Voir plus haut, p

die, quam conscenderant naviculas, sub ipsam auroram humana tu vestigia conspiciunt impressa in littore. Huronum dux, vir fortis AI et christianus, consideratis vestigiis, non sunt, inquit, plures Le duodecim hostibus, si hostium hæc vestigia sunt; pergamus, ac Psé sires ferat, pugnemus. Iroquœi partim substiterant in insidiis, ter partim in adversa latebant ripa, bellatores septuaginta, armis pe instructi, quæ illis Angeli et Batavi subministrant, non enim sit abest longè ab Iroquæis Virginia, et nova Hollandia. Postquam di Hurones processere ad insidiarum locum, erumpit hostis, et fer- So à reas fistulas in imparatos displodit. Procurrunt eodem tempore LL qui latebant in ultiore ripa et Huronum naviculas igneis glandi- ; bus pertundunt perfringuntque. Hurones, quorum numerus ue multo inferior, plerique inermes, cedere, relictisque naviculis in vil vicinum nemus præcipiti fuga tendere. Pauci restiterunt duce tu Renato quodam Goupilio, Gallo, qui turpem existimans fugam, ” tamdiu vim inimicam sustinuit dum oppresus numero et circum- | ai ventus est. Hostis elapsos in sylvam Hurones persecutus retraxit ho plurimos è fuga. ulu ca] P., Isaacus Jogues [ugam faciiem omittit ne Christianos deserat. At — Poterat P. Isaacus captare latebras et hostem ancipiti prælio ob distractum eludere. Ceteris fugientibus constitit in ipso pugnæ Le loco et ab Iroquæis, dum fugaces persequuntur, quasi præter- DH missus et ignoratus addubitavit aliquandiu quid consilii caperet. LS Demum apud se statuit christianos ab hoste captos, ac præser- rl tim Goupilium, qui deducendum ipsum ad Hurones susceperat, Ch non deserere. Igitur ultro se barbaris obtulit ejusdem cum cete- on ris captivis fortunæ socium. Miratus Iroquœæus, cui tradita capti- ous vorum custodia tam insolentem in tanto periculo fiduciam, cunc- inf tari primo, demum postulantem ceteris addere. Statim Dei famu- dig lus id cœpit aggredi cujus causa potissimum remanserat. Ex | Huronibus in hostium manus delapsis aliqui catechumeni dum- 1 taxat erant : eos continuo sacra respersit unda, et idoneis moni- for tis instruxit. Delectavit illum neopliytorum egregia fortitudo ad | pat: omnes cruciatus excipiendos paratissima : sed incredibili pua dolore, ac etiam gaudio affecit duorum è caro et infelici agmine eue conspectus, qui cum evadere potuissent, redibant tamen ut | diri ei vel opem aliquam ferrent, vel cum ipso saltem morerentur. sen

Alter, dux ille Huronum erat; qui parum adversus insidias cau- cete

umana fortis plures us, ac sidiis, armis

enim stquam et fermpore xlandiimerus ulis in t duce fugam, ircum- *etraxit

leserat.

prælio pugnæ præteraperet.

bræsereperat, n cete-

capti- , CunCi famuat. Ex i dum-

moniudo ad ‘edibili agmine jen ut rentur.

as cau-

+, pr NS

tus, auctor extiterat pergendi porro et pugnandi; Eustachius Abhatsistarius illi nomen. Alter, juvenis Gallus, Guillelmus Costuræus. Et Eustachius quidem, re non segniter contra Iroquæos initio gesta, ubi nullam victoriæ spem esse vidit, pedibus salutem quæsiverat, jam insequentes longe fuerat prægressus, quæ pernicitas Huronum est, cum P. Isaaci memoria subiit, Repressit gradum, vestigia citius relegit, et in ejus amplexum ruens : sanctè, inquit, promiseram tibi, mi frater, futurum ut quæcumque tua sors foret, mea pariter esset; en adsum ut promissi fidem exsolvam, victurus tecum, aut tecum certè moriturus,

Accessit post paulo Costuræus. Ætate viribusque pollens, nec militiæ rudis, irruentes barbaros non sustinuerat modo, verum etiam repulerat, cæso ex eorum ducibus fortissimo, cujus nece dum attoniti trepidant, conjecerat se in densum nemus. Jam evaserat, cum abesse P. [saacum respexit. Ubi te reliqui, mi pater, exclamat! Rursus perplexum iter sylvæ revolvens, ad amicum et hostes properat. Audit inconditos clamores, et insanos ovantium ululatus ; nec diu moratus, Patrem videt constrictum cum reliquo captivorum agmine. Ruit in medios, et ejus genibus advolvitur. At barbari, ut juvenem conspexerunt, ira et furore æstuantes, ob ducem suum ab eo interfectum, invadunt catervatim, spoliant, et arreptis manibus ungues mordicus avellunt, digitosque comminuunt. Unus etiam manum mediam adacto gladii mucrone perforavit. Non potuit continere se [saacus quin egregium juvenem amplexaretur, et ad patientiam apposita oratione accenderet : Christiana humanitas inhumana pectora efferavit, et velut indignati, quod quisquam inter tam immanes feras homo esset, fustibus et pugnis pium sacerdotem ab amico divulsum affligunt humi, infigunt crudos dentes digitis, ungues radicitus exstirpant, digitos ipsos rabidis morsibus plerosque commolunt.

In regionem Iroquæorum deducitur cum alis captivis ac dire torquetur. — Hoc feralis tragædia: præludium quoddam fuit. In patriam reversuri prædam ac spolia inter se dividunt. Ejus præcipua pars erat supellex sacra, et instrumentum sacelli, quod Isaacus ad Hurones Kebecco deferebat, quodque non sine lacrymis diripi a sceleratis prædonibus, et indignum in modum attrectari cernebat.. Imponuntur deinde in naviculas captivi viginti duo, ceteris aut elapsis fuga, aut in pugna cæsis. Jussus cum aliis

cymbam conscendere senex quidem octogenarius : Quo tandem, inquit, pergam, homo id ætatis? Conficite hic, si lubet, potius capularem senem. Mihi quidem certum est hine pedem non movere., Cum perstaret in sententia, eo ipso loco trucidatus est, ubi paulo ante novam in Christo vitam per baptismum acceperat. Ceteri grave et molestum unius mensis iter ingressi sunt. Ad æstum, famem, verborum contumelias accedebat acerrimus doloris sensus è vulneribus, et eorum putri sanie, nulla curatione adhibita. Sed nihil indignius P. Isaaco, ut ipse narrat, videbatur, quam quod Iroquæi per jocum et lidibrium vellerent sedate ac minutatim capillos barbamque miserorum : et ungues acutos (nam instar subularum prælongos et rigidos habent) in mollissimis quibusque partibus corporis defigerent.

Octavo, quam navigare cœperant, die, facta est in terram excensio. Barbari correptis à vicina sylva fustibus, descendentes è cymbis captivos exceperunt, et iteratis ictibus ad vicinum usque collem prosecuti sunt. Claudebat agmen P. Isaacus, quem in honore præcipuo apud Christianos esse intellexerant. Eum vero tanta immanitate ceciderunt, præsertim in anterioribus crurum ossibus, et in ipso vultu, ut semianimis corruerit, Instare illi tamen nihilo secius, ictusque ingeminare, donec crudeli misericordia, veriti ne, si pergerent, in ipso vestigio periret, ferire destiterunt, ac suo in sanguine natantem ipsimet in collem deportarunt. Ibi theatridium quoddam è comportatis corticibus exetruxerant, in quo propositi captivi tortique spectantium cruäeles oculos facilius pascerent. In P. Isaacum primus furentium impetus incubuit. Digitorum qui superfuerant è priore carnificina, unum exurunt, alium crebro morsu convellunt, conteruntque; alium, ossibus divulsis, adhuc hærentem protrahunt, intortis ruptisque incredibili dolore nervis, quorum ingens numerus in manu et sensus accerrimus. Quidquod ingenio barbaræ crudelitatis, non adhibebant cultros et ferrum, sed conchylii cujusdam, quo abundant, testulam. Ea non incidebat nervos, sed tanquam serra desecabat. Hinc multis manus et brachia fœde intumuerunt. Accessit qui nares abscinderet : sed eum semel iterumque hoc tentantem occulta quædam vis repressit. Eodem ferè modo sævitum in ceteros. Atrocius in Eustachium Ahatsistarium, cui post comesos digitos, acutum bacillum inseruerunt

dem, ptius

non , est, erat.

. Ad Jolotione atur, te ac cutos lissi-

rram lentes inum quem 1 vero ‘urum li taiseriferire

ollem icibus cruntium hrnifi-

ontehhunt, ngens arbachylii s, sed

fœde semel odem \atsisterunt

in carpum sinistræ manus, et ad cubitum usque paulatim quasi terebrando adegerunt : quam lanienam vir fortis æque ac pius insigni mentis excelsitate pertulit.

Hæc in limine regionis, velut ad specimen, gesta. Quartodecimo Kalendas septembres, qui dies sacram Virgini in coelum Assumptæ lucem præcedit, ventum est in primum Iroquæorum pagum. Præstolabatur miseralilem catervam armata fustibus, spinis, aculeis et virgis è rerro ductuli confectis juventus, longo ordine hinc inde disposita. Jussi captivi lento gradu nudi procedere per medios ut ictuum grandinem, et plaudentium ludibria per vtium ad satietatem exciperent. Fuit qui globulum ferreum magnitutidine pugni, e fune suspensum tam valide medias in scapulas impegerit P. Isaaco, ut propemodum ad terram conciderit, et obducto postea vulnere dolor extingui nunquam potuerit. Tandem in ferale pegma et crudelitatis theatrum omnes producti fustibus iterum accipiuntur. Subeunt delecti carnifices cum cultris et corporum extremas partes, torosæ carnis ac pulpam (nondum enim necare statuerant, sed cruciare tantum) temerè pro cujusque libidine, incidunt, lancinant, fodicant. Relicti erant P. Isaaco dua ungues. Illos ut facilius evellerent, carnem unguibus subjectam ad ipsa usque articulorum ossa radicitus eruerunt. In ejusdem caput sese vesana cædentium rabies violentius effudit. Oderunt enim tonsum verticem et curtos crines,

Barbaros quatuor casu oblatos baptizat. — Postridie, ipso die sacro Assumptæ in cœlum Deiparæ, pertrahuntur ad vicinum pagum. Erat sol calidissimus. Recruduerunt æstu liventes plagæ, cutisque brachiorum, colli, et tergi arefacta dissiluit. Dies duos, ac totidem noctes in hoc pago impasti manserunt. Mutatum genus carnificum, aucta carnificina. Vinctis post terga manibus pueris puellisque dediti sunt, quorum quanto vis infirmior, tanto petulantior protervia, tanto crudelitas molestior, Turba procax abstinere ferro duntaxat jussa, ne vitam eriperet, quam in novos usque cruciatus suflicere cupiebant, certatim in affecta et lacerata membra prunas et calentem favillam conjecit, eo molestiori supplicio quod per vincula quibus captivi coercebantur, non licebat aut declinatione corporis, aut manu grandinem igneam depellere. Ad hos ardores accedebat alter intestinus

a fame et siti, quæ stomachum crudeli depascebant incendio. Jés. et Nouv.-Fr. — T, IT, 28

Pergendum nihilominus fuit ad tertium pagum. Ibiobjectæ sunt

HE famelicis aliquot spicæ Indici frumenti : leve solatium tam diuturnæ inediæ. Alio sanctiore cibo famem Apostolicam, quæ ani-

| marum salute pascitur, explevit P. Isaacus. In eundem pagum adducti sunt eo ipso tempore Hurones aliunde quatuor, pariter

captivi. Nactus locum duos ex illis alloquendi, Deum Christumque

| miseris, ad audiendum ipsa calamitate præparatis insinuat. Offe- 1 À ÿ | | Lil rebant baptismo caput. Aquam arcessere promptum non erat. nèr RE Hæc Divinæ providentiæ beneficio reperta commodum est, in ta | | foliis grandioribus spicæ indici tritici relicta ex rore matutino. ille ji A Ad alios duos applicuit sese cum in proximum pagum turba cap- è I | tivorum simul ageretur, et quantum loci temporisque ratio fere- Ch NE bat, institutos hausta raptim lympha è prætereunte fluviolo, bap- nn HR | % i .. . . < |! tizavit. En cur verus Ignatii alumnus ultro se in captivorum “tu Eu) agmen conjecerat. Satis gnarus animas quas servaret, quas ju- c6ù ri . .

1! | varet, minime defuturas, ét fl fi (l | | il ‘ : ; à ’ : ad || | Continuo recepit mercedem Evangelicæ caritatis. Indignati Nor ot 1 }l . , . Q . . L | À barbari quod captivos aqua salutari respersisset, medium corri- DAS | | piunt, colligant arctissimè, ac sublimem pendulumque librant. ar HA il . . . J EUR Dolore victus ut fatetur ipse in suo autographo, unde hæc at : HE : 5 : + FOUR. . : ‘ ll | omnia singillatim descripsimus, paulum ingemuit, rogavitque tin | barbaros ut vincula parumper laxarent. Quo rogabat magis, eô de Il magis astringebant. Itaque cogitationem et preces ad Christum dti | in cruce pendentem reflexit et exemplum de se ipso sumens aise ( intellexit quantos dolores pertulisset servator amantissimus, quid | . . , . . . . Ë ME | quando non lineis funibus, sed clavis ferreis constrictus pende- A. fie: | bat, mole corporis tota è confixis manibus suspensa, aut in is . , . e . € ( pedes pariter ferro crudeli trajectos incumbente. Ceterum post plur | | . . Là Li ° , ( l 1) quartam circiter horæ partem Dei famulum cœpit anima deficere. ci Ï | . ve ‘ ( | | Laxata sunt vincula ne citius moreretur, utque integram ad len- ton: | | tos ignes vitam afferret, quibus demum captivi omnes septimo, bas "|A ET . . .

il quam fuerant comprehensi die, damnati sunt. Deo aliter visum, Étée fl . . .

| f cujus in manu mortalium corda et fata. pu [Li 11 cymk LE | Gratias ingentes agebat superis agmen miserabile, cui conces- cipite Il ; k * 4 + + (l sum erat denique semel mori, cum [roquæos incessit metus ne, ae | : :

sunt diuanigum riter ique )ffeerat.

t, in Lino.

capferebap- )rum s ju-

gnati Orrirant.

hæc tque s, €Ô stum 1ens us, ndet in post ere.

lenimo, sum,

Pl ee

fortitudinem et arma non ita pridem quidam ex ipsis pulsi cœsique senserant. Re in deliherationem vocata decretum ut Gallis parceretur : ex Huronibus tres delecti, qui lentis ignibus absumerentur, ceteris usura vitæ concessa, parati confestim Huronibus rogi. Discedentes consolatus novissimis verbis sacerdos illud è Paulo Apostolo sæpius inculcavit : Recogitate eum qui talem sustinuit a peccatoribus adversum semetipsum contradictionem. Hebr. C. 12. Eustachio Ahatsistario, uni è tribus infelicibus victimis, absolutionem peccatorum nominatim impertiit, cum eam ille oculis in cœlum ex condicto sublatis expetiisset.

Fuerat ille P. Isaaco addictissimus, quem tanquam suum in Christo parentem venerabatur, et quoties ad novum aliquem cruciatum Pater deposcebatur, sive ungues avellendi, sive frustuarium excipiendum, sive quid aliud ejus generis pararetur, aderat continuo Éustachius, rogabatque tortores immanissimos ut omisso sacerdote, sævirent in se unum. Peculiari modo vocatus ad Fidem miros in ea progressus brevissimo tempore fecerat. Nondum societatis homines pedem in Canadam intulerant, cum gravia quædam pericula reputans, è quibus evaserat, cogitare cœpit non suis viribus, aut industria sua, partam sibi salutem et incolumitatem, sed ope cujusdam potentioris Genii, cujus in manu vita mortalium felicitasque sita esset. Ubi vero disserentes de Deo rerum omnium procreatore ac rectore Patres audivit, omnino sibi persuasit illum ipsum esse, cui accepta referre omnia deberet. Hunc invocare, illi se commendare, ab illo quicquid aggrederetur auspicari vehementius institit.

Ac sane vix credibile est quot bellica facinora, quanta felicitate ediderit. Cum ante menses paucos ductaret Hurones non plures quinquaginta, inciderat in Iroquæos trecentos. Fudit omnes ac fugavit. Ætate proxima superiori, cum lacum ingentem trajiceret, qui Hurones ab Iroquæis dirimit, conspexit cymbas complures vulgaribus majores in se citatis remis invehi. Trepidantes socios fugamque circumspectantes accendit ad pugnam, et in hostes recta duxit. Ipse in primam quæ occurrit cymbam insiliens, arrepta securi caput unius diffindit, duos præcipites deturbat in flumen. Mox in medios ruens hostes promptissimum quemque mactat, tanto ceterorum terrore, ut cuncti fugam arripuerint. Victor in fluvium se demittit ac duos illos à se in profluentem dejectos capit abducitque. Ad hanc fortitudi-

nis bellicæ laudem accedebant aliæ multæ, ingenii, humanitatis, liberalitatis, prorsus ut nihil desiderares nisi religionis veræ professionem. Hanc retardabat quædam in retinendis patriæ superstitionibus pertinacia : Quam exuere conatus operam diligentiorem erudienti sacerdoti dedit ac demum cœælesti gratia uberius infusa, fidelium cœtui additus est pridie Dominicæ Resurrectionis. Vix menses deinde sex in vivis superfuit, quibus omnes christianæ perfectionis numeros videtur explevisse, cumulumque beneficiis divinitus acceptis, heroica multarum horarum in lentis ignibus patientia feliciter addidisse.

Dum illi tres Hurones deflagrant, reliqui cum Gallis abducuntur in Iroquæorum, a quibus fuerant capti, pagum. Mos est non Iroquæorum modô sed finitimarum longè lateque nationum; ut quorum captivorum vitæ parcitur, ii adscribantur in aliquam indigenarum familiam, ut vicem locumque suppleant alicujus ex eadem familia, qui aut captus fuerit ab hostibus, aut in acie ceciderit. Sic jacturam suorum consolantur. Porro captivus ita cuipiam familiæ velut insitus, in ejusdem familiæ potestate ac manu est, ac durius humaniusve habetur prout fert eorum quibus addicitur natura vel voluntas. Ad hunc modum distributi certas in familias Galli Huronesque miseram dominis crudelibus servitutem servire cœperant, cum subito illorum vita rursum in discrimen ingens venit. Montemagnius, Canadæ gubernator, moliebatur arcem ad compescendos Iroquæorum impetus, quam Richelæam de Cardinalis Richelæi nomine appellavit. Illi hoc veluti frenum indignati concurrunt ut arcem evertant. Agmine tripartito per sylvas et noctem invadunt Gallos instantes operi. Jam munimenta prima perruperant, cum dux audacis turmæ, proceritate corporis et capitis ornatu, quod lato præcinctum torque, ex lapillis versicoloribus confecto, gerebat, conspicuus glande plumbea exanimis sternitur : duo præterea proceres cæsi, plerique vulneribus debilitati. Ceteri fuga dilapsi, et accepta clade ferociores in patriam se recipiunt. Fremere videlicet, Gallosque ad necem deposcere : non alias justius inferias mitti posse manibus suorum ad Richelæam arcem interfectorum : nec amittendam ulciscendæ injuriæ occasionem. Hæc vociferantes parant rogos, secures expediunt, diem et locum exercendæ carnificinæ destinant.

atis, veræ itriæ diliratia nicæ

quiisse, irum

icunnon n, ut quam us ex ceci- 1 Cuite ac | quiributi elibus m in ator, quam i hoc mine pperi.

rmæ, ctum icuus cæsi, cepta , Galmitti : nec antes e Car-

Batavi de redimendis captivis agunt. — Hic admirari licuit mirificam Divinæ Providentiæ vim ad suorum famulorum salutem excubantis. Batavorum fines ab isto pago distabant circiter bidui. Manavit ad illos fama captos ab Iroquæis Gallos in summo versari periculo. Legationem adornant. Reposcunt Gallos, pretium redimendis idoneum offerunt. Enim vero magna Iroquæis injecta dubitatio, quia fœdus et amicitiam alere cum Batavis summopere studebant. Cogitur concilium. Scinduntur animi studia in contraria. Gallos Batavis donandos, ne acccpto quidem redemptionis pretio, multi censent : alii reducendos Kebeccum ; sic ineundam communiter et à Batavis et a Gallis gratiam. Alii ferociores supplicium de captivis sumendum contendunt, id pertinere ad nationis gloriam, et ad sarciendam nuper acceptam cladem omnino necessarium : Batavos facile placatum iri. Vicit hæc sententia, quia plurium, et pejorum. Ergo ut Batavis utcumque satisfacerent, renunciant inclinare multorum sententiam ut Galli remittantur ad suos, nihil esse quod Batavi sint de illis soliciti, Kebeccum propediem g'educendis. Nihil volebant aliud Batavi. Quamobrem legatione functi discessere. Soluti metu Iroquœi Gallos sic paulatim è medio tollere constituunt ut quam minino tumultu res ageretur. Ita necem illorum in casum aut privatas aliquorum inimicitias facile conjiciendam, nulla publica invidia.

Non longam interposuere moram, quin deliberata perficerent. Redibat sub vesperam in pagum P. Isaacus Jogues cum Renato Goupilio, et coronam B. Virginis alternis recitabant, cum barbaros adventare duos vident. Eorum unus ad Goupilium accedens securim, quam veste abditam gerebat, in ejus caput impetu tanto librat, ut semianimem ac sacra JESV et MARLÆ nomina ingeminantem dejecerit. Illico procumbit in genua P. Isaacus, et audum sicariis caput offert, Verum jubetur surgere ac metu parcere, quia, inquiunt, alteri familiæ mancipatus es, a qua nullum interficiendi tui mandatum habemus. Surgit, et ad amicum suo sanguine innatantem accurrens ei peccatorum absolutionem novissimam impertit adhuc palpitanti. Quo animadverso percussores geminato ictu, jacentem confecerunt. (3 Aa. octob. 1642.) — Vir erat candidissimis moribus, pietate in Deum, humanitate in omnes, patientia in adversis rebus, singulari. Artem curandorum vulnerum egregiè callebat, quam chirurgicen vulgo vocant.

Lih Mn dti 14 mé. À L At La Lin dt VE 16 4 à

Totum se nostris regendum permiserat, operamque suam juvandis neophytis, interposita voti religione, dicaverat. Causa necis ipsi allatæ hæc præ ceteris proditur. Sanctæ crucis signum manu duxerat in pueri fronte. Id observans senex cujus in tugurio et potestate versabatur, maleficium credidit, ac nepoti suo præcepit, ut Gallum hune interimeret, Magum plerique suspicubantur, et venilicum, propter orandi consuetudinem. Annum quintum et irigesimum decurrebat.

Ærumnæ P. Isaaci inter barbaros. — P. [saacus in suum reductus pagum servitutem iis aliquandiu servire perrexit quibus addictus erat. Eos in sylvas cogebatur sequi per altas nives et acerrima frigora seminudus, cum venationi darent operam. Ibi narrat parum abfuisse quin fame confectus interiret. Non deerant plerumque carnes, sed eas attingere sibi nefas duxit, qui erant dæmoni libatæ. Nam quoties ad sumendum cibum accingebant sese, prodibat in medium nescio quis, et partem carnium lautissimam quamque decerpens, eum, qui toto in cœtu maxime longævus, orabat, ut bene cibis precaretur : En, Aïteskui (hoc illorum numen erat) has tibi carnes offerimus, rogamusque significes nobis quo degant in loco cervi, eosque agas in nostra retia. Deterritus hac impia consecratione P. Isaacus, decrevit emori potius millies quam profana degustare fercula. Radicibus arborumque baccis ægrè vitam sustentavit. Inde aliud etiam accessit incommodi, quod hanc abstinentiam interpretantes numinis sui contemptum et contumeliam, atrocissimum odium in veri Dei famulum conceperunt, et si qua in eum adhibuerant hactenus humanitatis officia, penitus denegarunt.

Neque par tot ærumnis potuissei °sse, nisi Deus famulo suo piam et misericordem viduam, ut quondam prophetæ, paravisset. Obierat feminæ in pago primariæ filius. Hæc ut consolaretur dolorem suum, P. Isaacum in Filium adoptavit, in eumque maternam deinceps benevolentiam et curam induit, Ejus ope ac studio valetudinem paulum recuperavit, cumque suppeterent non maligne ad victum necessaria, totum se contulit ad perdiscendam gentis linguam, magna spe ingentis cujusdam fructus ad salutem animarum. Quippe in hoc tugurio non modo illius pagi, sed etiam totius regionis concilia habebantur. Cum primum bal-

IVaN= necis ynum Lugu- 1 suo pica= nnum

suum uibus ves et n. [bi È2erant erant rebant utissiongæ= lorum nifices retia.

emori arbocessit is sui ri Dei ctenus

lo suo visset.

laretur umque ope ac bnt non liscentus ad s pagi, m bal-

butire potuit, capita Fidei cœpit ingerere confluentibus ad concilium primoribus. Ac vicissim illi multa cupidè sciscitari, quanta esset magnitudo solis, unde maculæ quas in Lunæ quasi facie cernimus, terræ ambitus quam late pateat, cur mare statis intervallis accedebat recedatve, aliaque generis ejusdem. Quibus cum præclarè satisfaceret, odium sensim amore ac veneratione mutabant. Sed his ille non contentus, rudes animos a rebus creatis ad procreatorem paulatim traducebat : ab eo mundum conditum et redemptum : mortales eidem in coelis fruendo natos, viam ad hanc felicitatem consequendam non esse aliam, atque verum numinis unius veri sempiternique cultum. Illum, quem nomine Aîïteskui colerant, spiritum esse nequam, rebelle Dei mancipium, hostem generis humani. Perculsi rerum admirabilitate obstupescebant : nec pauci, præter infantes plurimos, morbo ingruente sunt baptizati. Jam P. Isaacus impune pagos omnes circumcursabat, patebant illi omnium aures, omnes casæ. Unam dum præteriret, vocari se audivit. Subit. Jacebat æger intus, qui simul atque Patrem conspexit, quæsivit num se nosset. Neganti, Ego ilie sum, inquit, qui dum captus es primum, vincula laxavi, quæ te tam arctè stringebant. Ego vero, subjecit Pater, et gratiam habeo, et vincula, si vis, tua, meis istis longè graviora, solvam, teque in libertatem filiorum Dei vindicabo. Ingressus in hunc modum de sacro baptismate loqui, auditur placidè. Quid multa ? Credit æger, docetur uberius; regeneratus, paulo post pie moritur.

Ecce autem novum periculum. Iroquæorum manipulus militatum abierat. Spargitur rumor omnes captos ab hostibus aut necatos esse. Propinqui ad placandos interfectorum manes, P, Isaacum neci destinant. Ac trucidatus re ipsa fuisset eo ipso die, quo Christus Jesus pro humani generis salute piacularem sese Patri victimam obtulit, nisi rumor contrarius, et verior, nullo tamen, qui deprehendi potuerit, auctore certo sparsus moram crudelibus consiliis attulisset. Adfuere bellatores læti et incolumes, cum captivis duobus et viginti. Pagus a mœærore ad hilaritatem traductus, sacerdos periculo et metu solutus est. Divinæ Providentiæ nutu ad sempiternam salutem captivis afferendam servatus videbatur. Viri quinque tantum erant; reliqui septemdecim pueri vel mulieres, turba imbellis atque innoxia. Ac ne

viri quidem ipsi hostes Iroquæorum, nullum enim bellum ante cum iis gesserant, ab illis longè disjuncti.

Sex captivos jamjam concremandos baptizsat. — Sermone ignoto utebantur. Hinc difficultas major eos erudiendi, et ad baptismum adducendi, quo curas omnes et conatus P. Isaacus intendebat. Nec multum dabatur spatii, jam enim insontes victimas diræ neci crudelitas Iroquæa et ingluvies addixerat. Discruciabatur sacerdos animarum sitiens, quod ab æterno exitio vindicare miseros non posset, sermonis inscitiâ. Gestu, nutu, alloquitur, addit nutibus varias voces, è discrepantibus, quas norat, linguis depromptas. Algonquinum vocabulum, quod temere cum aliis jaciebat, exceptum est ab uno è captivis. Respondet Algonquinicè. Lætus majorem in modum Pater ubi eum Algonquinam tenere quoque linguam cognovit, quam ipse callebat, usus est illo interprete ad alios erudiendos. Capita Fidei præcipua volentibus tradit, ac sanguine Redemptoris dealbatos ad accipiendam immortalitatis stolam eo ipso die præparat quo Christo reviviscenti partam de morte victoriam Ecclesia gratulatur.

Per ferias sacræ Pentecostes alius captivorum globus eumdem in pagum est perductus. Viri statim deduntur neci, neque iis attenta sacerdotis experrecti caritas defuit. Feminas solebant ad opera domestica reservare, nunquam in eas hactenus sævitum. Nescio quid causæ tunc incidit cur unam flammis devoverint,. Fortasse, quod ejusmodi sacrificio placandum dæmonem quispiam somniasset, Sare dum vivam videntemque concremarent, ut cuique corporis parti faces aut candentia ferramenta imponebant, exclamabat infaustus præco : Hanc tibi victimam adolemus Aireskue; Sis bonus o! et felix tuis, victoriamque pugnantibus annue. Ad eam per medios ignes arrepsit Isaacus, nam ut antea ipsam alloqueretur, potestas nulla fuerat. Semuista calicem aquæ frigidæ petiit. Pater in occasionem imminens scyphum aquæ dedit sitienti, et cum baptismo fontem aquæ salientis in vitam æternam.

Ad hunc modum egregius sacerdos in ipsis vinculis, quibus jacebat constrictus, barbaros donabat libertate filiorum Dei, neque ullum de iis bene merendi prætermittebat locum, a quibus sese levi momento, si cujus libido ita tulisset, aut si quod somnium incidisset, necandum videbat. Gravissimum adiit peri-

"mone et ad saacus victiiscr'uo vinnutu, , quas emere ondet \gonlebat, ecipua À accihristo

imdem que iis ant ad

culum exeunte Julio ejusdem anni MDCXLIIT. Parantibus excursionem in Gallorum fines Iroquæis, unus ab eo litteras ad Gallorum Ducem commendatitias rogavit, credo ut illis fretus meliori esset conditione, si caperetur in acie; vel potius ut aditum ad Gallos nactus aliquid moliretur doli ac sceleris. Pater ita commendavit hominem, ut simul Gallos de hostium insidiis et consiliis admoneret, ne perfidæ genti facile fidem haberent, et contra vim æque ac dolos exubarent. Iroquæi litterarum fiducia propius ad arcem Richelæam subeunt, rati se tanquam amicos a Gallis excipiendos. Præmittunt istum è suo agmine cum epistola commendatitia : quæ simul atque lecta fuit, datus est in vincula tabellarius, displosa in Iroquæos rei eventum præstolantes in naviculis, tormenta bellica. Diffugiunt trepidi, relicta in metu ac fragore navicula cum armorum parte, In patriam reversi clamant se a sacerdote proditos, conscriptäs «b illo in perniciem gentis litteras, dedendum neci caput inimicum, et pœnas scelerato à sanguine repetendas. Nec moræ quicquam intercessisset, si tunc adfuisset in pago, ubi degere consueverat. Paulo ante discesserat ad stationem quamdam Batavorum, inde transiturus in Iroquæorum quemdam pagum, ut cremandis aliquot Huronibus captivis baptismum, si qua posset via conferret.

Dum ad necem conquiritur, afflavit rumor Batavos, de quibus haud ita pridem optimè meriti erant Galli; quippe vetuerant ne Hurones in eos, ubicumque occurrerent, sævirent, aut in ipsorum finibus aliquid hostile molirentur. Memores hujus humanitatis Batavi P. Isaacum faciunt de periculo, quod imminebat illi, certiorem, et hortantur ut Iroquæis quorum in comitatu erat, elapsus, instructam in littore proximo navim conscendat, ac vela in Galliam (nam ed solvebat navis) faciat. Stationis Batavicæ præfectus ipsi obligat fidem suam fore ut eum Rupellam aut Burdigalam tutô deportandum curet. Pater noctem ad deliberandum petit, stupente præfecto dubitare illum cunctarique in tanto discrimine. Postridie mane ad præfectum reversus, quam non extimescam Iroquæorum ignes, inquit, intelligere potuisti vel ex eo quod in deliberationem vocandum putaverim num occasione uterer, quam tua mihi humanitas obtulit. Sed quoniam ratio lexque Divina vetat ne nos in periculum temere conjiciamus, neque ulla in barbaros, quorum saluti me devovi, redundare utilitas ex mea

nece potest accipio quod offers, navim vestram conscendam, vitamque me vobis debere, dum vivam profitebor. Navigationis sumptus, et quicquid mea causa erogabitur, persolvam statim atque littus Gallicum attigero.

Movit ea oratio Præfectum, et eos, quos in consilium adhibuerat, Spondent omnes si navim semel conscendat, tutum et incolumem fore. Consederat P, Isaacus cum Iroquæis aliquot, comitibus et custodibus suis, piscatum profectis, ad fluvii ripam prope stationem hanc Batavorum. Dabo operam, inquit præfectus Batavus, ut ad ripam præsto sit noctu cymba, quæ te dilapsum excipiat. His ita constitutis noctem cum istis piscatoribus transegit in horreo villæ Batavicæ, vigil et in omnem diffugiendi occasionem imminens. Sopitis omnibus evadebat, cum soluti villæ canes impetum in eum faciunt. Graviter a molosso vulneratus recipit se trepidè in horreum, seque velut ad somnum componit, sed Iroquæi latratibus canum excitati, et id quod erat suspicati, muniunt vectibus ostium seque propius illi admovent, ne quà elabatur. Desparabat fugam, seque totum Divinæ Providentiæ permittebat. Appetente luce subiit in horreum villicus, quem ubi videt, leniter assurgens nutu monet, ut contineat canes, sic elapsus et hærentem in vado molitus ægrè cymbam, inde ad navim evadit, Hic magna inter nautas orta disceptatio, Erant qui negarent accipiendum ; adfuturos procul dubio Iroquæos, et captivum suum repetituros : non irritandam esse barbaram gentem et fœderatam. Alii contra clamitabant indignum facinus si dederetur homo innocens immanissimorum hostium crudelitati, qui ad Batavos, tanquam ad asylum perfugisset : datam esse publicam fidem, nefas ipsam violari. Altercantibus visum posse conciliari sententias ita, si abderetur in latebras, ut oculos ac diligentiam investigantium Iroquæorum fugeret, si forte accederent ad navim. Id ubi stetit, demittunt illum in imam navigii partem, quo sordes omnes confluunt, et ubi mephitim tetram nulla Salubris aura discutit. In hoc fundo biduum permansit, loci fetore propemodum enectus ut singulis horis animam acturus videretur.

Batavi vindicant illum in libertatem, et in Galliam deportant. — Interim adest novus hostis, evangelii Calviniani præco, et hæreseos minister. Nunciat venisse Iroquæos, et repetere capti-

Jam, jonis atim

idhi= m et quot, ipam ectus psum anseoccavillæ ratus ponit, icati, e quâ lentiæ quem 8, sic le ad Erant

i parnulla , loci

vum quem scirent apud Batavos abditum : ni actutum dedatur, minari se flammam tectis injecturos, armentis agrisque stragem illaturos, Immolandum publicæ rei ac necessitati unum, licet insontis, caput. Ita videri præfecto Batavici præsidii, Reclamant acriter nautæ ; nunquam se commissuros profitentur ut eripiatur sibi qui suam in fidem se contulerit, Audiebat hæe Pater, et à suo erumpens Cavo illas Jonæ voces usurpavit, sé propter me tem

pestas orta est, projicite me in mare. Mox amplectens ministri manum, Duc, ait, quocumque lubet, sequor, et cum illo ad Batavorum stationem recta pergit. (Die 30 Augusti 1643.) Ut illum aspexere seminudum, languentem, ærumnis confectum et fame, subiit omnes commiseratio : tum etiam admiratio virtutis et patientiæ, ac tranquillitatis in tanta calamitate, Primum illud curæ fuit ut lateret, Ejus occultandi cura seni avaro data. Ab eo disjectus in apothecam seu cavum quendam, in quo lixiviu fiebat, ibi diebus multis hæsit, aridi panis frustulis parcè datis ægrè victitans, et frigida grave olente, quam senex octavo quoque die in vas olidum conjiciebat. Hinc efferre pedem vetabatur ne veniret in conspectum [roquæorum, identidem eû commeantium, abripiendus procul dubio et lacerandus. Jam enim de latebris inaudierant, jam illum spe devorabant, et minas præfecto Batavico, atque arma intentabant. Furentes mulsit ostentato auro ; cui nihil resistit etiam apud barbaros. Concertatum aliquandiu de redemptionis pretio. Conventum est in trecentos circiter nummos. Persoluto pretio impositus in cymbam (Die 5 novembr. 1643) et in Gallica provectus littora, primum Rhedonas exeunte Decembri anni MDCXLIIT, denique Lutetiam incolumis tenuit : ad eosdem Iroquæos, et eadein pericula anno vertente rediturus. {Maio, 1644.)

Lier xur PanrTis vi Hisronrx sociETATIS JESU

RES GE£sTræ 1N CANADA... A P. Juvaxcio.

Captivité du P. Bressani

P. Josephus Bressanius ab Iroquæis capitur. — Interim soliciti Patrc: Kebeccenses de sociis ad Hurones profectis, de quibus perdiu nihil auditum fuerat, tentandum ad illos iter putaverunt. Difficilem provinciam recepit in sese P. Franciscus Josephus Bressanius, Italus, ante biennium advectus in Canadam, vir ingentis animi, et cuilibet labori ac periculo par. Mos erat Iroquæis excurrere ad solita latrocinia, cum primum æstas nivibus solutis recludebat itinera : Bressanius prævertendum ratus dat se in viam, cum adhuc horreret humus gelu V. Kal. Maias MDCXLIIL. Comites adscissit sex Hurones quorum quatuor Divinæ legis uberius percipiendæ studio Kebecci per hyemem constiterant, et adolescentem Gallum. Jam fere locum periculi plenissimum evaserant, et ad insidias hostiles opportunum, cum una ex ipsorum cymbulis illisa cautibus frangitur. Emersere cum sarcinis vectores. Mora tamen eodem in loco, dum navicula reficitur, est necessario facta. Per hanc stetit quominus fluviolum tempori trajicerent, qui si fuisset transmissus maturè præteriissent, ab hostibus minime deprehensi.

Dum cunctantur, Huronumaliquis ferreara displosit fistulam, ut sylvestres anseres transvolantes dejiceret. Eo sonitu excitati

latentes in vicinia Iroquæi triginta struunt insidias post linguam terræ, quæ progredientibus Huronibus flectenda erat. [luc ubi pervenit P. Bressanius, ut ejus navicula ceteris præiverat, videt cymbas tres in suam recta ferri. Non erat resistendi locus, itaque deditionem ultro facit, et ab Iroquæis capitur ura cum duobus, qui vehebantur eadem cymbula, comitibus. Hurones reliqui cum