POURVWEAMPRÉTE (DE. LA TOUSSAINT LE PREMIER NOVEMBRE
(Traduction littérale)
mort sénéchal à Landerneau, en 1791. C'est bien son genre d'esprit et aussi sa langue. Il y à, certainement, de l'exagération, mais pas autant que l’on serait porté à le croire, et, il a quarante ou quarante-cinq ans, j'ai entendu, dans nos campagnes, des sermons bretons qui ne le cédaient guère à celui-ci, en fait de burlesque.
Mes chers paroissiens, l’année passée, jour pour Jour, je vous ai dit beaucoup de choses bonnes à faire et à conserver dans vos cœurs. Mais vous les avez oubliées, ou vous ne voulez pas suivre mes conseils. Aujourd'hui, je vous répéterai mon sermon de la dernière fête (de la Toussaint), avec des choses nouvelles que j'y ai ajoutées, cette année.
Nous devons, en ce jour, prier les saints qui sont au ciel de nous prêter la main et de nous aider à monter au ciel. Pour obtenir pareille chose, il ne suffit pas de remuer les lèvres, à l’église, et de recevoir l’extrèéme-onction, avant la mort; il faut se garder du péché et offrir à Dieu de bonnes œuvres, autrement, saint Pierre, le portier (du ciel), ne vous ouvrira pas.
Vous savez bien qu’il y a eu des saints en tout pays, en tout temps et de toute condition. Saint Mathieu est un exemple pour
122 SERMON EVIT GOUEL ANN HOL-ZENT.
troët en deliou zeac’h gant ann aotro Jesus, a oa Doue. Neuze a em distroas, ha à reas betec he varo eur binijenn vraz meurbed ; heman a roas he danvez hol d’ann ilis hac a deuas da veza claskerboued. Er stad-ze, Maze a debre ar boued roët d’ezhan, en ter, hac a vire gant ewez ann arc’hant roët d'ezhan evit digass da eur bélec, da gaout offerenniou. Pa oe deut da veza coz, na c'heile mui bale dre ar vro, hac aliès n’hen doe evit magadurès nemet preonved ha ieoteier. Hogen ar vreinadurès o veza comerret he dreidigou, ar sant a oe maget gant eur vor-vran, pehinin a zigasse d’ezhan eur pesk, bep deiz, hac eur biz da Vaze a c'hore bep creiz-deiz. Na varvas ket evel ann dud all; heman a bignas d’ann nef adreuz war he viz, a oa bet roët diou askel d’ezhan gant ann Aotro Doue: ar vor-vran à nizé a-roc, gant eur goulaou war he lost, evit sclezrijenni ann hent. Kement-ze na rafeac'h ket, c’hui! Ar garantez direiz evit ann arc'hant, ar vezvenü, al licaourès à zo ann abec a goll hoc’h ineou.
En gwirionez, ez it da glevoud ann offeren, bep sul ha bep gouel-berz ; mès ar baotred iaouanc a sell ouz ar merc’hed, hac ann dud diskiant a gousk, evel ma ra ‘to Job Kerboriou, al lue. Pa zistroit, goude ann offeren, ho calonou a frailfe, mar ve rèd d’eoc’h rei eul liard d’ar beorien a zo e kichen dor ann ilis; c’hui a gav gwell palad eun toul en douar ha lacad enhan ho pec’hejou, pe goullonteri ho ialc’h en ti ann tavarner.
En aner a dastumet madou, mar na rofeac’h ket eul lod benac da Doue, da lavaroud eo d’ann ilis ha d’ar veleienn, laket gant ann Aotro Doue evit prezeg ann Aviel ha distrei ann dud holl d’ho deveriou. Evit eun aluzenn bihan, eur gwennec roët d'annilis, ho peus en nef eun tensaour a gant gwennec. Heuliet ar scouer à Nonn Kerdroubar, a varvas bezan a z0 tric’huec’h miz : pa ree he amann, ann daouzecvet lodenn a gasse d’ar presbital, hac he c'huec’h vioc’h a oa ar brava euz ar barrès. Pa lac'her eur pennoc'h en he di, Nonna a roë d’am c’hegineres daou damm braz, unan lard hac unan treut, hep lavaroud ar goadegennou hac ar bouzellou. Bep-wech ma âle eur vioc'h, Nonn a roë eur gou-
SERMON POUR LA FÊTE DE LA TOUSSAINT. 193 nous. Celui-là a gagné le paradis, quoiqu'il eût été maltôtier, dans sa jeunesse. Un jour, l'or qu'il avait dans ses sacs fut changé en feuilles sèches par le Seigneur Jésus, qui était Dieu; alors il se convertit et fit grande pénitence, jusqu’à sa mort. Il donna son bien aux pauvres et devint mendiant. En cet état, Mathieu mangeait la nourriture qu'on lui donnait, dans les maisons (où il mendiait), et conservait l'argent qu'il recevait, pour le donner à un prêtre, afin d'obtenir des messes. Quand il devint vieux, il ne pouvait plus courir le pays, et souvent il n'avait d'autre nourriture que des vers et de l'herbe. Mais la pourriture s'étant mise dans ses pauvres pieds, le saint fut nourri par un corbeau de mer (cormoran), qui lui apportait un poisson, tous les jours, et un de ses doigts s’apostumait, chaque jour, à midi. I] ne mourut pas comme le commun des hommes; il monta au ciel, à califourchon sur son doigt, auquel des ailes avaient été données par le Seigneur Dieu. Le corbeau de mer volait devant, avec une chandelle sur sa queue, pour éclairer le chemin. C'est ce que vous ne feriez pas, vous! La passion de l'argent, l'ivrognerie, la lubricité sont les causes de la perte de vos âmes !
Il est vrai que vous allez à la messe, les dimanches et fêtes observées; mais les jeunes hommes lorgnent les jeunes filles, et les imbéciles dorment, comme le fait toujours Joseph Kerboriou, le veau. Quand vous vous en retournez de la messe, vos cœurs se fendraient, s’il vous fallait donner un liard aux pauvres qui sont à la porte de l’église; vous aimez mieux creuser un trou en terre, pour y enfouir vos péchés, ou vider vos bourses dans la maison du tavernier.
C’est en vain que vous amassez du bien, si vous n’en donnez une part à Dieu, c'est-à-dire à l’église et aux prêtres, établis par Dieu pour prêcher l'Évangile et ramener les hommes à leurs devoirs. Pour une modique aumône, un sou donné à l'église, vous avez au ciel un trésor de cent sous. Suivez l'exemple de Nonn Kerdroubar, qui mourut il y a dix-huit mois : quand il faisait son beurre, il en portait la douzième partie au presbytère,
124 SERMON EVIT GOUEL ANN HOL-ZENT.
laouenn da sant Fiacr, ha gouvezit ho doa muioc’h a lueou eget ar re-all. Goude ann eost, Nonn à gassé eur sac’had ed hac eur sac’had gwiniz-dü. Da Santes Nonn, he vaeronès, e kinnige canab. A-roc mervel, hen deus laket eun offerenn bep sizun evit he ine. Evel-se a heulias ato ar scouer a santès Nonn, pehini a roë he dillad d’ar beorien a gave war ann hentjou. Eun deïz, e c’hoarvezas gant-hi rei he hol gwiscamanjou, nemet he hinvis, d’eur c’hlasker coz hac he c'hreg. Hogen, pa distroë d’he c’houent, e tigwezas gant-hi, en creiz ann hent, ann aotro sant Houardon, harpet war he vâz, o clasq bara gant he vissac. Heman, enebour braz d’al luxur, kerkent ma welas eur plac'h coant, gant he hinviz hep-ken, a gredas a oa eur stroden, eur gast o veza grêt eun avoultriach. Neuze e couezas warnezhi gant he vàz, en hevelep giz ma vanquas mervel santès Nonn. Hogen ar Werc'hes na fellas ket d’ezhi coll eur seurt santès, scouer ar merc’hed war ann douar. Dre eun hunvre, mamm ann aotro Jesus a disclezrias d’al leanës eul louzou a oa tost da eur stivel. O veza laket bervi al louzou-ze, malet, al leanès a evas ann dour hac a lacas al louzou war he gouli, ha dioc'htu a oë pareet. N'è ket evidoc’h a rafe ar Werc’hès eur seurt burzud !
Rancout a ra d’eoc’h lacad offerniou evit ho tadou coz, a z0 er purgator; neuze ho pô offern digant ho pugale, goude ho maro. Hirie ann deiz, er gwezit ervad, ann ineou ho deus pec’het a zistro war ann douar, en niver brasoc’h eget ann deliou seac’h, er coajou. Mont a reont da welet ho zi gwech-all, hac al lec’hiou ho deus caret, en pelec’h ho deus pec’het. Pa glevfet ar Maro o skoi war ho tor, da greiz noz, neuze a crenfet, abalamour na ouvezfet ket evit piou a sco. Ar c’horf à deuio ien, hac a vezo casset d’ar verred, en eun dumporel tennet gant eur march n'hen deus kig ebed war he eskern gwenn.
Pa distrofet ive war ann douar, goude ho maro, da zelled ouz ho pugale, ho devezo ancounaket ac’hanoc'h, evel a ret brema : gant ho kerent.
D'ann noz-ma, na vouget ket ho tan, abalamour d’ann ineou
et ses six vaches étaient les plus belles de la paroisse. Quand on tuait un cochon chez lui, Nonna (sa femme) en donnait à ma cuisinière deux grands morceaux, un gras et un maigre, sans parler des boudins et.des boyaux. Chaque fois qu’une de ses vaches vêlait, Nonn donnait un cierge à saint Fiacre, et apprenez que ses vaches avaient plus de veaux que celles des autres. Après la moisson, Nonn m'apportait un sac de blé blanc et un sac de blé noir. À sainte Nonn, sa marraine, il donnait du chanvre. Avant de mourir, il a institué une messe par semaine pour son âme. C'est ainsi qu’il suivit toujours l’exemple de sainte Nonn, qui donnait ses vêtements aux pauvres qu’elle trouvait sur les routes. Un jour, elle donna tous ses vêtements, à l'exception de sa chemise, à un vieux mendiant et à sa femme. Mais, en s’en retournant à son couvent, elle rencontra en route monsieur saint Houardon, qui, apouyé sur son bâton, cherchait du pain avec un bissac. Dès que le saint, qui était un grand ennemi de la luxure, vit une jolie fille en chemise, il crut que c'était une coureuse, une fille de mauvaises mœurs, qui venait de commettre un adultère. Alors, il tomba sur elle, à coups de bâton, si bien que sainte Nonn faillit en mourir. Mais la Vierge ne permit pas que périt (ainsi) une telle sainte, le modèle des jeunes filles, sur la terre. Dans un songe, la mère du Seigneur Jésus révéla à la religieuse une herbe qui se trouvait auprès d’une fontaine. Ayant fait bouillir dans de l’eau cette herbe, moulue, la religieuse but l’eau, appliqua l'herbe sur sa blessure, et, à l'instant, elle se trouva guérie. Ce n’est pas pour vous que la Vierge ferait un pareil miracle!
Il faut que vous fassiez dire des messes pour vos pères qui sont dans le purgatoire; de la sorte, vos enfants, après votre mort, feront aussi dire des messes pour vous. Aujourd'hui, sachez-le bien, les âmes pécheresses reviennent sur la terre, plus nombreuses que les feuilles sèches dans les bois. Elles vont visiter leur maison d'autrefois et les lieux qu’elles ont aimés et où elles ont péché. Quand vous entendrez la Mort frapper à votre porte, au milieu de la nuit, alors vous tremblerez, parce que vous ne
196 SERMON EVIT GOUEL ANN HOL-ZENT.
a gar dont da domma, war ann oaled, rac ho bez a zo ien, dindan ann douar : na lemit netra diwar ho taol, goude ho coan, na boued nac evach, evit ma cavo ho re varo da debri ha da eva, mar ho deus naoun; roït calz a aluzen d'’ar beorien a deu da gana War dreuzou ho tor, rac ann ineou a laca anezho da brezec; mar clevet eur vouez clemmus en ho ti, eun ine eo, o c’houlen pedennou ann ilis, ha na daleït ket da lacad eun offern, evit tenna ho tad pe ho mamm diouz ar purgator.
Selaouit, paroissianis; pell braz amzer a zo a varvas er barrèsman eun toker hanvet Kergarel, ha lezhanvet ann Touzer, abalamour d'he avariez. Coulzgoude, a-roc mervel, e roas aluzennou d'ann ilis ha d’ar beorien, e reas eur binijenn vezr, e c'houlennas ann nouënn bac e c'hourc’hemenas d’he vab lacad offerenniou vit he ine. Hogen, abalamour ma hen doa bet keuz da he aluzennou, Sant Pezr na digoras ket d’ezhan dor ar Barados, ha Kergarel a ieas er purgator. Evit ann tad da vezan avaricius, avariciusoc’h c'hoas à oa ar mab, pehinin a vije marvet, mar vije bet collet d’ezhan eul liard. Goude maro he dad, na fellas ket d’ezhan roi nac arc'hant d’ar c'halvez, evit eun arched, nac eul linsell evit sebelia ar c'horf, hac he galon à oe rannet, en distro deus ar verred, pa oe red d’ezhan rei da breja d’he gerenta oa deut d’ann interramant. Na baëas ar soniou glaz nemet dre ar serjant, ha na senntas ket euz he dad, hen doa gourc’hemenet d’ezhan lacäd offerniou evit-han. Ann tad paour a c'houzanvas poaniou criz, dre avaristed he vab. Da noz gouel ann anaoun, ine Kergarel a ieas en he di gwech-all, en peleac’h na gavas na tan en oaled, na boued war ann daol. Neuze, evit dishunva he vab, a reas eun drouz vraz, gant eur morzol, hac e c’hourc’hemenas d’ezhan, a-nevez, lacäd offerenniou evit-han. Hogen, ar mab fall na fellas ket d’ezhan adarre zennti ouz he dad, ha d’ann abardaez noz, ann aotro sant Loeiz, paeron he dad, a lacaas ar mab er purgator, e-leac'h ann tad, ha Kergarel à denas adarré war ann douar, en doare he vab. Kergarel a baeas ar c’hloc’her hac ar c’halvez, hac ann aotro ar person, evit arsao hep dale er Barados. Ilann
saurez pas pour qui elle frappe. Le corps deviendra froid et sera porté au cimetière, dans un tombereau traîné par un cheval qui n’a pas de chair sur ses os blancs. Quand vous reviendrez sur la terre, après votre mort, pour voir vos enfants, ils vous auront oubliés, comme vous oubliez aujourd’hui vos parents (défunts).
Cette nuit, n’éteignez pas votre feu, à cause des âmes qui aiment à venir se chauffer au foyer, car leur tombe est froide, sous la terre : n’ôtez rien de dessus votre table, après le repas du soir, ni nourriture ni boisson, pour que vos morts trouvent à manger et à boire, s'ils ont faim; donnez largement l’aumône aux pauvres qui viennent chanter au seuil de votre porte, car ce sont les âmes qui les font parler; si vous entendez une voix plaintive dans votre maison, c'est une âme qui demande les prières de l'Église, et ne tardez pas à commander une messe pour retirer votre père ou votre mère du Purgatoire.
Écoutez, paroissiens : Il y à longtemps, mourut dans cette paroisse un chapelier nommé Kergarel, et surnommé le Tondeur, à cause de son avarice. Pourtant, avant de mourir, il donna des aumônes à l’Église et aux pauvres, fit une courte pénitence, demanda l’extrême-onction et recommanda à son fils de faire dire des messes pour son âme. Mais, comme il regretta ses aumônes, saint Pierre ne lui ouvrit pas la porte du Paradis, et Kergarel alla au Purgatoire. Si le père était avare, plus avare encore était le fils, qui en serait mort, s’il avait perdu seulement un liard. Après la mort de son père, il ne voulut donner de l'argent ni pour le cercueil fourni par le charpentier, ni pour un linceul pour ensevelir le corps, et son cœur se fendit lorsqu'’au sortir du cimetière il lui fallut donner à manger aux parents qui étaient venus à l'enterrement. Il ne paya la sonnerie des glas que sur l'intervention du sergent, et il n'obéit pas à son père, qui lui avait recommandé de faire dire des messes pour son âme. Le pauvre père endura des souffrances cruelles à cause de l’avarice de son fils. La nuit de la fête des âmes (le jour des morts), l'âme de Kergarel se rendit dans sa maison d'autrefois, où elle ne trouva
198 SERMON EVIT GOUEL ANN HOL-ZENT.
Kergarel jaouans a c’houzanvac poaniou eriz, er purgator. Eun drouc-speret à dennas anezhan, he c'houg liamet gant eur c'hadenn houarn, hac a oe laket bars ar moged dû. An tân ann ifern a zo tommoc'h evit glaou bew, war ann douar. Ann avarisius na c'helle ket c'houezan, o iudal hac o lammed evel eur c'hi counnaret. He gorf a c'houeze ar goad, ar mel en he eskern a verve, hac e chomas er poaniou criz-ze ter noz ha tri dez, epad ma oa he dad en he leac'h war ann douar. Pa digwezas er gèr, he vadou hol a roas d’ann ilis, hac a reas eur binijenn vraz, en eur glasq he vara, betec ar maro.
Gouvezit ervad, ma faroissianis keaz, morse na ve leusket den a-bed gant Doue da vervel gant ann naoun, rac eun deiz, ar Christ a vagas pemp mil den, heb niverra ar vaouezed hac ar vugaligou, gant daou dluz ha pemp dorz vara. Eur pec’hed braz eo labourad d’ar zul, hac ive d’ar goueliou, evel eo bet disclezriet d’imp gant ann Aotro Jesus. Heman, o veaji en bro Kerné, en eur brezec ann aviel, a digwezas eur zul en Huëlgoat, hac o vezan eat d’ann ilis, evit pedenna, a-roc ann offerenn, a welas tud euz à bep micher o werza, o prena hac ive oc’h eva, en ilis, o c’hortos ann offerenn. Neuze Jesus a scoas anezho, gant he vâz hir ha teo, hac ar varc’hadourien a dec’has-cuit, nemet ar c'hemenerrien, a eseas brouda anezhan, gant ho nadoz. Mès, dre eur burzud saouezus, ann nadoziou holl a em iennas en ho c’hic. Ar c'hemenerrien a dec’hos neuze, oc’h hirvoudi hac o lammad, ha calz anezho a deuas da veza cacouz. A-baoue ann deiz-ma, ar c’hemenerrien a zo gwell’ gant-ho mont d’ann davarn eget d’ann ilis.
Ar vezventi a zo mamm da galz a bec'hejou. Ha re a arc’hant hoc'h euz-hu eta? Goullonteret ho ialc'h oc’h ober aluzennou, rac pa ‘Z oc'h mezo, a ret avoultriach hac a wallet ar merc'hed. En he iaouankis, ann aotro Priam a ieas d’ann davarn, goude ann offerenn, ha pa oe mezw, e lac’has he dad, a dimezas d’he vamm, hac hen doe pevar mab hater verc’h, hac a-benn seiz vloaz, pe eun dra bennac goude, he c'hreg, pehinin a oa he vamm,
ni feu au foyer, ni nourriture sur la table. Alors, pour réveiller son fils, elle fit un grand bruit, avec un marteau, et lui recommanda de nouveau de faire dire des messes pour elle. Mais, le mauvais fils n'obéit pas encore à son père, et le soir, M. saint Louis, le parrain de son père, mit le fils dans le Purgatoire, à la place de son père, et Kergarel revint sur la terre, sous la forme de son fils. Il paya le sonneur de cloches et le charpentier et M. le Recteur, afin de remonter sans délai au Paradis. Jean Kergarel le jeune endura des souffrances cruelles, dans le Purgatoire. Un démon l’attira à lui, ayant au cou une chaîne de fer, et il fut placé dans la fumée noire. Le feu de l'Enfer est plus chaud que la braise ardente, sur la terre. L'avare ne pouvait plus souffler, hurlant et sautant comme un chien enragé, Son corps suait le sang, la moëlle bouillait dans ses os, et il demeura dans ces peines cruelles trois jours et trois nuits, pendant que son père était à sa place sur la terre. Quand il revint à la maison, il donna tous ses biens à l’Église et il fit grande pénitence, en mendiant son pain, jusqu’à sa mort.
Sachez-le bien, chers paroissiens, jamais Dieu ne laisse personne mourir de faim, car un jour le Christ nourrit cinq mille hommes, sans compter les femmes et les petits enfants, avec deux truites et une tourte de pain. C’est un grand péché de travailler le dimanche et aussi les jours de fête, comme il nous à été déclaré par le seigneur Jésus. Celui-ci voyageant dans la Cornouaille, en prêchant l'Évangile, arriva un jour à Huëlgoat, et étant entré dans l'église, pour prier avant la messe, il y vit des gens de toute sorte qui vendaient, achetaient et buvaient, en attendant la messe. Jésus les frappa avec son bâton, qui était long et gros, et les marchands se retirèrent tous, à l'exception des tailleurs, qui essayèrent de le piquer avec leurs aiguilles. Mais, par un miracle étonnant, leurs aiguilles entrèrent dans leurs propres chairs. Les tailleurs se retirèrent alors, en gémissant et en sautant, et beaucoup d’entre eux devinrent lépreux. Depuis ce jour-là, les tailleurs aiment mieux aller au cabaret qu'à l’église.
130 SERMON EVIT GOUEL ANN HOL-ZENT.
a varvas, hac en eun hunvré, he zad a rebechas d’ezhan he maro hac a c'houlennas ma teuje da veza dall. Neuze hen doe eur c'heuz braz, hac a ieas dious he vro, gant he der verc’h, he vibien o veza deut da veza cacous. Priam a ouelas kement, ken a deuas da veza dall. Frealzet a oe eun nebend gant he verc'hed, pere a rene anezhan. Hogen buanedigès Doue na oa ket c’hoas couezet. He verc'hed a c'hoantaos eur paotr. Ann hini henan a lavaras d'he diou c’hoar : —« Hon madou hol a zo collet, den ebed na sell ouzimp; evel claskerezed omp o hentja eun dall. Mar cavet mad, e prenfomp gwinn, da rei nerz d'hon zad, ha pa vezo mezw, pebhinin ac hanomb d'he zro a gousko gant-han. >» Ann ali a oe cavet mad gant ann diou al}, hac ar verc'h henan a gouskas gant he zad, ann noz kenta, antronoz, ann eil verc'h, ha goude, ann derved. Ann ter flac'h a denas da veza dougerezed. Bugel ar c'hentan à oa tort, hinin ann eil, cam, hac hinin an derved, bouzar. En eun hunvré, ann tad a anavezas he bec’hed nevez. Neuze e cassas-cuit he verc'hed milliget, hac he-unan neuze, hep eur c’hi zoken, a valeas dre ar vro, betec ann heur euz he varo. Dre ar scouer-man eo disket d’imb penaoz ar pec'her à z0 bepred castiet.
En miz here e hader ed, hac er c'horerz e rer pinijenn. Hirie a pedfomb ann holl zent, warc'hoas e pedfomb evit ann anaoun. Pedit, arbedit Doue da gaout truez ouzoc'h.
Me ann eus envor Annaïc Gwisarn a deus collet he onner. Rèd eo d’ann hinin hen eus hi c'’havet digass anezhi d’ar vaouès paour-ma, ha tleout a ret zoken clasq anezhi, mar na n’è ket bet cavet c’hoaz. Eun ober mad a vezo, en deiz ar varnediges.
Gwiz Tangui Kerfaohir hac he c'huec’h oc'hic a zo bet debret gant ar bleizdi, er parc tost da goad ann dorghenn. Rèd eo d’eoc’h mont gant ho chass ha fuzuillou evit lac'han ar bleizdi-ze, pe e colfet ho chatal hol, er goan-ma. Jakes Kergribet, perac na gasses-te ket da vugel diveza d'ar c’hatekiz? Te a losk anezhan da luguda, hed ann deiz, War ann hentjou, da glasq neizou, ha da ober ar c'hanfard. Te a losq ive da verc'h hena da vont d’ar
SERMON POUR LA FÊTE DE LA TOUSSAINT. ol
L'ivrognerie est la mère d’un grand nombre de péchés. Avezvous donc trop d'argent? Videz votre bourse, alors, en faisant l’aumône, car, quand vous êtes ivres, vous commettez des adultères et abusez des filles. Dans sa jeunesse, le seigneur Priam (c'est Œdipe) alla au cabaret, après la messe, et s'étant enivré, il tua son père etse mariaavec sa mère et eut d’elle quatre fils et trois filles, et, au bout de sept ans ou un peu plus, sa femme, qui était sa mère, mourut, et, dans un songe, son père lui reprocha sa mort et souhaïta qu’il devint aveugle. Alors, il eut un grand repentir, et il quitta son pays avec ses trois filles, ses fils étant devenus cacous (lépreux). Priam pleura tant qu'il en devint aveugle. I] fut un peu consolé par ses filles, qui le conduisaient; cependant la colère de Dieu n'était pas encore tombée. Ses filles désirèrent avoir maris. L’ainée dit à ses deux sœurs : « Nous avons perdu tous nos biens; personne ne nous regarde et nous sommes comme des mendiantes conduisant un aveugle. Si vous le trouvez bon, nous achèterons du vin, et, quand il sera ivre, chacune de nous dormira avec lui, à son tour. » L'avis fut trouvé bon par les deux autres, et l’aînée dormit avec son père, la première nuit; le lendemain, la puînée, puis la troisième. Les trois filles devinrent enceintes. L'enfant de la première fut bossu, celui de la seconde boîteux et celui de la troisième sourd. Dans un songe, le père connut son nouveau péché. Alors, il renvoya ses filles maudites, et, seul désormais, sans avoir même un chien, il marcha par le pays, jusqu’à l'heure de sa mort. Par cet exemple, il nous est montré que le péché est toujours puni !.
Au mois d'octobre, on sème le blé et pendant le carème, on fait pénitence. Aujourd'hui, nous prierons tous les saints pour les âmes des morts. Priez, priez encore Dieu d’avoir pitié de vous.
Je me rappelle que Annaïc Gwisarn à perdu sa génisse. Il faut que celui qui l’a trouvée la ramène à cette pauvre femme, et vous
1, C’est l’histoire des filles de Loth, avec cette différence que, dans la Bible, elles ne sont que deux, et qu'il n’est pas dit que leurs enfants naquissent infirmes,
129 SERMON EVIT GOUEL ANN HOL-ZENT.
c'hoad gant ar baotred; hen difennet am boa ouzit, coulzgoude, ha breman ez eo dougerès! Penn avelet! Den divez!
Va breudeur keas, dalc’hit mad va c'homzou, hac heuliet va aliou : Evit ober amann mad, ez eo rèd pilad crenv ann dien. Evel-se à ran ganeoc’h; skei a ran warnoc’h, evit ma vefet gwelloc’h. C'hui a zo holl va bugale; hervez sant lann, en aviel, ez on ar paotr-saout, hacez oc’h va chatal : marc’h, cazec, ebeul, ebeulès, azen, azenès, azennic, ijenn, bioc'h, taro, lue, onner, maout, danvadès, oan, boc'h, gavr, boc’hic, porhel, gwiz : ar manac'h eo ar c'hi.
Me a fell d'in c’hoas comz d'eoc’h euz al licaourès. Mar ho pije envor euz ar pez am eus bet lavaret d’eoc’h, er bloaz tremenet, c'hui a anavezfe penaos va c'’homzou na int ket sorc’hennou, hace redfeac'h d’am selaou. Hon c’horfou a zo templou ar Speret- Santel, hac arabad eo ho saotra. Berzit mad ho merc'hed da vonet d’ar gèr, Aliès e teuont da veza landourchen, evel ma ’z eo bet Marc’harit Hesked. Er goan-man, e deus chenchet he zrabidennou gant dillad al livastred ar c’hèriou braz. Al libourc'hen-ma zo gwisket breman evel eun itron; mès savit he lostenn, hac a welfot al libistri ar pec’hed. Iann Hesked, coz tousec, contamm ann ifern, mar as bije troc'het eur wialenn ounn evit frotta keinn ha cov da c’hoar, e vije c’hoas ama.
Tankerru! ki counnaret, lacat à rez butun malet en da fri moc’h, epad ma 2omzan ac'hanout! Mar as tapan, torlosken douar, a weli penaos hec’h hijan al laou. Ha Javaret-hu c'hoas ez à ma c'homzou borod, pa à peurarruët va diouganou! Piou hen eus disket d'eoc’h, Anna Kerbri, a oa dougerès ann hini a z0 brema greg Jakès Malard? Ha n’è ket me eo? Ha mar n’am bije comzet gant Jakès, na vije ket c'hoas Anna dimezet. Tec'hit euz ar pec'hed; diouallit ive euz ar c'hoant-lic; heuillit ar scouer dudius euz a Abraham, Isaac ha Jacob, Abraham a oa eur paotr brav. Epad ma oa gant he dud, e c'hoarvezas eur vatès en ho zi. Homan a oa hanvet Agar, abalamour ma oa atô lupr, hac à pedas Abraham da bec’hi gant-hi; mès ann den santel a harluas
- devez méme Ja chercher, si elle n’est pas encore retrouvée. Ce sera une bonne œuvre, le jour du jugement dernier.
La truie de Tanguy Kerfaohir et ses six petits pourceaux ont été mangés par les loups, dans le bois qui est voisin du champ de la Motte. Il faut que vous alliez, avec vos chiens et vos fusils, tuer ces loups-là, ou vous perdrez tout votre bétail, cet hiver. Jacques Kergribet, pourquoi n’envoies-tu pas ton dernier enfant au catéchisme? Tu le laisses flâner, toute la journée, par les chemins, chercher des nids et faire le polisson. Tu laisses aussi ta fille aînée aller au bois avec les garçons; je te l'avais pourtant défendu, et la voilà, à présent enceinte! Tête légère! homme sans pudeur !
Mes chers frères, retenez bien mes paroles et suivez mes conseils : pour faire de bon beurre, il faut battre fort la creme. C’est ainsi que j'agis avec vous; je frappe sur vous, pour que vous deveniez meilleurs. Vous êtes tous mes enfants : suivant saint Jean, dans son évangile, je suis le garcon vacher, et vous êtes mon bétail : cheval, jument, poulain, pouliche, âne, ânesse, ânon, bœuf, vache, taureau, veau, génisse, bélier, brebis, agneau, bouc, chèvre, chevreau, pourceau, truie; le chien est le moine.
Je veux vous parler encore de la lubricité. Si vous vous rappeliez ce que je vous ai dit, l'an passé, vous reconnaîtriez que mes paroles ne sont pas du radotage, et vous accourriez m’écouter. Nos corps sont les temples du Saint-Esprit, et il ne faut pas les souiller. Recommandez bien à vos filles de se rendre à la maison. Souvent elles deviennent des ribaudes, comme l'était Marguerite Hesked. Cet hiver, elle a échangé ses haïllons contre les vêtements des drôlesses des grandes villes. Cette drôlesse est habillée aujourd'hui comme une dame; mais levez son jupon traïnant et vous verrez les souillures du péché. Jean Hesked, vieux crapaud, poison de l'enfer, si tu avais coupé (dans la‘haie) une gaule de frène, pour frotter le dos et le ventre de ta sœur, elle serait encore parmi nous.
1534 SERMON EVIT GOUEL ANN HOL-ZENT.
ar plac’h, en eur roi d’ezhi ugent tol-troad en he reor, ha mar na vije deut eun el a-beurz Doue da digas bouet da Agar ha d’he bugale, en desert, a vijent bet marvet gant ann naoun.
Selaouit breman ar burzud braz c'hoarvezet gant Isaac. Pellamzer à oa a-baoue ma oa dimezet da Sarah, ha n’ho doa ket a vugale. Eun abardeïiz, setu ma tigwezas eun eal en ho zi, en giz eur c’hlaskerbara. Isaac a bedas anezhan da goania gant he c’hreg hac hen, ha goude ar pred, ann eal a lavaras : « en gwirionez a lavaran d’eoc’h, a-roc ma vezo ann dero glaz a-nevez, Sarah à c'hano eur mab.» Mès Isaac a c'hoarzas, o clevet kement-ze, hac a lavaras : lu! Coulzgoude Sarah a willioudas, en amzer lavaret, hac hi meurbed coz. Na vefe ket grêt kement a bec’hejou braz, mar na antrefe ket assambles ar baotred hac ar merc'hed er c'hoajou hac er wennojennou goloët, o tistroi euz at pardoniou.
Coulzgoude Doue a denn ar vad diouz ann drouc. Setu aman eur scouer euz à gement-ze : eun den hen doa evit mevel eun aerouant, roët gant Guillou goz he-unan. Ar paotr-man a zennte en peb-tra ouz he vestr, den dizimez ha gadal, hac a zicoure anezhan da wallan ar merc’hed coanta euz ar vro. Mès o veza deut keuz ha mez d’ezhan euz ar vuhe-ze, e tistroas hac a fellas d'ezhan cass-cuit he vevel. Eun deiz, pa oant o vale, tost da eur ster, ar mestr a lavaras d’he vevel : « Sell euz ann dour! > Hac a leuscas kerkent eur bramm ha na oa ket dic'’houez, ha na oa ket gant-han ive c'’houez ar roz, hac a laras d’he baotr : « Red war-he-lerc'h, buhan, ha digass d'in ma bramm! » Hac ann aerouant à lammas er ster, hac a oe beuzet.
Ahlha! ha!... Setu aze eur sarmon ha na n'è ket evit ho lacad da lenva, a gredan!
Crenit! ar c'hontron a zo en ho corfou dic’hlan! Loui a ret ar flear euz ar pec’hed? Hastit ober pinijenn, hac e pingnfot d’ann nef war-eùn, ar peZ a c’hoantaan d’eoc’h, en hano ann Tad, ar Mab hac ar Speret-Glan, Amen.
Tankerru! (feu rouge!) tu mets du tabac moulu (tabac à priser) dans ton nez de cochon, pendant que je parle de toi! Si je t’attrape, ver de terre, tu verras comme je secoue les poux. Et dites encore que mes paroles sont du radotage, quand ma prédiction s’est accomplie! Qui vous a appris, Anne Kerbri, qu'elle était enceinte, celle qui est, à présent, la femme de Jacques Malard? N'est-ce pas moi? Et si je n’en avais parlé à Jacques, Anne ne serait pas encore mariée. Fuyez le péché; évitez les désirs impudiques; imitez l'exemple admirable d'Abraham, d'Isaac et de Jacob. Abraham était un joli garcon. Pendant qu'il demeurait avec ses parents, vint une servante dans leur maison. Elle s'appelait Agar !, parce qu'elle était toujours portée à la lubricité, et elle sollicita Abraham de pécher avec elle; mais le saint homme renvoya la fille, en lui donnant vingt coups de pied au derrière, et si un ange n'était venu de la part de Dieu apporter de la nourriture à Agar et à ses enfants, dans le désert, ils seraient morts de faim.
Écoutez, à présent, le grand miracle dont Isaac fut le sujet. Il y avait longtemps qu'il était marié à Sarah, et ils n'avaient pas d'enfants. Un soir, voilà qu’un ange vint dans leur maison, sous l'apparence d’un mendiant. Isaac l’invita à souper avec sa femme et lui, et, apres le repas, l’ange dit : « — Je vous le dis, en vérité, avant que le chène reverdisse de nouveau, Sarah donnera le jour à un fils. >» — Isaac rit, en entendant cela et dit : — C'est ridicule! — Cependant, Sarah accoucha, au temps prédit, bien qu'elle fût fort âgée.
Il ne secommettrait pas tant de grands péchés, si les garçons et les filles n’entraient pas ensemble dans les bois et les sentiers couverts (obscurs), en s’en revenant des pardons.
Cependant Dieu tire le bien du mal. En voici un exemple : Un homme avait pour valet un démon, donné par le vieux Guillou (le diable) lui-mème. Cet homme (le valet) obéissait en toute