LL 7 ajoute ici : « et testimonium assensus nostri

2. Il existe dans le même carton un vidimus sous le scel de la prévôté

obtinuerit ab antiquis temporibus consuetudo quod matricularius Parisiensis ecclesie de singulis nuptiis que Parisiis celebrabantur haberet fercula, et occasione ferculorum quandoque très sol. par. quandoque plus, quandoque minus, secundum contrahentium facultates exigeret et haberet, considérantes tam nos quam capitulum Parisiense necnon et quidam burgenses Parisienses quod ex hac consuetudine et divites scandalizabantur et pauperes plurimum gravabantur^ et eorum gravaminibus compacientes ac divine mercedis intuitu in posterum providere volentes, habito bonorum virorum consilio, communi consensu, taie remedium dignum duximus adhibere. Memorati si quidem burgenses, divine pietatis intuitu et ob remedium animarum suarum et antecessorum suorum, emerunt redditus quadraginta lib. par. percipiendos annuatim in feodo nostro in traverso de Gonfluentio, videlicet triginta lib. a Guillelmo Barbete, cive Parisiensi, et Maria, uxore ejus, et decem lib. a Petro, filio Renardi de Gonessia, et Helvisi, uxore ejus, de quibus quadraginta lib. Andréas nunc matricularius Parisiensis, quamdiu fuerit matricularius Parisiensis et qui succèdent in matricularia percipient singulis annis redditus triginta lib. par. in dicto traverso, hiis terminis videlicet in festo Omnium Sanctorum, in Purificatione béate Marie et in festo Ascensionis. Et successores predicti Andrée in matricularia nobis nostrisque successoribus Parisiensibus episcopis homagium facere tenebuntur sicut predecessores eorum facere consueverunt, et si forte illi qui traversum recipiunt predictos redditus solvere contradicerent, nos de receptoribus illis justiciam faceremus et ipsos receptores ad solvendum compelleremus, residuos vero redditus decem lib. singulis annis inperpetuum, supradictis terminis percipiemus nos et successores nostri Parisienses episcopi, pro eo quod sustinemus quod predicti redditus triginta libr. qui movent de feodo nostro in mortuam manum cadunt. De predictis autem redditibus tringinta lib. Willelmus Barbete et Maria uxor ejus in manu nostra se desaisierunt, data fide quod nichil in eis de cetero reclamabunt, de aliis ver.o redditibus decem lib. prefatus Petrus et Helvisis uxor ejus, de voluntate et consensu domini Guidonis de Marolio, a quo predictas habuerant decem lib. in manu nostra se similiter desaisierunt, fide data quod nichil in eis de cetero reclamabunt et quod super hiis ipsi et heredes sui nobis et successoribus nostris Parisiensibus episcopis ac predictis matriculariis contra omnes rectam garantiam portabunt, et nos de voluntate predictorum Willelmi Barbete et Marie uxoris ejus ac Pétri et Helvisis uxoris ejus et ad peticionem predictorum burgen-

de Paris du samedi 8 mars 1364 (a. st.), et dans le manuscrit Bibl. nat., nouv. acq. fr. 21246, fol. 34, une copie du xvr siècle.

sium dictum Andream matricularium de redditibus triginta lib. par. investivimus, redditus aliarum decem lib. par. nobis et successoribus nostris Parisiensibus episcopis in perpetuum retinentes propter causam superius memoratam. De cetero igitur nec Andréas matricularius nec successores ipsius aliquid poterunt exigere ab aliquo matrimonium Parisius contrahente, paupere seu divite, obtentu consuetudinis supradicte; sed neque burgenses, occasione emptionis predicte, a contrahentibus matrimonium Parisius aliquid poterunt exigere seu etiam eis aliquod gravamen inferre. Nos vero in hujus rei memoriam et testimonium présentes litteras fieri fecimus et sigilli nostri munimine roborari. Actum anno Domini millesimo ducentesimo vicesimo septimo mense maio.

Juillet 1246.

Mathieu Boniface, marguillier de Notre-Dame^ et sa femme Marie vendent à Vévêque de Paris une rente annuelle de 25 l. p. assise sur le travers de Conjlans.

Grand cartulaire de l'évêque. Arch. nat.^ LL 7, fol. 243, n" 395. Indiq. : Guérard, t. III, p. 209, n° 256.

Littera de xxv lib. redditus quas Matheus Bonifacii, matricularius ecclesie Parisiensis et Maria, [uxor] ejus, vendiderunt episcopo super transverso de Gonfluentio.

Universis présentes litteras inspecturis Stephanus, archidiaconus Parisiensis, in Domino salutem. Notum facimus quod in nostra presencia constituti, Matheus Bonifacii, matricularius ecclesie béate Marie Parisiensis et Maria, ejus uxor, recognoverunt se habere et acquisivisse, constante matrimonio inter ipsos, viginti quinque libras par. annui redditus in transverso de Confluencio, moventes de feodo domini Parisiensis episcopi ut dicebant, quas viginti quinque libras par. annui redditus vendiderunt coram nobis prefati Matheus et uxor ejus reverendo patri Guillelmo, Dei gratia Parisiensi episcopo, et illis qui causam habebunt ab ipso in perpetuum pro quingentis libris par. jam sibi solutis, sicut ipsi venditores confessi sunt coram nobis, renunciantes excepcioni et accioni non numerate pecunie, non tradite, non soluté, et se dicti venditores de dictis viginti quinque libris in manu nostra devestiverunt, et nos ad peticionem eorum magistrum Remundum, canonicum parisiensem, nomine ipsius episcopi hoc petentem, investivimus. De eisdem promiserunt eciam prefati Matheus et uxor ejus, fide in manu nostra prestita corporali, quod contra vendicionem istam jure hereditario, racione conques-

tus sivc dotalicii vel alio modo, per se vel alios non venient in futurum, et quod dictas viginti libras par. annui redditus eidem domino episcopo et illis qui causam habcbunt ab ipso garantizabunt et liberabunt ad usus et consuetudines Francie contra omnes. Datum et actum anno Domini millesimo GG XL sexto, mense julio.

Novembre 1247.

Jean, Adam et Anseau de Villiers et Odeline, femme de Jean, vendent à Mathieu, marguillier de Notre-Dame, moyennant 240 l. t., une rente de i5 L p. sur le travers de Confl ans -Sainte -Honorine provenant de la succession de leur père, Adam.

Orig. : parch. double queue. Arch. nat., S 852.

Omnibus présentes litteras inspecturis, Officialis curie Parisiensis salutem in Domino. Notum facimus quod in nostra presencia constituti Johannes de Villaribus, Adam et Ansellus fratres, filii quondam defuncti Ade de Villaribus, militis, et Odelina uxor dicti Johannis asseruerunt quod habebant et possidebant quindecim lib. annui redditus par., moventes de feodo domini Parisiensis episcopi et de hereditate dictorum fratrum ut dicebant in transverso de Gonfluancio, Parisiensis diocesis, percipiendos annuatim, tribus terminis inferius annotatis, videlicet in Purificatione béate Marie centum sol., in Ascensione Domini centum sol. et in festo Omnium Sanctorum centum sol., quas quindecim lib. par. annui redditus predicti très fratres et Odelina uxor dicti Johannis vendiderunt coram nobis Matheo, matriculario béate Marie Parisiensis, et ejus heredibus im perpetuum pro ducentis et quadraginta lib. tur. suis quittis jam sibi solutis, sicut ipsi venditores confessi sunt coram nobis, renunciantes exceptioni non numerate pecunie non tradite, non soluté ; promittentes dicti fratres et Odelina, fide in manu nostra prestita corporali, quod contra venditionem istam jure hereditario, ratione dotalicii vel alio modo per se vel per alios non venient in futurum, et quod easdem quindecim lib. annui redditus dicto Matheo et ejus heredibus garentizabunt et liberabunt ad usus et consuetudines Francie contra omnes, promiserunt etiam dicti très fratres quilibet in solidum et per fidem in manu nostra prestitam se soluturos dicto Matheo vel ejus heredibus triginta libr. parisiensis monete nomine pêne. Gum precio, dampnis et expensis et omnibus rectis constaimentis per juramentum ipsius Mathei absque probatione alia decla-

randis si venditionem hujusmodi retrahi contigerit. Datum anno Domini M» ducentesimo quadragesimo septimo mense novembri.

Sur le repli : Odelina non venit.

Janvier 1266 (n. st.).

Amortissement accordé par les marguilliers laïcs de Notre-Dame de Paris à l'Hôtel-Dieu de cinq quartiers de vigne sis en leur censive près Paris.

Orig. : Arch. de l'Assistance publique.

Copie du xvr siècle. Bibl. nat., nouv. acq. fr. 21246, fol. 36 v°.

PuBL. : L. Brièle et E. Coyecque, Archives de VHôtel-Dieu, p. 378, n° 729.

Universis présentes litteras inspecturis, Reginaldus, miseratione divina ecclesie Parisiensis minister indignus eternam in Domino salutem. Notum facimus quod coram nobis constituti matricularii béate Marie Parisiensis predicte laici asseruerunt et recognoverunt coram nobis quod fratres Domus Dei Parisiensis habent, tenent et possident quinque quarteria vinee vel circiter in uno tenenti site inter muros Parisienses et monasterium béate Marie de Gampis Parisius, in loco qui dicitur ad Foveam, in censiva dictorum matriculariorum, contigue ex una parte vineis dicte Domui [Dei] et vineis monasterii Sancte Genovefe in monte Parisiensi, onerate in duodecim den. et ob. par. annui census, que vinea fuit quondam defuncti Philippi dicte Gommin, quondam civis Parisiensis et ejus uxoris, ut dicebant, asserentes dicti matricularii coram nobis quod décima dicte vinee ad eosdem matricularios pertinebat. Qui vero matricularii predicti voluerunt coram nobis et concesserunt quod fratres dicte Domus Dei et eorum successores predictam vineam teneant et possideant perpetuo in futurum cum décima antedicta in manu mortua sine coactione vendendi aut extra manum suam ponendi ad dictum censum duodecim den. et ob. predictorum et ad très sol. undecim den. et ob. par. annui redditus pro décima dicte vinee predicta et manu mortua superius nominata absque alio onere, exactione, redibitione quacumque, promittentes dicti matricularii, fide prestita corporali, quod garentizabunt predictis fratribus et eorum successoribus dictam vineam ad onera supradicta ut superius dictum est in manu mortua in futurum. Nos autem, attendentes multitudinem pauperum et infirmorum singulis diebus, de undique mundi partibus ad dictam Domum Dei confluencium, predicta omnia et singula prout superius sunt expressa volumus, concedimus, laudamus

[SSy] DE NOTRE-DAME. 276

et auctoritate ordinaria confirmamus. In cujus rei testimonium sigillum nostrum presentibus litteris duximus apponendum. Datum anno domini millesimo ducentesimo sexagesimo quinto mense januario.

II novembre 1270.

Guillaume, dit de Sens, libraire, vend à Etienne, évêque de Paris, une grange sise hors la porte Saint- Jacques, sur le chemin de Notre-Dame-des-Champs, en la censive des marguilliers de Notre- Dame de Paris et chargée envers eux de 10 s. de cens.

Grand cartulaire de l'évêque. Arch. nat., LL 7, fol. 70; petit cartulaire de l'évêque. Arch. nat., LL 8, fol. 5o.

PuBL. : Guérard, t. III, p. 73, d'après LL 7.

Universis présentes litteras inspecturis, Officialis curiarum reverendi patris domini Ancheri Gardinalis et Guillelmi, Parisiensis ecclesie archidiaconorum, salutem in Domino. Notum facimus quod, coram nobis constitutus, Guillelmus dictus de Senonis, clericus, stacionarius librorum, recognovit se vendidisse et nomine venditionis imperpetuum quittavisse reverendo patri et domino Stephano, Dei gratia Parisiens! episcopo, et ejus successoribus seu causam habentibus ab eo, pro sexdecim libris parisiensium, jam eidem venditori traditis et solutis in pecunia numerata, sicut confessus est coram nobis, exception! non numerate et non recepte pecunie renunciando, quamdam granchiam, sitam ultra portam Sancti Jacobi, juxta cheminum per quod itur apud Nostram Dominam de Gampis, de conquestu suo moventem*, ut dicebat; con-

I. L'origine de propriété est donnée par deux actes passés en 1269 sous le scel de l'official de Paris et dont voici l'essentiel :

1° « Robertus dictus de Sancto Jacobo, cousturarius, et Emelina ejus uxor recognoverunt se vendidisse et imperpetuum quittavisse Guillelmo dicto de Senonis clerico... pro sexaginta solidis par... quamdam plateam vacuam sitam ultra portam Sancti Jacobi, versus Nostram Dominam de Gampis, ut dicebant, contiguam masure Aalipdis Goiftarie, in censiva matriculariorum béate Marie, ad quinque solidos tantummodo censuales, ut dicebant... Datum anno Domini millesimo ducentesimo quinquagesimo nono, die veneris in festo beati Pétri ad Vincula [i*' août i25gj » (Grand cartulaire, LL 7, fol. 70 v").

2° « Thomas dictus de Pressorio et Felicia, ejus uxor, asseruerunt quod ipsi habebant, tenebant et possidebant quandam plateam vacuam sitam ultra portam Sancti Jacobi, in chemino per quod itur apud Nostram Dominam de Gampis, inter granchiam Johannis de Gampis et plateam Roberti

tiguam ex una parte, granchie Johannis de Gampis, et ex altéra granchie Aalipdis Cufarie, in censiva matriculariorum ecclesie Parisiensis, ad decem solidos parisiensium tantummodo censuales, cum omni jure, dominio, proprietate et possessione ac qualibet actione quam habebat vel habere poterat in dicta granchia et ejus quibuslibet pertinentiis quoquo modo; promittens prenominatus venditor, fide data in manibus nostris, quod contra venditionem et quittationem hujusmodi jure hereditario, ratione conquestus vel quocumque alio jure, per se aut peralium non veniet in futurum; immo dictam granchiam, prout se comportât ante et rétro, cum omnibus ejus pertinentiis, ad censum predictum, absque alio onere, dicto domino episcopo et ejus successoribus garantizabit et defendet in judicio et extra, suis sumptibus et expensis, quandocumque opus fuerit, contra omnes; et quod solvet eidem episcopo sexaginta solidos parisiensium nomine pêne, si dictam venditionem retrahi contigerit vel evinci; quantum ad hoc obligans dicto domino episcopo se et heredes ac successores suos, et omnia bona sua et heredum successorumque suorum mobilia et immobilia, presentia et futura, sese ac dicta bona juridictioni curiarum nostrarum supponens, ubicumque se transférât vel divertat. Datum anno Domini millesimo GCo septuagesimo, die martis in festo beati Martini hiemalis.

8 février i283 (n. st.).

Sentence arbitrale fixant les droits respectifs de Vévêque de Paris et du Chapitre de Notre-Dame.

Orig. : Arch. nat., L463, n° Soi.

PuBL. : B. Guérard, Cartul. de Notre-Dame^ t. II, p. 483, d'après le Grand Pastoral 2. Arch. nat., LL 76.

Universis présentes litteras inspecturis, magistri Garnerus, ecclesie Parisiensis archidiaconus, Guillelmus Rouandi [sic), Dyonisius de

Custurarii, ut dicebant, in censiva matriculariorum ecclesie béate Marie Parisiensis^ ut dicebant, ad quinque solidos tantummodo censuales, quam plateam... recognoverunt coram nobis se vendidisse et imperpetuum quittavisse Guillelmo dicto de Senonis, clerico... pro sexaginta solidis par... Datum anno Domini M" CG° quinquagesimo nono, mense Augusto, die veneris in festo béate Pétri ad Vingula {sic) [i" août i25gj » {Ibid.).

1. L'original porte trois incisions, traces de l'appension des sceaux.

2. Publication imparfaite, la source utilisée ne donne pas l'exposé, voy. supra, p. 124.

Falesia et Radulfus de Suessionis, canonici Parisienses, salutem in domino. Notum facimus quod, cum inter reverendum patrem Ranulphum, Dei gracia, Parisiensem episcopum, ex una parte, et venerabiles viros capitulum l^arisiense, ex altéra, esset dissensio seu controversia, super contentis in articulis infrascriptis, hinc inde editis et propositis, tandem, predicti episcopus et capitulum, pro bono pacis et concordie, super omnibus et singulis hujusmodi articulis, in nos, tanquam in arbitros, seu arbitratores, sive amicabiles compositores, tam super possessione quam super jure proprietatis compromiserunt, prout in compromisso super hoc confecto et sigillo dictorum episcopi et capituli sigillato, plenius continetur. Articuli autem ex parte capituli editi et propositi sunt taies :

Primo, quod cum decanus et capitulum sint et fuerint in possessione, vel quasi, a longis temporibus retroactis institiandi {sic) matricularios ecclesie Parisiensis, tam clericos quam laicos, de querela contra eos coram dictis decano et capitulo propositis, ac eciam puniendi eosdem delinquentes seu déficientes in suo officio, episcopus Parisiensis impedit et perturbât minus juste, quominus ipsi predicta possessione, vel quasi, utantur, prohibendo dictis matriculariis ne coram ipsis decano et capitulo respondeant, propter quod ipsi decanus et capitulum et ecclesia Parisiensis fréquenter debito ab eisdem matriculariis obsequio defraudantur, ac per hoc quamplura scandala sunt suborta per defectum pulsandi, serviendi in ecclesia, ac ecclesiam custodiendi, cum per juramentum capitulo ad fidelitatem teneantur, et per juramentum ab ipsis prestitum teneantur ita diligenter ecclesiam custodire ut omni tempore, tam de die quam de nocte, unus de quatuor matriculariis clericis et unus de quatuor matriculariis laicis ad minus valeant in ecclesia reperiri, et quod duo ex clericis et duo ex laicis de nocte jaceant in ipsa ecclesia, quod non faciunt ipsi matricularii.

Item, cum sit usitatum et consuetum in ecclesia a longe retroactis temporibus et in eadem possessione, vel quasi, sit et fuerit eadem ecclesia quod, postquam campane, de novo facte, sunt posite in turre et in campanili ejusdem ecclesie, episcopus Parisiensis qui pro tempore est suis sumptibus ministrat cordas, troïllum, ferraturam, batellos ferreos, balarias, palleria et alia munimenta et necessaria ad usum liberum et expeditum officium pulsandi. Item, et si contingat frangi aliquam campanam dicte ecclesie, episcopus qui pro tempore est facit eam refîci suis sumptibus et expensis cum omnibus munimentis et necessariis, necnon et quod campanas debilitatas dicte ecclesie in aliqua parte sui propterf requentem usum pulsandi, episcopus Parisiensis qui pro tempore est facit suis sumptibus verti ad saniorem, fortiorem sive meliorem partem campane. Idem dominus episcopus, requisitus, premissa non fecit sufficienter, sed facere

recusavit minus juste super hoc requisitus, videlicet de campana que vocatur Pugnese, fracta per magistrum Stephanum, carpentarium, operantem in ea pro dicto domino episcopo et refecta postmodum, cujus refectionis sumptus facere recusavit; et de campana que vocatur Chambellan, que deposita fuit de loco suo per ministros dicti domini episcopi, causa reparandi eandem, nec postmodum fuit reposita tempore suo, nec reappensa, ita quod a pulsatione per biennium jam cessavit; et de campana que vocatur Guilliaume, debilitata propter usum pulsandi, et propter hoc indigebat versione ad partem fortiorem, et de campana que vocatur Pasquier, cujus batelium ferreum fractum est, et generaliter omnes campane, una excepta, indigebant reparatione.

Item, quod officialis dicti episcopi cepit seu capi fecit in terra ipsorum decani et capituli de Gallandia, in qua ipsi habent omnimodam jurisdicionem temporalem, duas mulieres seculares ac hospitissas ipsorum minus juste, et in casu non permisso nec pertinente ad ipsum nec ad dictum episcopum, et eas retinuit in prisione, ac requisitus reddere, noluit, nec terram eorum resaisire, et eciam dominus episcopus, requisitus quod hoc fieri faceret per officialem suum, hoc facere similiter recusavit in prejudicium decani et capituli predictorum

Item, quod idem officialis cepit seu capi fecit et incarceravit quemdam scriptorem nomine Aristotilem, existentem tune de familia domini Johannis Moret canonici Parisiensis, quem idem officialis requisitus postea reddere recusavit dicto Johanni.

Item, quod ad ipsos decanum et capitulum pertinet custodia ecclesie Parisiensis una cum dicto episcopo in vigilia Assumptionis béate Marie Virginis, et sunt in possessione, vel quasi, custodiendi dictam ecclesiam una cum eodem episcopo in vigilia predicta, et quod idem episcopus débet permittere vel non impedire aliquatenus quominus servientes ipsorum, deputati ab eis ad dictam ecclesiam custodiendam, eam custodiant una cum servientibus dicti episcopi in vigilia predicta.

Item, quod in vigilia Assumptionis béate Marie Virginis que fuit anno Domini Mo GG» LXXmo nono, servientes domini episcopi predicti Guillotum, Guinotum et Reginaldum, servientes et operarios in logia fabrice ecclesie béate Marie Parisiensis more solito custodientes cum lanternis ne transeuntes juxta ecclesiam et ante logiam predictam inmunditiam facerent, injuste et sine causa et in casu non pertinenti ad eum sive ad dictum episcopum, ac in prejudicium et gravamen ipsorum decani et capituli et ecclesie Parisiensis ceperunt et in prisionem duxerunt et incarceraverunt, et uni dictorum operariorum cutellum suum existentem in vagina abstulerunt, et demum reversi ad predictam logiam ibi ceperunt violen-

[Sqi] de NOTRE-DAME. 279

ter duas enses, duos cutellos et unum bouclerium et secum asportaverunt, minus juste et in prejudicium dictorum decani et capituli et ecclesie Parisiensis.

Item, quod dictus dominus episcopus seu ministri ejus terram quam habent canonici et ecclesia Sancti Dyonisii de Passu, eisdem decano et capitule immédiate et pleno jure subjecti apud Sanctum Clodoaldum et in territorio dicti loci, contra voluntatem ipsorum canonicorum et in prejudicium eorumdem et ecclesie Parisiensis limitari fecerunt, cum non haberet idem episcopus jus hoc faciendi, immo canonici predicti Sancti Dyonisii habent talem jurisdiccionem quod possint limitare et ponere metas in dicto territorio.

Item, quod idem dominus episcopus compellit minus juste capicerium ecclesie Sancti Mederici Parisiensis, dictis decano et capitulo inmediate subjecte, venire ad synodum suam.

Item, quod quando idem episcopus célébrât in ecclesia Parisiens! pro ebdomadario in exequiis defunctorum, ipse minus juste vult habere oblationes ad manum suam venientes.

Item, quod idem episcopus minus juste vult habere aurum sive denarios aureos quod vel qui offeruntur ad manum ebdomadarii celebrantis in ecclesia Parisiensi, que predicta, videlicet tam aurum sive denarii aurei sive alie oblaciones predicte dicti decanus et capitulum dicunt ad ebdomadarium ejusdem ecclesie pertinere.

Item, quod officialis Parisiensis in prejudicium dictorum decani et capituli tulit sententiam execucionis occasione cujusdam melleie facte in ecclesia predicta Sancti Mederici.

Item, dicunt dicti decanus et capitulum ad se sive ad ebdomadarium Parisiensis ecclesie pertinere luminare quod ponitur sive ab episcopo, sive a quolibet alio super perticam in exequiis alicujus defuncti, cum ipsi sint et fuerint in possessione habendi et percipiendi hujusmodi luminare ac eciam luminare quod ponitur circa feretrum.

Item, petunt a dicto domino episcopo dicti decanus et capitulum sexaginta decem et octo sol. pro candelabris ligneis factis ad substentandum cereos in festo Purificacionis béate Marie Virginis, que magister Reginaldus, quondam nepos episcopi, fecit fieri, et de pecunia fabrice ecclesie Parisiensis solvi^ inconsulto capitulo, et inconsulto Garnerio, archidiacono, provisore dicte fabrice ecclesie cum eodem.

Articuli vero ex parte episcopi edicti et propositi taies sunt :

Primo, quod, cum episcopus Parisiensis olim esset in possessione vel quasi eundi et redeundi per curiam suam ad ecclesiam suam Parisiensem et intrandi eamdem per quoddam hostium existens in muro dicte ecclesie inter locum succinte et altare Sancti Marcelli, ipsi decanus et capitulum indebite dictum hostium obturarunt seu

obturari fecerunt, et ipsum episcopum possessione sua, vel quasi, predicta indebite spoliarunt, seu spoliari mandavemnt eumdem, seu spoliationem nomine suo factam ratam habuerunt.

Item, cum dicms episcopus sit et fuerit in possessione, vel quasi, exercendi jurisdiccionem et justitiam in matricularios clericos et laicos ecclesie sue Parisiensis predicte, homines suos legios, et quos instituit et destituit et quoram quo, tanquam coram domino et judice suo, gerente eciam officium capicerii in dicta ecclesia ipsi matricularii debent respondere, predicti decanus et capitulum in dicta possessione vel quasi perturbant eumdem, usurpare presumentes eandem.

Item, dicti decanus et capitulum onera imponunt in processu declaranda injuste matriculariis predictis seu officiis et beneficiis eorundem, seu ipsos onerant in predictis, in ipsius episcopi gerentis officium capicerii ut dictum est, et qui eos instituit et destituit et in ipsorum matriculariorum prejudicium et gravamen, sine voluntate et consensu ejusdem episcopi.

Item, cum prefati decanus et capitulum dicto episcopo teneantur pro tribus servis valoris trecentarum librarum, seu in trecentis libris pro valore seu estimacione trium servorum, prout in quibusdam litteris sigillo dicti capituli sigillatis plenius continetur, predicti decani et capitulum predictos servos, seu dictam pecunie summam pro eisdem, dicto episcopo reddere indebite contradicunt et sibi satisfacere de eadem.

Item, cum fabrica ecclesie Parisiensis ad eundem episcopum, gerentem etiam officium capicerii et custodie in ecclesia Parisiensi predicta, de jurepertineat, dicti decanus et capitulum hujus fabricam usurpare sibi praesumunt, assignando redditus et obvenciones seu proventus predicte fabrice alicui persone seu aliquibus personis, seu de proventibus et obvencionibus predictis aliter disponendo contra ejusdem episcopi voluntatem et assensum, capellaniam de predictis fundantes.

Item, cum censura et interdictio ecclesiastica seu spiritualis ad ipsum episcopum de jure communi pertineat in dictis civitate et diocesi Parisiensibus, dicti decanus et capitulum jura hujusmodi in vico de Batellis, in ea parte que est versus Secanam, sibi usurpare presumunt, impedientes quominus ea possit dictus episcopus in ea parte vici predicti, prout sibi de jure competit, exercere.

Item, decanus et capitulum seu canonici de ecclesia predicta terram proiciunt in aquam ejusdem episcopi, videlicet juxta motam Papelardorum, que est domini episcopi, et in ipsa mota, ita quod per hoc cursus aque aufertur, que est juxta motam, et turpitudines ibi fiunt, unde fetores ascendunt usque ad habitantes in domo

ipsius episcopi, cum hoc facere non possint nec debeant, precipue cum ipsa mota et aqua juxta eam ad dictum episcopum pertineant.

Item, cum presbyter seu curatus sancti Christofori, civitate Parisiensi, teneatur venire ad synodum dicti episcopi, dicti decanus et capitulum inhibent eidem ad dictam synodum venire, sic impediendo, perturbando jura ipsius episcopi et eidem injuriando.

Item, cum capicerius Sancti Mederici teneatur venire ad synodum dicti episcopi dicti decanus et capitulum inhibuerunt eidem capicerio ne ad synodum dicti episcopi veniret, sic impediendo jura dicti episcopi et eidem injuriando.

Item, cum ad ipsum episcopum pertineat insolidum custodia dicte ecclesie sue Parisiensis in vigilia et nocte Assumptionis béate Virginis, cum eciam dictus episcopus sit in possessione, vel quasi, hoc faciendi, dicti decanus et capitulum impediunt et se opponunt minus juste quominus dictus episcopus faciat dictam ecclesia dicto tempore custodiri, sic perturbando ipsum in dicta possessione, vel quasi, et sibi quod dictum est usurpando.

Nos vero, inquisita diligenter veritate super omnibus et singulis predictis, consideratis omnibus que nos movere poterant et debebant, communicato bonorum virorum consilio, convenientes in capitulo Parisiensi, hora capituli, sedente capitulo et présente procuratore dicti domini episcopi, diffinimus, statuimus et ordinamus super predictis, in hune modum :

In prirnis, statuimus et ordinamus quod omnes matricularii ecclesie Parisiensis, tam clerici quam laici, in omnibus et singulis que pertinent ad custodiam totius ecclesie Parisiensis, excepta illa particula que dicitur presbiterium sive capitium, et in omnibus et singulis que pertinent ad pulsationem horarum et servicii ecclesie, tam de die quam de nocte, et ad ornandum ecclesiam ipsam, et ad luminare ecclesie accendendum et extinguendum, et que pertinent ad altare et chorum custodiendum et etiam ad omnia alia officia sive servicia ipsius ecclesie, in quacumque parte, et eciam extra ecclesiam, inprocessionibus et aliis tangentibus servicium sive officium ecclesie predicte; necnon et in omnibus contractibus, vel quasi ac etiam in universis delictis, vel quasi, si ex hiis agatur contra ipsos, civiliter dumtaxat, ad aliquam penam pecuniariam, sive ad aliquod pecuniarium comodum, aut ad dampni sive rei restitutionem sint, ex nunc perpetuo, de jurisdictione decani et capituli Parisiensis, et per ipsos justicientur in omnibus supradictis, hoc tamen salvo, quod si prefati matricularii, tam clerici quam laici, sint vel fuerint executores testamentorum, seu tutores vel curatores aliquorum existentium de jurisdictione ecclesiastica episcopi Parisiensis, seu si fuerint ballivi, prepositi vel majores vel aliquod officium publicum gerentes in

locis existentibus de jurisdictione ecclesiastica ipsius episcopi, vel si contraxerint, vel quasi, cum aliquo de rébus spectantibus ad ipsum episcopum, sint, ex nunc perpetuo, de jurisdictione episcopi Parisiensis, et per eum in casibus premissis justicientur, ac eciam in causis matrimonialibus omnibus, ac etiam in causis decimarum et primiciarum, in crimine hereseos et in omnibus causis mère spiritualibus et spiritualibus annexis, ac eciam ubi agitur de feodo seu de rébus feodalibus quas tenent ab ipso episcopo vel de pertinentiis ad illud feodum, aut eciam si fuerit aliquod dampnum datum seu aliquid amissum in prefata parte ecclesie que capicium nuncupatur, per eorum negligentiam seu culpam vel dolum, aut si ibi deliquerint, necnon et in criminibus omnibus et delictis vel quasi, ubi non agetur de hiis ad aliquam penam pecuniariam, seu ad comodum pecuniarium, vel ad dampni vel rei restitutionem, ac eciam in delictis, vel quasi, commissis contra episcopum vel aliquem de familia sua qualitercumque de hiis agatur.

Item, de campanis ecclesie Parisiensis que nunc sunt, pronunciamus, statuimus et ordinamus pro bono pacis, quod episcopus Parisiensis qui pro tempore fuerit, suis sumptibus et expensis ministret cordas, troillia, ferraturam, batellos fereos, ballarias, paaleria et alla munimenta et necessaria ad usum liberum et expeditum officium pulsandi. Materiam tamen novam, excepta materia troilliorum, quam episcopus tenebitur querere, fabrica Parisiensis ecclesie ministrabit. De campanis autem que de cetero fient, pronunciamus et ordinamus, quod ipse ponantur et ordinentur in campanilli sive turre sufficienter instfucte et apte ad pulsandum, absque sumptibus et expensis ipsius episcopi, exceptis cordis tantummodo quas episcopus tune ministrabit. Postmodum autem tenetur ad omnia alia ministranda, prout de aliis que nunc sunt superius est ordinatum. Item pronunciamus, statuimus et ordinamus quod episcopus Parisiensis, qui pro tempore fuerit, campanas ecclesie Parisiensis que nunc sunt et que erunt in processu temporis, quas in aliqua parte sui, propter frequentem usum pulsandi, debilitari contigerit, faciat, suis sumptibus, verti et ordinari ad saniorem, fortiorem seu meliorem partem campane, prout securius et comodius fieri poterit, ad evitandum periculum fractionis, ita tamen quod, si batelli et bande campanarum et paleria de cupro indigeant aliqua reparatione, refectione seu restauràcione, fabrica ecclesie Parisiensis ministrabit materiam ferri et cupri de novo addendam, episcopus autem omnes alios sumptus et expensas, pro reparacione et sustentacione earumdem, ministrabit, secundum quod supradictum est. Pronunciamus eciam quod episcopus Parisiensis campanas que nunc sunt faciat reponi in statum debitum et reparari et resarciri, sumptibus propriis et expensis, ita quod libère de cetero possint pulsari, predicta

[3g5] DE NOTRE-DAME. 283

forma nichilominus servata. Si vero contingat ex nunc aliquam campanam frangi, magnam vel parvam, si fractio contingat vicio materie ipsius campane, statuimus et ordinamus quod fabrica, in eo statu, teneatur ad restauracionem omnimodam ipsius campane; si vero accideret quod eadem fractura culpa, negligentia vel dolo alicujus vel aliquorum [evenerit], ille vel illi cujus vel quorum causa vel occasione, propter eorum negligentiam, culpam vel dolum dicta fractio contigerit, teneatur omnino ad restitutionem seu ad restaurationem seu refectionem ipsius campane fracte, quicumque sit ille et cujuscumque condicionis existât. Et juxta hoc, dicimus et pronunciamus quod fabrica ecclesie tenetur ad restauracionem et refectionem campane que vocatur Pugnese, olim fracte, cum invenerimus ipsam fractam fuisse vitio materie ipsius campane. Berfredum autem tenetur fabrica ecclesie facere et sustentare suis sumptibus et expensis.

Item, super tercio articulo capituli, videlicet de duabus mulieribus captis in Gallandia, in terra decani et capituli Parisiensis, per officialem Parisiensem, pronunciamus hoc modo : quod episcopus Parisiensis ressaisiat dictam terram aliquo signo sive aliqua re, nomine restitutionis pro dictis mulieribus, quia non est probatum eas esse captas per episcopum sive officialem, in casu pertinente ad jurisdictionem ecclesiasticam.

Item, super quarto articulo, videlicet de quodam scriptore, Aristotile nomine, capto extra claustrum et terram ecclesie Parisiensis, per officialem Parisiensem, qui dicebatur tune esse de familia Johannis Moreti, canonici Parisiensis, pronunciamus, statuimus et ordinamus episcopum sive officialem Parisiensem non teneri ad restitucionem dicti Aristotilis, cum non sit probatum dictum Aristotilem scriptorem tune esse vel fuisse de familia dicti domini Johannis.

Super quinto articulo, capituli, videlicet super custodia ecclesie Parisiensis in vigilia et nocte Assumpcionis béate Virginis, pronunciamus, ordinamus et statuimus quod in dictis vigiliis et nocte custodia ipsius ecclesie et justicia delinquencium tune in eadem ad dictum solum episcopum pertineat, excepto dumtaxat choro dicte ecclesie; hoc addito quod servientes decani et capituli, deputati ab eisdem tune ad custodiendum claustrum eorum et partem parvisi ad eos pertinentem, possint eciam armati, facere transitum eundo et redeundo tantummodo, per dictam ecclesiam, ad claustrum et ad parvisum et eciam ad chorum; non tamen quod dictam ecclesiam tune custodiant, nec eciam aliquem in eadem capiant, nec aliquam tune justiciam exerceant, excepto choro, in quo dicti servientes dicti capituli et eciam proprii servientes canonicorum poterunt ad dictum chorum accedere, causa visitandi et custodiendi canonicos et alios tune divino officio mancipatos ; hoc eciam addito, quod si

contingeret aliquem de choro vel de familia capituli vel canonicorum tune in dicta ecclesia delinquere, episcopus vel servientes ejus non propter hoc justitiabunt predictos, sed solum capitulum et canonici predicti. Et si contingeret quod propter hujusmodi delicta eos caperent, ipsos incontinenti, cum fuerint requisiti, tenebuntur reddere dictis decano et capitulo et canonicis antedictis, ut per eos justicientur in premissis.

Item, super sexto articulo, videlicet de operariis et servientibus in logia fabrice ecclesie Parisiensis et in fabrica fabri, pronunciamus quod ipsi operarii et servientes custodientes, ut moris est, in dicta nocte Assumpcionis béate Marie ante logiam et fabricam predictas, non possint capi, absque causa racionabili, per dictum episcopum vel servientes suos. In predicta autem logia nullum poterunt capere dicta nocte, nec alias, pro aliqua causa aut forefacto. Item, pronunciamus quod dictus episcopus faciat restitui dictis decano et capitulo duos enses, duos cutellos et unum bouclerium, qui fuerunt capti dicta nocte violenter in prefata logia.

Item, de septimo articulo, videlicet de limitacione terre quam habent canonici Sancti Dyonisii de Passu apud Sanctum Glodoaldum et in territorio ejusdem loci, pronunciamus quod, quando mete erunt ponende in fundis seu possessionibus aliquorum eos tenentium ab ecclesia Sancti Dyonisii et non ab episcopo Parisiensi, tune limitatio fiet per canonicos Sancti Dyonisii dumtaxat, et non per episcopum, si vero fundi limitandi sive possessiones moveant ab utroque eorum, fiet limitatio per utrumque.

Item, super octavo articulo, videlicet de synodo, quantum ad capicerium Sancti Mederici, ordinamus, pro bono pacis, quod ex nunc capicerius, qui pro tempore fuerit, ad synodum episcopalem que fieri consuevit Parisius, die lune post Gineres, veniat vel mittat sufficienter pro se, auditurus tantummodo mandata et monita salubria episcopi, que tangunt populum parochialem ejus ; alioquin volumus et ordinamus quod idem capicerius, ipso facto, sentenciam suspensionis ab ingressu ecclesie incurrat, in qua maneat tamdiu ligatus quousque solverit fabrice ecclesie Parisiensis decem solidos nomine pêne.

De nono articulo, videlicet si episcopus celebret in ecclesia Parisiensi in exequiis alicujus defuncti, ordinamus quod oblaciones et aliud emolumentum pertineant ad ebdomadarium, sive ad illum çui incombit facere officium illius diei.

De decimo articulo, ordinamus quod si aliqua moneta aurea offeratur ad manum alicujus celebrantis missam in majori altari ecclesie Parisiensis sive in alio altari rétro, erit episcopi Parisiensis, si vero aurum offeratur in alia forma, erit illius ad quem diei officium pertinebit.

De undecimo articulo, videlicet de sententia excommunicationis lata ab officiali Parisiensi in illos qui detinebant arma quorumdam. clericorum, capta in ecclesia Sancti Mederici, occasione cujusdam melleie ibi facte, nihil ordinamus, cum sentencia predicta fuerit revocata.

De duodecimo articulo, videlicet de cereis qui ponuntur super perticam que est in capicio in exequiis defunctorum, ordinamus quod illi cerei a quocumque ibi ponantur, sint illius ad quem officium diei pertinebit; si vero cerei ponantur circa altare a quocumque, erunt episcopi.

De tercio decimo articulo, videlicet de sexaginta et decem et octo solidis petitis ab episcopo, pro candelabris ligneis factis de denariis fabrice ecclesie Parisiensis, pronunciamus episcopum ad solucionem eorum non teneri.

Super articulis vero propositis ex parte domini Parisiensis episcopi, et primo de hostio parvo a parte curie episcopi, pron^jnciamus et ordinamus quod de cetero remaneat obturatum.

Item, de secundo articulo ipsius domini episcopi, videlicet de matriculariis, ordinamus ut supra in articulis capituli continetur.

Item, de tercio articulo ordinamus et pronunciamus quod satisfiiat eisdem matriculariis in dupplis et semidupplis de novo institutis et de cetero instituendis, quemadmodum de antiquis in Parisiensi ecclesia observatur.

Item, de quarto, videlicet de tribus servis petitis ab eodem episcopo, dicimus quod succentor et officialis Parisiensis eligant duos de servis capituli, secundum formam litterarum antiquarum super hoc confectarum, et de tercio fiât compensatio pro quadam serva seu ancilla débita capitulo ab episcopo per litteras Odonis quondam Parisiensis episcopi.

Item, de quinto articulo, videlicet de capellania fundata in ecclesia Parisiensi super fabricam ecclesie, cum constet per litteras episcopi et capituli eam fundatam fuisse de consensu eorumdem, dicimus et ordinamus quod remaneat eo modo quo est fundata.

Item, de sexto articulo, pronunciamus et dicimus quod ad episcopum pertinet ecclesiastica jurisdictio in illa parte vici ad Batellos, que est versus Secanam, salvis jure et libertate capituli Parisiensis, in alia parte vici que est juncta claustro, super qua nichil ordinamus, cum in nos super hoc non fuerit compromissum.

Item, de septimo articulo, videlicet de mota Papelardorum, ordinamus quod nichil proiciatur in aquam, per quod cursus aque valeat impediri, mota rémanente ut prius.

Item, de octavo articulo, ordinamus quod presbiter Sancti Ghristofori ad synodum episcopi venire non teneatur.

Item, de nono, scilicet de adventu capicerii Sancti Mederici ad synodum, et de decimo, videlicet de custodia ecclesie in vigilia Assumpcionis, ordinamus ut supra in articulis capituli continetur.

In cujus rei testimonium, sigilla nostra presentibus litteris duximus apponenda. Actum et datum in capitule Parisiensi, anno Domini millesimo ducentesimo octogesimo secundo, die lune post festum Purificacionis béate Marie Virginis.

Paris, 14 décembre 1288.

Accord entre les clercs de matines et les marguilliers laïcs de Notre-Dame en vertu duquel ces derniers se chargent désormais d'allumer et d'éteindre les cierges pour divers offices moyennant une rente annuelle que leur paieront lesdits clercs.

Orig. : parch. Arch. nat., L463, n° 83.

Universis présentes litteras inspecturis, Officialis curie Parisiensis salutem in Domino. Notum facimus quod in nostra presencia constituti Robertus dictus Barberius et Johannes dictus Bougival, in Parisiensi ecclesia matricularii ut dicebant, asserentes suo et aliorum matriculariorum in ecclesia Parisiensi nomine quod, cum quedam panna lignea ad ponendum cereos annuatim tempore quo cantantur antiphone que dicuntur O et in diebus quibus cantari debent in Parisiensi ecclesia et cantari consueverunt antiphone supradicte, qui quidem cerei illuminari debent et consueverunt in ecclesia Parisiensi a clericis matutinalibus annis singulis in dicto tempore, in vesperis, complectorio et in matutinis quando cantatur Missus est, et in missa sequenti, ut dicebant, et extingui sit ab olim et fuerit instituta et eciam ordinata, dicti Robertus et Johannes, pro se et aliis suis sociis matriculariis in ecclesia Parisiensi et successoribus suis matriculariis in ecclesia supradicta, cum dictis clericis matutinalibus et eorum procuratoribus de dictis cereis super dictam pennam annis singulis in dicto tempore ponendis et ordinandis et eis in dictis horis vesperarum, complectorii, matutinarum et missa illuminandis, annis singulis, ex nunc im perpetuum et extinguendis, ut in dicta Parisiensi ecclesia fieri consuevit, convenisse, et predictum servicium ponendi, ordinandi, illuminandi et extinguendi ut dictum est eisdem clericis et eorum successoribus et procuratoribus ex nunc im posterum annis singulis facere seu fieri facere et procurare congrue et honeste prout in dicta Parisiensi ecclesia fieri consuevit, promisisse légitime recognoverunt in jure coram nobis,

pro decem et octo denariis annui census seu perpetui redditus eisdem matriculariis et aliis matriculariis eorum sociis ac successoribus eorumdem annis singulis im posterum reddendis ad Natale Domini, et plenarie persolvendis a clericis matutinalibus et eorum successoribus seu procuratoribus eorumdem, promittentes, fide data in manu nostra, dicti Robertus et Johannes pro se et aliis suis sociis matriculariis ecclesie Parisiensis seu in ecclesia Parisiensi predicta et nominibus eorumdem fideliter congrue et honeste dictum servicium pro dictis clericis matutinalibus et eorum successoribus annis singulis im posterum facere seu fieri procurare et complere, et dictos cereos ponere, ordinare, illuminare et extinguere dicto tempore et horis predictis prout in Parisiensi ecclesia fieri consuevit, et contra convenciones predictas in futurum per se vel per alium non venire. Preterea Yvo de Gastroforti et Guido de GhancoUia, clerici et procuratores clericorum matutinalium predictorum, coram nobis constituti, confitentes nomine procuratorio eorumdem clericorum matutinalium et pro ipsis omnes et singulas predictas convenciones veras esse, et omnia et singula supradicta promiserunt, fide data in manu nostra, nomine quo supradictos decem et octo denarios Parisienses annui census, seu perpetui redditus dictis matriculariis et eorum successoribus matriculariis in ecclesia Parisiensi, annis singulis reddere et plenarie persolvere ad Natalem Domini, prout superius est divisum, et contra convenciones predictas in futurum, per se vel per alium, non venire, se tam dicti matricularii, pro se et sociis suis matriculariis in ecclesia Parisiensi, quam dicti procuratores, nomine procuratorio predicto et pro ipsis clericis matutinalibus et successores suos, quo ad hoc obligantes et jurisdicioni Parisiensis curie invicem supponentes. Datum anno domini M» GG» octuagesimo tertio die martis post octabas beati Nicholai hyemalis. « P. de Albignières. »

10 janvier 1809 (n. st.). — 5 février i3ii (n. st.).

Constitution d'arbitre et sentence arbitrale au sujet d'un différend mû entre les marguilliers laïcs de Notre-Dame de Paris et un habitant de Notre-Dame-des-Champs au sujet d'une rente assise sur la maison de celui-ci et réclamée par les marguilliers.

Orig. : Arch. nat., S 852.

Universis présentes litteras inspecturis, Officialis curie Parisiensis salutem in Domino sempiternam. Notum facimus quod anno

Domini Mo trecentesimo decimo, die veneris post dominicain qua cantatur « Oculi mei » vidimus de verbo ad verbum litteras inferius annotatas sigillo Parisiensis curie sigillatas formam que sequitur continentes :

Universis présentes litteras inspecturis, Officialis curie Parisiensis salutem in Domino. Notum facimus quod cum Guillotus, Michael, Stephanus et Golardus matricularii seculares ad presens ecclesie béate Marie Parisiensis traxissent in curiam coram venerabili viro magistro Petro de Ygniaco, ballivo domini Parisiensis episcopi, Gessonnum de Remis, dictum Gosset, super sexdecim sol. par. annui redditus quos ipsi matricularii dicebant se habere, racione matricularie predicte, sitos super quadam domo sita in villa Béate Marie de Gampis, prope Parisius, in fine dicte ville versus Longuni Jumellum et versus Sanctum Marcellum, necnon et super decem libr. tur., quas dicti matricularii dicebant sibi deberi racione arreragiorum dicti redditus sibi non solutorum. Dictusque Gessonnus diceret quod magister et fratres Domus Dei Parisiensis, procurator et ministri hospitalis Domus Dei cecorum Parisiensis et magister Henricus, dictus Boucars, de Remis, advocatus Parisiensis in foro seculari, gerentes se pro heredibus defuncti magistri Thierrici, dicti Boucars, de Remis, vendiderant sibi domum |

predictam cum ejus pertinenciis super qua petebatur a dictis matriculariis redditus predictus exoneratam a redditu supradicto, et quod gerentes predicti pro heredibus dicti Thierrici debebant garantizare dicto Gessonno dictam domum liberam a redditu predicto et arreragiis; gerentesque pro heredibus dicti defuncti dicerent quod Alermus, dictus de Franco Loco, et Vivianus de Glanville, de Sancto Glodoaldo, Johannes dictus Bougival et Robertus de Nealpha, tune temporis matricularii seculares dicte Parisiensis ecclesie, vendiderant dicto defuncto Thierrico annuum redditum predictum sexdecim solidorum, quos nunc petunt dicti matricularii ad presens ecclesie béate Marie memorate coram dicto ballivo, promiserantque dicti quondam matricularii seculares dicte ecclesie dicto Thierrico se garantizaturos dictum annuum redditum perpetuo erga omnes; et super hiis peterent gerentes se pro heredibus dicti Thierrici a dicto Viviano pro se, ab Aalipdi, relicta dicti defuncti Alermi, a Bernardo, famulo Girardi Pastillarii, curatore Johannoti filii et heredis dicti defuncti Alermi, a Sulpicia, filia et herede defuncti Roberti de Nealpha, a Guillelmo dicto Harant, herede filie et heredis defuncti Johannis dicti Bougival predictorum, ut dictos heredes dicti defuncti Thierrici et Gessonnum super premissis garantizarent et conservarent indempnes. Et super premissis et ea tangentibus esset discordia inter partes predictas. Tandem

dicti ad presens matricularii predicte Parisiensis ecclesie ex una parte, Egidius de Latigniaco procurator dictorum magistri et fratrum dicte Domus Dei et Guillelmus de Nigella, clericus, procurator magistri et ministri Domus congregacionis cecorum predicte, nomine procuratorio ipsorum et pro ipsis habentes inter cetera, virtute suarum litterarum procurationis, compromittendi potestatem, et dictus Henricus, nomine hereditario dicti defuncti Thierrici, ac Vivianus, nomine suo, et dicta Aalipdis, pro se, et Bernardus famulus Girardi Pastillarii predictus, curator dicti Johannoti filii et heredis dicti defuncti Alermi, nomine curatorio ipsius Johannoti et pro ipso, et dicti Guillelmus Harandi et Sulpicia, pro se, ex altéra, in jure coram nobis comparentes super premissis et ea tangentibus pro bono pacis compromiserunt et se compromisisse recognoverunt spontanée coram nobis in venerabilem virum magistrum Petrum de Ygniaco predictum tanquam in arbitrum, arbitratorem seu amicabilem compositorem a dictis partibus communiter electum et nominatum, nichilominus sua jurisdicione ordinariare servata, et promiserunt dicte partes, tide data et sub pena quadraginta lib. par. a quolibet resiliente ab arbitrio dicti arbitri cuilibet parti sentenciam ejusdem arbitrii observant! solvendarum, quod quicquid dictus arbiter, arbitrator seu amicabilis compositor super premissis et ea tangentibus de alto et basso, pace vel judicio duxerit arbitrandum, sentenciandum seu etiam ordinandum, juris ordine observato vel pretermisso, die feriato vel non feriato, illud dicte partes etiam si dictus arbiter, arbitrator seu amicabilis compositor inique arbitratus esset sine reclamacione arbitrii boni viri firmiter tenebunt et inviolabiliter observabunt, sub fide et pena predictis, nec contra venient nominibus quibus supra sub obligacione bonorum parcium (?) principalium predictarum, mobilium et immobilium,presencium ac etiam futurorum, renunciantes dicte persone, nominibus quibus supra, omni exceptioni doli° mali, fraudis, omni decepcioni et circumvencioni judicum et locorum, omnibus disposicionibus, statutis et consuetudinibus contra hoc facientibus et omnibus aliis exceptionibus tam juris quam facti qui contra présentes litteras possent obici sive dici jurique dicenti generalem renunciacionem non valere, se quantum ad hoc jurisdicioni curie nostre supponendo. In cujus rei testimonium sigillum curie Parisiensis presentibus litteris duximus apponendum. Datum anno Domini Mo trecentesimo octavo, die Veneris post Epiphaniam ejusdem.

Transcriptum auctoritate hujusmodi litterarum fieri fecimus sub sigillo curie Parisiensis, cujuslibet jure salvo, anno et die veneris supradictis. G. de Lat.

290 Les marguilliers laïcs. [402-1 3 i]

Extrait de la sentence arbitrale.

C'est assavoir que les diz ad presens marregliers de ladite église Nostre Dame et leurs successeurs marregliers de ladite église auront, tendront, poursuivront à toujours bien et empes, prendront et recevront de Noël darrenier passé les saze soubz de rente devant diz chacun an sus ladite meson, si come elle se comporte, et ses appartenances et abssosimes et absolons ladite meson, ledit Gesson et les personnes desusdites des dis livres d'arrérages devant dites par nostre dite sentence, et par celle mesmes sentence nous condampnames et condampnons les diz Vivian, Aaliz et les hoirs dudit feu Aleaume et Robert à dis marregliers de la dite église à garantir le dit Gesson et li des donmages sus les choses desusdites. En tesmoing de ce, nous avons mis en ces lettres le seel de la baillie mons. l'evesque dessusdit en l'an de grâce mil trois cenz et dis, le vendredi après la Chandeleur desusdit.

Vers i3ii-i3i6.

Émoluments des marguilliers laïcs de Notre-Dame de Paris et revenus du temporel de la marguillerie.

Arch. nat., L 464, rouleau parch. de y^oS de long^. — Arch. nat., LL 36i (ms. A des statuts, xiv* s.). — Bibl. nat., ms. fr. 5253 (ms. B des statuts, xv" s.). — Bibl. nat., ms. nouv. acq. fr. 21246 (ms. C des statuts, XVI' s.).

Les maregliers lays prenne[n]t et ont touzjours en la feste de la Crois qui est la première semaine d'aoust, ou le premier dimenche, le remenant des IX pointes, qui doivent estre délivré, et demie ou 11 lib. de cire et le remenant du cierge qui doit estre de 11 lib. et demie de cire aucitot que la feste du jour est pasé, si conme il est acoustumé.

Veci conment les maregliers lays de l'église Nostre Dame de Paris ont acoustumé et doivent aler mengier chés l'evesque ou chés son penancier au jours qui doit^ le cervisse en l'église, si conme il est acoustumé et en la manière qui s'ensuit :

Toutez les fois que l'evesque chante en l'église au jours acoustu-

1. Le texte est donné d'après ce rouleau; les variantes en note sont, sauf indication contraire, empruntées au ms. A des statuts.