LL TE

Quotidie mane ubi primum evigilarunt, conferunt se in templum ad Christum Dominum in throno gratiæ suæ salutandum. Neminem ab hoc pietatis officio, ætas aut sexus, non rigidus December, non æstuosa Canicula, deterret. Ipsi pueri prævenire grandiores certant. Quis animarum cultor non facile omnium ærumnarum obliviscitur, cum imbellem turbam videt primo diluculo, et sæpe ante ipsum solis ortum, postratam ante aras, et Christi laudes ore tenero balbutientem ? Inveni non rarô barbaros hyeme perfrigida genibus nixos et orantes ante ostium templi, expectantes dum aperiretur. Cum paturit, subeunt, et singuli seorsum pre- Cantur; nonnulli per horam integram. Orto sole aut post paulo, signum datur salutandæ verbis Angelicis Deiparæ : quod cavent ac religioni ducunt omittere, ubicumque tunc sint. Dimidia post hora, celebratur sacrum cui omnés intersunt. Idem concursus diebus profestis ac festis, eadem alacritas : modestia vero singularis, quam præter pagum transeuntes Galli mirantur non sine pudore, dum se moresque suos cum barbaris comparant. Peracto sacro, discedunt, si dies profestus, ad opus domi, aut ruri, faciendum. Vesperè, obeunte sole, datur precationi signum. Conveniunt omnes in sacellum, ubi pro toto communiter pago preces funduntur : suas privatim domi familia quæque facit, quibus absolutis, sanctissimas Christi plagas pio singuli venerantur osculo. Eadem est dierum festorum ratio, ac profestorum, si laboriosum opus excipias, quod sanctitas festæ lucis excludit. Intersunt cuncti mane sacrificio, quod in gratiam totius pagi celebratur : fere omnes dant operam alteri sacerdoti facienti nec pauci tertio, cum ejus est copia. Dum res divina omnium prima fit, quæ Missionis Missa dicitur, sacra Cantica vernaculo conscripta sermone, et festis, quæ tunc celebrantur, accommodata cantant, pulcherrimo concentu et minime barbaro. Sub meridiem

conveniunt in sacellum ad Vesperas, quæ concinendis pariter in

piis canticis continentur. In iis porro canticis numeros et modos ani Ecclesiastica præscriptos lege, et in Europæis usurpari solitos rur templis adhibent, Ad vitandum autem otium, quo maxime vitio reti barbari laborant è viris alii flumen petunt ad fallendos hamo fer: doloso pisces, alii sectantur feras in vicina sylva. Omnes uni, Ea priusquam sol occumbat, horâ recipiunt se in sacellum ad sero- tot: tinas preces obeundas, et audiendam concionem. Majoribus festis zeF

nullus è pago post vesperas discedit; interim ne sit otio locus | Pa

nplum vel tædio, sacerdos depromptas e sacris paginis aut vita sanctoninem rum historias utiles juxtà et amænas exponet, aut concertationem mber, puerorum instituet de Christiana doctrina disputantium, et grato diores spectaculo agrestes oculos pascet; aut aliquid aliud ejus generis narum comminiscetur, quo teneri multitudo solet. Plusculum etiam tem- L sæpe poris impenditur publicis precibus : serotinæ paulo citius laudes inchoantur, iisque finis imponitur solemni benedictione, quam perfri- sacerdos attollens sanctissimum Sacramentum veneranti populo tantes impertit. Ita descriptum et ordinatum diem Hurones Lauretani, n pre- Rice Pater, habent, id quod præsertim rescire R2 V* cupiebat. Si paulo, quærit quænam sint illorum occupationes annuæ, variæ sunt pro cavent variis anni tempestatibus. Post collectas fruges, indulgent fibroa post rum venationi, quorum villosis et exquisitis pellibus præcipua cursus commercii Canadici ratio constat. Iæc venatio duos tresve menses singu- occupat. Imminente festo Sanctorum omnium referunt se venan sine -__ tores domum ad frequentanda divina mysteria, et sublevandas eracto piis precibus defunctorum animas, quod insigni pietate curaque

ruri, præstant. Transactis diebus festis, continuô silvas et venationem gnum. repetunt, et usque ad ineuntem Decembrem instant operi. Tune * pago relictis silvis domum redeunt ad celehrandum Virginis sine

facit, macula conceptæ diem festum, itemque S. lrancisci Xaverii, vene- quem peculiari studio, tanquam alterum à S. Josepho Missionum orum, Canadensium præsidem et patronum, colunt. Debita cum Deo

contracta dissolvunt universi pænitentiæ sacramento, idque aliquot ante festum ipsum diebus, ut otii plus habeant ipsi ad excutiendam ‘conscientiam, et animum sacramento præparandum; et facultas major sacerdoti sit ad singulos audiendos, quod minus commode utiliterque fit cum turmatim ad sacrum pænitentiæ tribunal concurritur. Reliquum Decembrem ac lanuarium usque ad sacram Deiparæ in templo expiatæ lucem, collocant partim in piscatu, partim in faciliori venatione perdicum, leporum, et aliarum id genus animantium : quo tempore vix pernoctant foris. Sin illos vel asperum frigus, vel imber domi tenet, tunc navant operam texendis Ca reticulis, quibus utuntur ad calcandas impune nives, cum majores à feras per nemora et contractos nivibus altis campos sectantur.

ludit.

i celeti nec prima conodata idiem bariter nodos solitos e vitio hamo

s unâ, Earum vestigia, aut lustra, cum deprehenderunt, ed migrant cum sero- 1 tota familia, nec prius revisunt pagum et notos lares, quäm vernus festis | zephyrorum halitus nives solvere cæperit. Domum reversi, et

locus Paschali dape refecti, agros Indico tritico conserunt, inde flu-

minum ripas obsident captandis piscibus, aut annosas arbores in sylvis rimantur, quarum è corticibus cymbulas suas conficiant : iis compactis extremo ferè Sextili utilem medicamentariis herbam, nec levis in Europa pretii, colligunt, Capillariam pharmacopolæ vocant. Interim Indica seges maturescit, et circa Idus Septembres demetitur. Succedit Fibrorum venatio, quæ, ut modo dixi, ad Calendas Novembres producitur. Elucet in ïis occupationibus eorum pietas, et summa qua sacerdotem Missioni præpositum observant, docilitas, quæ ipsos maxime in concordia et omni virtutis officio continet. Priusquam e pago discedant ad opus in sylvis, agrisve faciendum, nunquam omittunt præter sacellum ire, ibique Christum in SS° Sacramento salutare : idem redeuntes ante præstant, qua sua repetant mapalia. Si pernoctandum sit extra pagum, si iter ali'juo capessendum, si ad venationem catervatim prodeant, certiorem faciunt sacerdotem, et ejus consilium exquirunt, neque cunctantur venationem aut opus aliud omittere, si minus illi placere ac probari sentiunt. Parem in aliis omnibus

| erga illum obedientiam ac docilitatem adhibent, neque illum secus ; atque patrem rectoremque venerantur et audiunt.

Sed hæc facilia, cum domi sunt, et mutuis foventur exemplis : plus multo difficultatis et negotii est, cum proficiscuntur Quebecum, unde non longè absunt. Tunc ipsis occurrunt alii barbari, a quibus ad potandum invitantur : tunc instant avari caupones, a quibus pæne in popinas pertrahuntur. Verum a quinque annis, ex quo hic suin, neminem vidi non dico ebrium, sed ne aspersum quidem levi suspicione hausti aut apud mercatores quibus cum negotiantur, aut apud caupones, barbarosve aliarum Missionum, vini. Nonnunquam instant Galli, et religionem nimiam incusant : Enimvero, inquiunt, quid criminis est, si quis obiter, si de via

à lassus, si hospitis et amici causa, vini cyathum unum hauriat? Respondent isti Lauretani magna cum libertate, Ita est, ut dicis, frater ; at Mariæ promisimus, ne cyathum quidem unum « nobis unquam hauriendum. Ita vindicamus priora flagitia, cum nos ignari veræ pietatis ac religionis vino ingurgitare solebamus; nunc alios mores, alios animos induimus. Vidi ego ex illis aliquos domi Gubernatoris et Proregis Canadensis, vini scyphum ab eo porrectum penitus recusare, neque ante illum humere, quam Societatis sacerdos ut sumerent præciperet. Nec ita pridem Gallus mercator hunc mecum sermonem habebat : Non possumus,

‘bores mi pater, Lauretanorum Huronum temperantiam et constantiam ciant : non admirari. Nuper in eorum turmam incidimus, et extructis Y rbam, pro more tuguriis omnes eodem in loco pernoctavimus. Adduci « opolæ nunquam a nobis potuere ut vini guttam primoribus labris mbres gustarent, contenti pane ac pauxillo tabaci, quod libenter ipsis xi, ad erogavimus. | nibus Ceterum hæc tam exacta, tam abstinens potionis ebriosæ Lau- 4 )situm retanorum pietas, nequaquam bellicosos, quibus barbari vulgo 14 ni vir- : pollent, spiritus infringit : modum ct certos duntaxat ardori us in Martio fines ponit. Quamobrem nunquam sumunt arma, nisi É mire, annuente Gubernatore : ubi dimicandum, reliquis popularibus à e\ntes exemplo, ac pudori sæpe sunt. Itaque cum expugnaretur Anglo- À im sit rum quidam pagus, instaretque turma equitum ad propugnandum . cater- pagum submissa, soli Galli cum Lauretanis et Abnaquiis hostilem 4 silium impetum sustinuerunt repuleruntque, ceteris barbaris in fugam w ittere, turpiter effusis. Nec mirum, inquiebant nostri Hurones : Quis de nmibus enim fortis esse possit, qui se hostem esse Dei, et amissa mortali 4 secus vita subeundam sibi mortem immortalem sciat? Nullos vero s: milites, quàm Lauretano è pago, sibi libentius adjungunt Galli À

iplis : AT duces : Quippe, ut fatentur, certo scimus illos in acie nunquam Ÿ uebe- L signa deserturos, aut ingruentibus hostibus cessuros. At quanti LÉ rbari, fiunt a Gallis, tanti Gallos ipsimet faciunt, ac Ludovicum Galliæ Jones, Regem in primis venerantur, tum ob egregia ipsius facinora, annis, tum ob studium propagandæ ac tuendæ religionis, quo præstare Prsum illum norunt. Priusquam ad bellum et ad deliberatam, si res i s cum | ferat, necem gradiantur, Numinis amicitiam aut confirmare aut )num, | instaurare student, peccatis apud sacerdotem depositis, et sant : acceptam in sacramento gratiam enixè tuentur, quemadmodum de via | ipsemet in gesto nuperrimè bello comperi, cui cumillis interfui.

riat? | Barbarus ex Anglorum elapsus castris, et Quebecum accurrens, dicis, nunciavit adesse hostem cum tribus hominum millibus. Marchio nobis Vaudrevillius , rei bellicæ præfectus non expectandos Anglos

nos censuit. Igitur quà Gallorum quà barbarorum duo millia properè Amus ; colligit. Lauretani se præteritos rati, quia cum popularibus suis iquos conscripti non fuerant, unum è ductoribus suis ad me misere, ab eo qui de injuria, ut ipsi amicè interpretabantur, expostularet. Cui quam } ego, brevi adfuturum a Gubernatore centurionem respondi : et

idem ad fuit in tempore ipso, Lauretique incolas ad belli societatem

mus, } invitavit, Ingens pago toto lætitia. Nemo qui per ætatem militare

zx

posset, defuit, ne senes quidem duo sexagenarii. Rumor inter hæc repentinus hostes in propinquo esse attulit. Conclamatum subito ad arma : Sed Hurones nostri, quos honoris ergo stipatores corporis sui, et excubitores Gubernator deligerat, non ante in viam se dederunt, quäm rei divinæ, licet nocte intempesta, omnes adfuissent. Eadem in iis itinere toto pietas enituit, et magnam Gallis admirationem cum debita laude movit : eadem perseverarit, postquàäm acies tota Chamblyum attigit, quem in locum convenire copias omnes oportebat. Ibi matutinas ac serotinas obire preces, tum publicas, ut in pago Lauretano mos, tum privatas; fugere nocturna barbarorum aliorum conventicula, et choreas, licet affinium et cognatorum ; visere duntaxat illos de die, et modestiæ ac pietatis ubique specimen edere, adeo ut, dimissis post victoriam copiis, non alio nomine Hurones Lauretani, quam sancti barbari, appellarentur, meque P. Vallantius, Residentiæ Montisregalis superior, dum Quebeco transiret, ubi forte tunc aderam, suavissime complectens, Gratulare tibi, mi Pater, inquit, totidem enim sanctos, quot Hurones Lauretanos habes. Sanë, cum nuper natali B. Virginis die omnes ad sacram accederent mensam, vix in plerisque necessariam sacramento pænitentiæ materiam reperi, ac totus fermè pagus adire sacrum epulum, omissa confessione peccatorum, potuisset. Quæ porro vivis inest pietas, eadem in morientibus elucet. Per annos quinque, quos hic transegi, nemo unus aliter cessit e vita, quàm quo prædesti-

.nati modo: solent : suæ compotes mentis ad extremum usque

spiritum; in exercendis ore atque animo virtutibus Christianis assidui, summa gaudentes tranquillitate, et à divinæ voluntatis nutu, seu vivere illos, seu mori juberet, omnino suspensi ; denique pronunciu:dis Jesu et Mariæ nominibus sanctissimis, ac pie deoscuiandis Servatoris crucifixi plagis immortui. Eandem quietæ mentis ‘erenitatem in casibus quamlibet asperis et inexpectatis retinent. Exemplo potest esse juvenis, Paulus nomine, quem imprudens et ignarus frater miserabili errore interfecit. Navigabant in cymbula, cùm anatum grex advolare conspectus est, Ambo ferreas displodunt fistulas, sed Pauli frater qui pone stabat, suam displosit in fratris caput, qui corruens et manans sanguine, deponi se rogavit in littore, ac sacerdotem acciri. Sed cum abesset longius, Evocate mihi, ait, Thaouvenhosum (Dux ille militum non arte bellica magis, qua pietate christiana, clarus et

or inter lamatum go stipanon ante empesta, ituit, et : cadem quem in ac seronos, tum licula, et 8 de die, dimissis ni, quam sidentiæ rte tunc , inquit, s. Sanè, cederent nitentiæ epulum, vis inest le, quos rædestin usque ristianis >luntatis denique ac pie n quietæ pectatis >, quem Navigatus est, ai pone manans iri. Sed Dux ille larus et

notus erat). Quem ubi moriens juvenis aspexit, Avuncule mi {sic à junioribus appellantur ductores copiarum) adjuva me, obsecro, ut paucis, qui supersunt mihi, momentis recte utar. Dici vix potest, quo affectu, qua vocis et animi contentione, Thaouvenhosus morientis auribuüs actum contritionis instillaverit, quibus eum verbis «d fidem, spem, caritatem, consensionem cum divina voluntate, excitavit. Oblatas Christi plagas cum pio et supremo libaret osculo, loqui ac vivere desiit, Visus est mortem insta:.tem præsensisse, adeo mutatus erat ab illo, qui prius fuerat! diutius in æde sacra perstare; oblectamenta omnia etiam permissa et innoxia, fugitare; modum ac modestiam singularem, si quid ageret ac loqueretur, tenere : bellicam gloriam, et nescio quas barbaræ militiæ phaleras, quibus victores ornant se ac circumspiciunt, respuere; cælestia et æterna præmia crebris sermonibus usurpare. Sic animam sibi destinatam Deus præparabat.

Et quoniam de Thaouenhoso mentionem feci, quem omnis regio, tanquam exemplar Christianæ integritatis suspicit, nonnulla subjiciam, quæ viri virtutem eximiam declarant. Barbarum nihil habet præter originem. Ampla mens, excelsa, nihil humile, nihil homine probo et sapiente indignum cogitans : vultus ipse modestiam, dignitatem, probitatem spirat. Fama‘virtutis tanta ut ejus precibus commendare se cuncti non dubitent, et earum ope multa se divinitus adeptos esse fateantur : ejus conspectu accendi pietatem suam, dicunt, et extinctum aut sopi— tum caritatis ardorem reviviscere. Gallis æque ac barbaris incitamento est ad bene vivendum et ad bene pugnandum. Acceptis in acie vulneribus honestis totus est coopertus, ac si decem tales in reliquis Canadæ nationibus Mars Gallicus invenisset, jampridem nullus Gallorum hostis, nullus Ircçuæus foret. Insignis illa benignitas et mansuetudo, quam Ciristiana lex afflat, et qua vincit omnes, nihil de fortitudine bellatoris et Huronis ferocitate detrahit. Simul atque belli rumor increpuit, primus arma induit, postremus exuit. Quacumque incubuit, fuga hostium, clades, internecio : ejusque pars magna fuit in victoria de Anglis reportata, cum ingens eorum pagus, de quo suprà memini, expugnatus est. abducti ex illo pago captivi amplius centum, et in fæderatas barbarorum nationes, quæ prælio interfuerant, distributi. E Lauretanis Huronibus dux primarius in pugna ceciderat. Moris est apud Canadenses ut mortem ducum

kits A RE

suorum velut expient consolenturque captivi cujuspiam nece. Adest affinis mortui, captivum postulat; concessum destinat flammis, et barbaram crudelitatem explere miseri supplicio parat. Ita fert gentis consuetudo. Mussare interim ceteri ; senes, licet inviti, silere ; juvenes jus hoc armorum, victoriæ mercedem, solatium primariæ et afflictæ familiæ unicum clamitare. Tunc vero assurgens Thaovenhosus, licet nondum ducis dignitate ac titulo auctus, verba facit in procerum cœætu, et pro vita captivi fidenter perorat. Rogat, obtestaturque ut meminerint se Christianos | esse, ac Lauretani oppidi cives : non congruere nomini Christiano diram erudelitatem : Lauretanorum famæ injuriam hanc inuri sine summo dedecore non posse. Instat mortui nepos, urgent cognati; consuetudinem opponunt, exitio fore c:nnibus adhibitam in unum caput clementiam : hinc hostes ferociores et ad nocendum audaciores fore, spe impunitatis. Ego vero.’ ait vocem contendens, affinis quoque sum ejus Ducis, quem cœsum in acie lugemus, et cujus necem indigna crudelitate vindicare vultis : mihi quoque debetur iste captivus, hunc mihi vindico, et mei juris esse pugno : si quis illum aliter ac volo, attingat, ultorem me habebit. Attonitus hac oratione cœtus obmutuit : neque quisquam ausus est durius quidquam in captivum statuere.

Sic auctoritate sua vir egregius ad miserorum salutem utitur : <andem strenue adhibet ad tuendam religionem, cujus tanto studio flagrat, ut Regem Galliæ hoc nomine plurimi faciat, quod eum catholicæ et avitæ religionis eximium esse vindicem audive= rit. In Lauretano autem pago strenuam sacerdoti Missionis præsidi operam navat. Quidquid edixit Pater, quidquid utile communiter fore censet, huic mandat, et curandum atque efficiendum certo confidit. Ego vero nullus dubito quin orationis peculiari dono fruatur, ac Deum præ oculis semper habeat : sanctissimum quidem Jesu nomen in ore semper habet, ac licet tacitus illud pronunciet, facere tamen non potest, quin a prætereuntibus audiatur. En quas fruges hoc solum Canadicum efferat! Lutiores multo essent atque uberiores, si iriplex lolium abesset, quod, Gratia Deo, prorsus ex hoc Luuretano agro exstirpatum est, ebrietatem dico, superstitionem, et impudicitiam.. Hæc triplex Missionum nostrarum labes quarum ebrietas prima et omnium maximè capitalis est. Hæc Missionem pulcherrimam, cui à