilitatis omnino viribus, tantum iter suscepit; de angelicà mentis corporisque castimonià ; de candare animi, ut omnes intimos sensus

non iis modo, quos Christi colebat loco, verum etiam aliis aperiret, ut nullus eum nosset, quin amaret? Eas autem omnes virtutes alebat orationis studium qua mens divinis rebus ubique intenta Deo suavissimé jungebatur.

Sed elucebat maxime tener in sanctissimam Deiparam amoris affectus ; et quanquam omnia ejus mysteria summè venerabatur, præcipuo tamen affectu ferebatur in immaculatam conceptionem, ut nunquam de eà vel publicè, vel privatim loqueretur, nisi mir cum astantium voluptate; Immaculats” certè Virginem, sic enim eam appellare solitus erat, ubiq à in colloquiis familiaribus, et in litteris, usurpabat ; statas ei quotidiè preces, quas officium conceptionis vulgo appellabant, à primâ pueritit velut obsequii sui tributum obtulit, idemque ut facerent alios omnes hortabatur ; et quod mirum est in infante jam à nono tatis anno septimum quemque hebdomadæ diem jejunus egit, in honorem Deiparæ sine maculà conceptæ : nunquam aut sacrum facere de immaculatà conceptione, iis diebus quibus per Ecclesiæ leges id integrum fuit, vel oratione certè de conceptione recitare prætermisit. Paucis autem ante mortem diebus coronam de hoc mysterio composuit, quam unam cum comitibus deinceps quotidie Reginæ suæ offerebat, Hæc autem sic se habet. Recitato fidei nostræ symbolo cum oratione dominiçà, atque sngelicâ salutatione, dicitur quater ave filia Dei patris, ave r Dei filii, ave sponsa Spiritus Sancti, ave templum to Crinitatis : per sanctam Virginitatem et immaculatam conceptionem tuam purissima Virgo emunda cor et carnem meam, in nomine Patris, et filii, et spiritus sancti, amen. Additur semel Gloria Patri etc. eaque omnia ter repetuntur. Denique ut perpetuum extaret suæ pietatis monumentum, Ilinensium missioni nomen fecit ab immaculatâ conceptione, ut ii quibus in terrà nihil habebat charius, in ejus essent fide ac clienteläà, à quâ innumera in se totumque humanum genus beneficia emanare in dies experiebatur.

Neque defuit optimo clienti mater sanctissima; etenim ne infinita complectar, quæ longum esset hic recensere, quoniam de illius morte nunc solum agimus, decessit, uti semper ab ei petierat, et in tuguriolo, et sabbathi die, quer nempè cultui Deiparæ Ecclesia consecravit; nec dubitant comites, quin hæc ipsa videndam ei se præbuerit, cum paulo ante mortem appellatis Jesu ac Mariæ nominibus, oculos subito, ut diximus, supra

Chris!

visus testare in sint Inve quam Christ spiritu sociis iter su Huc, certus | ciscor, tati ubi Barbar.

inter 1 dibus ripamqi unum $ pœnas « quam n« hoc tan certe, u viribus tiam ves

Deum D ciorum

(Arch Cahicr 1

P. Mar P. Chole

sionnair

aliis mnes

ique

noris atur, ner, , hisi inemn, >Jquiis reces, 1eritià alios wtatis norem ere de ges 1d rætermysteuotidie o fidei atione, ii, ave à per puristris, et ri etc.

et suæ imma harius, umque

ab eù ui Deidc ipsa pellatis

su pra

Christi effigiem paululum sustulit, atque objectam hanc speciem visus est intueri, sed eo vultu qui animi ardorem, ac hetitiam testaretur ; persuasum certè ii tune habuere illum animam efllasse in sinum sanctissimæ Parentis,

Inventus est inter ejus scripta codicillus ubi agit de ratione, quam sequeretur Deus in regendis iis, qui in proseminando Christi Evangelio vitam insumunt; in quo facilè agnoscas quo spiritu ipse duceretur, Sic certè scribebat ad R. Patrem Dablon sociis vmnibus Canadensibus præpositum antequam ingens illud iter susciperet :

Huc, favente immaculata Virgine, salvus incolumisque appuli, certus Deum vocantem sequi, cujus jussu ad eus nationes proficiscor, quæ in austrum vergunt. hoc urum specto ut Dei voluntati ubique obsequar. Itaque nihil vereor, nec me terret aut tot Barbararum gentium congressus, aut ipsi Nadvessii (est ea gens inter Barbaros bellicosa, adeoque eam omnem regionem cædibus infestam tenet; distat 60 leucis a lacu superiori, ripamque accolit fluminis, quod ex eo lacu in occasum fluit) : hoc unum scio, vel scelerum meorum, vitæque negligentius actæ pœnas expetet Deus, vel partem aliquam impertiet suæ crucis, quam necdum tuli ex quo perveni in has regiones ; at forte dabit hoc tandem Deus precibus Virginis Immaculatæ, aut mortem certe, ut finem tandem tot sceleribus imponam : huic ego me pro viribus comparo; cæterum Deo me totum committo. Reveren-

tiam vestram etiam atque etiam rogo mei meminerit suisque apud Deum precibus efficiat, ne ingratus sim, et immemor tot beneficiorum quæ in me plenâ manu congerit Deus.

(Archives de l'école Sainte Geneviève, à Paris; Canada, cahicr 1, n° V.)

N. B. Le récit que nous venons de donner de la mort du P. Marquette n’est pas signé; mais il est probable qu'il est du P. Cholenec, ami intime et compagnon d'apostolat du zélé missionnaire.

meme 0009

Lerrre pu R. P. Pierre CHOLENEC MISSIONNAIRE EN CANADA AU R. P. pe FonNTENAY À NANTES !.

De la résidence de Saint-François Xavier, ce 10° octobre 1675.

Mon Reverend et tres cher Pere Pax Christi

Quoy que j'aye mille sortes de remerciemens à vous faire et mille sortes de choses à vous dire, je laisse cependant a quartier pour ce coup tous les complimens, et toutes les autres nouvelles qui viendront par apres, tant je suis dans limpatience de vous faire part de la meilleure et de la plus heureuse de toutes les nouvelles que vous pourriés souhaiter de moy. Courage mon cher collègue, réjouissés vous, nous avons un nouvel Apotre, un nouveau saint François Xavier dans le paradis, qui y prie Dieu pour nous, assurement d'une maniere toute particuliere. C'est votre bon amy le R. P. Marquette qui relictis hisce festis transiit ad celebritatem Angelorum. Mais vous vous etonneres peut estre d'ou vient que je ne vous parle que de rejouissance a la mort d’un si cher Amy. C’est mon cher Pere, parce que sa mort a este toute sainte et pretieuse devant dieu. Ouy ce grand homme, ce grand Missionnaire est mort en Apotre, et en veritable saint François Xavier, puisqu'il a eu l'honneur de mourir comme luy dans une mechante cabane, sur le bord de l'eau abandonné de tout le monde. Id quod semper a deo petierat.

Vous scavés le grand voyage qu'il fit l'an passé jusqu'a la grande riviere, qui des Ilinois va au Mexique, dont il approcha, dit-on, de trente lieües, ayant trouvé les Ilinois sur une riviere assés belle qui sort du lac qui porte leur nom, et qui prend son cours vers le Sud. Ce peuple luy sembla si doux, si honeste, si disposé a recevoir l'Evangile, et si passionné pour avoir avec eux un de nos peres, qu'il leur promit, ou de revenir luy