LAS
adolescente Gallo maxima remorum contentione diffugiunt; jam insequentium oculos evaserant, cum post alteram terræ linguam, quæ omnino præiernaviganda ipsis erat, à duabus hostium naviculis intercipiuntur. Hic Huronum aliquis arrepta ferrea fistula ictum in hostem dirigebat, quem occupans Iroquæus glande plumbea trajectum sternit exanimem. Fo spectaculo conturbati ceteri ponunt arma, seque ac sua permittunt hosti. Victores, postquam vincula captivis injecere, spoliant miseros, frangunt, rapiuutque sarcinulas; vestimenta et quicquid necessariæ supellectilis Patribus deferebatur, inter se dividunt.
Mox ad eum quem “<catum diximus vorandum se accingunt. Ac primum cor evellunt è pectore, deinde comam cum extima capitis pelle circumcidunt. Hoc illis est, ut diximus, trophæi loco : tum labra dissecant, postremo torosas reliqui corporis partes in frusta scindunt, congerunt in lebetes, incoquunt calidä, et pœne crudas et recenti adhuc manantes cruore vorant. Ea fercula paulisper exsatiarunt istorum Læstrigonum feritatem : captivos nitius, ac Bressanium præsertim habuerant, donec post biduum alter Iroquæorum manipulus adfuit, qui commissa ferociter pugna cum Gallis ad Montem-regalem pulsus, uno è suis ducibus in acie cæso, ac male multatus, abscesserai. Enimvero in immerentem Bressanium, quem Gallum putabant, stomachum et furorem erumpunt : fustibus debilitant, inedia torquent, adhibent ad ligna verniliter comportanda, hauriendam aquam, et alios id genus mediastinorum labores, idque sub vesperam post iter diurnum pedibus nudis inter virgulta et palustres lacunas s:mma defatigatione confectum. Si quid vero parum commodè ex illorum sententia exequeretur, si mentem jubentium minus assequeretur sermonis inscitià, fustibus impactis erratum luebat, noctem vero trahebat sub dio, alligatus ad arborem.
Post dies septemdecim in his ærumnis transactos, ventum est in regionem Iroquæorum. Obvii primum fuere circiter quadringenti piscatores, qui ad ripam fluminis tuguria posuerant.
Crudelem in modum torquetur. — Ad aspectum captivæ turbæ clamorem læti sustulerunt, et omissis retibus ac piscatu, ad excipiendos novos hospites se accinxerunt. Detractæ statim Bressanio vestes, et agmiai præire jussus. Duos in ordines distributi hinc inde barbari, et fustibus, spinis, flagellis armati,
captivos lente procedentes horribili grandine salutarunt. Unus etiam, ceteris truculentior lævam Bressanii prehendens manum, ducto ab imis digitis ad carpum usque cultro immane ipsi vulnus inflixit. Nudus et sanguine diffluens collocatur in tabulato quodam editiori cum ceteris ad spectaculum et ludibrium, ibique jubetur more barbarico cantare, dum barbari epulabantur. Hac symphonia condiebant cibos : ac ne quid deesset hilarando convivio, dant signum captivis ut quisque saltet quam poterit elegantissimè, Non erat in hac arte Bressanius excellens, et in imovendis ad numerum pedibus gravitatem ac modestiam religiosus vir ac sapiens retinebat. Offendit ea modestia spectatores improbissimos. Stimulant saltantem, pungunt acutis sudibus, verberant, ustulant. Nihilintolerabilius erat puerorum protervia, quibus obtemperandum erat, inepta, crudelia sæpe etiam contraria jubentibus. Alter jubebat cantare, alter tacere, utrilibet gereret morem, ab altero plectebatur. Cedo manum, inquiebat hic, ut eam tibi comburam : Ille, si porrigis manum, aiebat, tibi caput isto fuste comminuam. Cum tabaci fumum captabant indito ori siphunculo, jubebant Bressanium priisas candentes sumere manu et in os tubuli immittere : tum ïllas iterum iterumque excutiebant, ut eas toties ab humo colligens urcretur.
Satiatis ludo crudeli pueris, appetente nocte duces primarii conclamabant, casa abeundo. Eia, juvenes, prodite, properate, ut noctem bonam captivis nostris apprecemur. Ad hanc vocem concurrebant in majorem aliquam casam, Ibi producebatur in medium Bressanius, quem alii fodicabant nudum aculeis, alii titionibus perurebant : alii saxa candentia brachiis, femoribus, tergo admovebant : hi calentem favillam, illi ardentes prunas in eumdem jactabant. Erant qui barbam, qui capillos vellerent. Jubebatur obire focum et premere nudis pedibus cineres calidos quibus subjecti erant aculei, defixis humi bacillis inspicatis. Tot inter lanienas cantandum, et premendus vultu sereno dolor. Denique apprehensis manibus aut rodebant ungues crudis dentibus et exstirpabant; aut digitos igne ferroque absumebant. E decem unus duntaxat, ac ne integer quidem illi relictus. Hæc manuum carnificina ultimum feralis tragædiæ actum, ac fere quartam horæ partem occupabat, fuitque decies octies repetita.
- Unus anum, vulnus O quo ibique r. Hac lo conrit ele- , et in m reli- ‘tatores udibus, otervia, contraitrilibet quiebat at, tibi nt indindentes iterum urere-
primarii )perate, c vocem patur in eis, alii noribus, unas in ellerent.
S calidos atis. Tot b dolor.
dis denmebant.
us. Hæc ac fere
repetita.
Post alteram à media nocte horam, totus lacer et ambustus constringebatur vinculis et in humum nudam sub divo projiciebatur.
Sic dies octo transacti sunt in aditu et primo limine regionis. Successere tormenta graviora per mensem integrum, adeo ut miraretur ipse Bressanius quo pacto constare sibi tot inter mortes vita posset. Causa gravius in eum sæviendi hæc fuit. Nescio quis ipsum principem inter Gallos obtinere locum dixit. Excepere vocem ingenti cum plausu, et exquisitis torquere suppliciis ac devorare constituerunt in vicino, qui primus erat [roquæorum, pago. Illuc festinarunt, (Die 26. Mai 1643.) Onustus gravi fasce Bressanius, impastus, coopertus vulneribus inter imbres nivesque, sequi properantes cogebatur, incussis verberibus, si paulo tardius incederet, quasi de industria traheret moras captans occasionem fugæ. Cum illum aliquando vires defecissent, in flumen decidit, nihilque propius factum est, quam ut aquis obrutus periret. Emersit, ac risu multo conviciisque est exceptus negligentiam et imbecillitatem exprobrantium : pænasque sub vesperam; igne manibus admoto, dedit. Perductus denique in primum Iroquæorum pagum, et exceptus est majori quam antehac immanitate. Nam præter solitum fustuarium, manum illi cultro dissecuerunt, caput pectusque tot ictibus contuderunt, ut pœne oculum exculpserint, et in terram semianimis corruerit. Cumque tundere jacentem pergerent, motus commiseratione quispiam è proceribus illum in suum protaxit tugurium, et certissimæ subduxit neci. Neque finis cruciandi factus. Eo scelerati convolant : digitorum reliquias avellunt, aut adurunt, distorquent pedes ac luxant, stercus in os ingerunt, et alia pleraque indignissima, quæ referre pudor est, designant.
Cur interfectus a barbaris non fuerit? Venditur Batavis et ir Galliam redit. — Videtur cœlum ipsum crudelitatem exhorruisse. Repentinus imber, etelisinubibus cum fragoreignes metum tortoribus injecere. Fit fuga, captivi alium in pagum abducuntur. Carnifices defatigatos novi excepere. Bressanius prono in terram capite sublimibus vestigiis attollitur, et cateua ferrea colligatus diu pependit. Mox deponitur et injectis vinculis raptatur ; inde per varias, ut cuique libido erat, cruciatuum formas, totis septem
= He
diebus circumductus vix retinuit spiritum in lacero corpore, ac vulneribus cooperto, è quibus incuratis et sanie marcida fluentibus tam intolerabilis existebat fetor, ut omnes tanquam a cadavere procul absisterent, nisi si quis forte ad cruciandum accederet. Toto corpore immundi errabant vermes, et ruptis digitorum articulis innascebantur tam frequentes, ut uno die quatuor ex uno proruperint. Intumuerant fœdum in morem manus et brachia, sic, ut admovere cibum ori non posset, nec erat qui operam hanc ïilli navaret. Quamobrem enecabatur fame humumque mandere cogebatur : aut cruda tritici Indici grana si qua projiciebantur, glutire gravi cum periculo. Somnum quominus carperet impediebant et vincula et vulnera. Præterea latebat in femore apostema putridum, certa necis causa. Jam ad arcem intimi pectoris contagio serpebat; frustra Iroquæi lapillis acutis non sine acerbissimo ejus dolore, illud aperire tentaverant : cum barbarus, sive torquendi, sive sanandi studio, cultrum prægrandem ter, quater in hanc ipsam vomicam defixit. Continuo erumpere pestilens pus, et oinnes procul aufugere. Ceterum quia è fœtido cadavere in quo præter ossa, pellem, vulnera, nihil erat, ad consuetas epulas vix quidquam adhiberi posse cernebant : sive illos etiam tot vulnerum, tantæ patientiæ, tangebat commiseratio; sive quid aliud causæ fuerit, quod ne ipsi quidem satis explicare unquam potuerunt, ut Divinæ Providentiæ consilium appareat, virum fortem ad alia rursum pericula laboresque in eadem Canada fructuosos destinantis, communi consilio jubetur vivere, quandiu licebit, ac vetulæ venditur, cujus avus olim necatus ab Huronibus fuerat.
Solatium ingens animabus mortuorum inacie afferri putant, si quis eorum in locum captivus subrogetnr, in quo ipsi velut reviviscant, aut cujus in honorem mactentur. Itaque Bressanium emit libenter vetula. Sed tristi merce lætata diu nou est. Nemo in ejus tugurio consistere poterat, nemo fœtorem ferre, quem tot vulnerum sanies remittebat. Tolerabat mephytim horridam utcumque anus, et per sese olida, et in gratiam avi demortui; at ejus filiæ, jam grandes natu triste monstrum, oculis, naribusque respuebant, nec urgere matrem destiterunt wt aliquando tandem illud ejiceret ædibus : tum è mutilis truncisque manibus nulla, quamvis aliquando convalesceret, utilitas ad domestica ministeria
e, ac enticadaacceigitoatuor us et it qui
fame ana si uomiatebat arcem s acuerant :
nm præntinuo eterum ulnera, posse æ, tanne ipsi identiæ a laboni con- , Cujus
tant, si t revisanium . Nemo , quem brridam rtui; at ibusque tandem s nulla, nisteria
capi poterat. Denique speravit aliquid nummorum colligi posse si venderetur. Itaque filio mandat, ut Bressanium ad Doosion Batavorum arcem deducendum curet, emptoremque quovis pretio quærat. Batavi pro sua humanitate non solum [roquæo pretium pro capite persolverunt, aureos admodum 20. verum etiam diligenti curatione persanatum imposuerunt in navim; qua Rupellam devectus est ad XVII Kal. decembres ani MDCXLIV. Rependimus Batavis, quam debemus gratiam, et eorum beneficii perennem memoriam istis annalibus libentissimè consignamus.
Menses quatuor transegit P. Bressanius inter Iroquæos.
eee RPC EPS EEE SRE
Jés. et Nouv.-Fr, —T, II.
ft
Lerrre pu R. P. Jocurs Au R. P, AxDRÉ CASTILLON, DE LA COMPAGNIE DE JÉSUS
Montréal ce 12 septembre 1646.
Mon R. Père, P. C.
J'ai reçu celle qu’il a plu à votre R. de m'escrire; elle nous oblige de vous mander quelque chose de notre nouvelle France et nommément de ce qui me concerne en particulier.
J'ai passé l'hyver à Montréal avec le P. Le Jeune; à la demymay, je partis des trois Rivières en compagnie de M. Bourdon, ingénieur de la Nouvelle-France, pour faire un voyage aux [roquois, desquels nous retournâmes en bonne santé au commencement de Juillet. Mons. notre Gouverneur fut bien aise qu'il m'accompagnast affin qu'il connust le pays; nous fismes une carte assez exacte de ces contrées?, et fusmes bien reçus tant des Hollandais par lesquels nous passames que par les sauvages. Les principaux des Européens ny estoient pas, estant allez à l’autre habitation qui est vers la mer et qui est la principale pour les affaires. Nous ne manquâmes pas d'exercice en ce voyage tant sur l'eau que sur terre; nous fismes pour le moins
100 lieues à pied et pour l'ordinaire bien chargés. Je baptizai dans le bourg où nous demeurasmes quelques jours, quelques enfants malades qui sont maintenant devant Dieu, comme je rois; je confessai des chrestiens Iurons qui y estoient, nous fismes des présens et en reçumes de réciproques. Je suïs sur le point d'y retourner pour y passer l'hyver, et ne revenir, si je n'y
