septembre 141 5 [Réception de Jean le Rebouch
(LL 112, p. 72).
22 septembre 1417 [Cloches]. — Quia non pulsantur campane de nocte, propter defensionem régis et inimicos ejus, qui sunt in obsidione ville, pulsator parvarum campanarum hora matutinarum evigilabit dominos de claustro et alios qui venire consueverunt ad matutinas, et pulsator magnarum campanarum alios de extra claustrum evigilabit (LL 112, p. 169).
23 septembre 1418 [Réception de Jean Blequehart] (LL 112, p. 211).
16 juillet 1421 [Horloges], — Regimen orologiorum ecclesie et claustri commissum est domino Guillelmo Aleaume ad vadia consueta (LL 112, p. 332).
19 juillet 1423 [Réception d'Etienne Douis^]. — (LL 112, p. 408).
5 mai 1424 [Cloches]. — Ad obitum domini ducis Burgundie, qui celebrabitur hodie de vesperis, non servabitur ingressus, quia non erit pulsacio propter deff'ectum pecunie, sed fiet tabula (LL112, P- 444)-
8 mai 1424 [Cloches]. — Ad tractandum cum matriculariis et moderandum pulsacionem magnarum campanarum ecclesie, visis temporis malicia et deff'ectu domini Parisiensis, qui non vult satisfacere dictis matriculariis, deputati sunt domini cantor Dole, Aymenon, Ordeimontis (LL112, p. 444).
i5 mai 1424 [Cloches]. — Gonclusum est quod diminuatur pulsacio majorum campanarum ecclesie ad medietatem, et habebit pulsator medietatem pretii quod antea habebat, scilicet 3o francos, et fiet prosecucio contra matricularios laicos secundum oppinionem capituli (LL 112, p. 445).
1. Présentation par le chevecier et lecture des lettres de l'évêque à Jean le Rebouch le 23; réception le 27.
2. Avec lettres de l'évêque à Etienne Douis du 14 juillet 1423.
22 mai 1424 [Cloches]. — Preceptum est notario quod solvat Albino, pulsatori magnarum campanarum, pro sua pensione presentis mensis maii 4 1. p., et quia pulsacio dictarum campanarum diminuta est et reducta ad modum qui sequitur videlicet :
C'est ce qui est advisé pour la sonnerie de l'église diminuée. Premièrement à IX festes annuelles, est assavoir Noël, Chandeleur, Pasques, Ascencion, Panthecouste, la Feste Dieu, la My-aoust, la Septembreche, la Toussains, auxquelles on souloit sonner iiii grosses cloches, Marie, Guillaume, Pasquier, Gillebert, pour l'an commençant au premier jour de juing prouchain venant, on sonnera seulement Marie et Guillaume. Item, aux festes d'evesque comme saint Estienne après Noël, le premier jour de l'an, la Tiphaine, Notre Dame en mars, saint Marcel en juillet, etc., auxquelles on sonnoit Marie, Guillaume et Pasquier, on sonnera seulement Guillaume et Pasquier. Item, aux aultres festes de doubles anciens, comme la Trinité, saint Jehan, saint Pierre, la Magdelaine, les octaves de la my aoust et septembresche, saint Gendulfe, saint Martin, saint Nicolas, auxquelles on sonnoit Guillaume et Pasquier, et on avoit XX tielx double, pour le présent on n'en fera que xii, et sonnera on seulement Pasquier et Gillebert. Item, aux aultres doubles auxquels on sonnoit deux grosses cloches, on ne sonnera que deux moyneaux. Item, à tous demi doubles et ix leçons, on ne sonnera que un moyneau. Item, le samedi et festes solennelles, cueuvre feu, à Guillaïune, et aux aultres jours à un moyneau. Et aura ledit sonneur pour un an et pour toute la sonnerie dessusdite seulement 3o 1. t. dont il avoit avant ceste diminucion 60 1. t., et est assavoir que le sonneur sonnera à Noël, à Pasques, au sacrement et à la my aoust solemnellement comme on a accoustumé, et de son salaire il sera porté à la bonne ordenance de messieurs, lequel a non Aubin le CouUat (LL 112, p. 447).
5 octobre 1425 [Horloges}. — Conclusum est quod repparetur carpentaria orologii claustri et vendentur aliqui morsus caparum existentium in thesauro pro faciendo expensas (LL ii3, p. 24).
i5 février 1426 (n. st.) [Beffroi]. — Ordinatum est prout alias quod organa antiqua per magistrum N. de Dole vendantur, et dominus G. Aleaume, presbyter fabrice, faciet super hoc diligencias opportunas, et ex denariis inde provenientibus reparabitur befredum antiquum (LL ii3, p. 87).
19 février 1426 (n. st.) [Beffroi]. — Domini mei Dole et de Ordeimonte visitabunt befredum antiquum et refferent quia carpentator juratus ecclesie retulit hic aliquos graves deffectus in eo existentes (LL ii3, p. 37).
8 janvier 1427 (n. st.) [Cloches]. — Ordinatum est quod descen-
datur campana Jaquelina, que fuit fracta dum pulsaretur die electionis M. N. Fraillon, et denarii oblati ponentur in trunco sancli Ghristofori (LL ii3, p. 78).
16 février 1428 (n. st.) [Pain de carême]. — Domini mei Ordeimontis, Chuffart et de Vallibus videbunt super pane xL^e quem petunt matricularii laici et refferent (LL ii3, p. 122).
6 mars 1428 (n. st.) [Pain de carême]. — Matricularii s laicis supplicantibus sibi tradi panem capituli, quem ad causam suorum officiorum habere consueverunt, responsum est quod, obstantibus guéris, indisposicione et incommoditate temporis, non possunt ipsum panem habere, sed de gracia speciali placet dominis meis quod serviendo in suis officiis débite et honeste, prout tenentur, omni die qua fiet processio ordinaria extra Parisiensem ecclesiam, ipsis associantibus processionem, ipsam eundo et redeundo usque ad ipsam ecclesiam inclusive, quilibet eorum presens, et suum in hoc debitum faciens, unum panem integrum, quemadmodum ipsi domini mei, de duobus quos lucrantur, unus est pro qualibet die qua fieri continget dictam processionem, ceîeris autem diebus interessendo in processione de Ave Regina a principio usque in finem et aliis horis in ecclesia, secundum quod tenentur et juraverunt, interessendo, médium panem, qui parvus panis dicitur, lucrabuntur et habebunt (LL ii3, p. 123).
3o mai 142g [Cloches]. — Magister Petrus de Ordeimonte recitavit forum factum cum Roberto dicto Flennoto, carpentatore, de descendendo campanam Jaquelinam inferius pro 20 francis et ipse magister Petrus est oneratus de toto facto et super hoc sunt hinc inde littere facte (LL ii3, p. i65).
7 novembre 1429 [Cloches]. — Dominus cantor hic locutus est de quodam homine habente affectionem ad reffectionem Jaqueline, prêter materiam, quem conveniet suis expensis repparandis, propter quod domini gavisi de novis istis commissum est eidem succentori quod regracietur eidem homini de bono suo proposito, assecurando eum de materia decenti sibi tradenda et de suffragiis ecclesie sibi concedendis (LL ii3, p. 179).
14 décembre 1429 [Pain des O.]. — Quilibet quatuor matriculariorum laicorum habebit qualibet die quamdiu durabunt 00>f unum panem, et capient ipsum in domo panificis, et jurabunt quod non revelabunt aliis ' (LLii3,p. i83).
I. Même délibération en décembre 1449, 1451, 1452, 1453, 1455, 1460, 1461, 1476, parfois ce pain est « super officio stationum »; tantôt c'est un grand pain, tantôt c'est un petit pain qui est accordé,
4 janvier 1430 (n. st.) [Cloches]. — Gonclusum est quod claudatur claustrum sancti Dyonisii de Passu a clausura facta de piastre, pro opère campane que débet in proximo fieri, usque ad januam per quam illi de sancto Dyonisio de Passu vadunt celebratum in eorum ecclesiam (LL ii3, p. 184).
9 janvier 1430 (n. st.) [Cloches], — Ad requestam magistri operis magne campane, scilicet Jaqueline, repparande et de novo faciende, die crastina, de mane, hora septima, celebrabitur in sancto Dyonisio de Passu missa solemnis de Beata Maria, quia ipsa die ipse magister intendit incipere suum opus (LL ii3, p. i85).
16 janvier 1430 [Cloches]. — Audita relacione magistri Roberti Chauvin, carpentarii jurati ecclesie Parisiensis ac eciam magistri qui débet nunc facere Jaqiielinam novam, super deffectibus per eos reppertis in campana nuncupata Marie, ordinatum est quod non pulsabitur amplius donec fuerit repparata, vel de novo facta, quia reppererunt dicti magistri quod « les hunocz » gallice per quaspendet ipsa campana Marie non tenent sufficienter ipsi campane, et, si caderet, faceret dempnum irreparabile vel infinitum sumptuosum et ecclesie importabile (LL ii3, p. i85; Fagniez, p. 2, n. i).
9 mars 1430 (n. st.) [Cloches]. — Ad providendum ne [sic] metallum Jaqueline fracte ne [sic) deperdatur deputantur domini Lanco, Villers, Aymenon, Ordeimontis, Ghuffart (LL 11 3, p. 191).
II mars 1430 (n. st.) [Cloches]. — Domini mei Perrière, Lanco, Clemens facient inquisicionem de pondère metalli Jaqueline, et an fuerit ipsum metallum maie captum et per quos, si sciri potest, et refferent (LL ii3, p. 191).
16 mars 1430 (n. st.) [Cloches]. — Ordinatum est ut repperiatur Veritas an scilicet fuerit aliqua quantitas metalli perditi de campana Jaqueline nuper rupta et fracta, quod fîet una forma de terra super quam situabitur ipsum m.etallum quod inde exivit, et considerabitur quantum defficiat, et ad hoc deputati sunt Perrier, Lanco et Clemens (LL ii3, p. 192).
ler avril 1430 (n. st.) [Cloches]. — Preceptum est notario quod statim faciat unam monicionem auctoritatibus ordinaria et apostolica pro restituendo metallum campane Jaqueline minus débite captum (LLii3, p. 194).
19 mai 1430 [Cloches]. — Magister Anthonius de Lanco comittitur per capitulum ad interessendum magistris G. Perrière et Ja. Braiilart, per curiam Parlamenti deputatis, ad se informandum de capcione metalli Jaqueline indebita, et curie refferandum; sed dictus magister Anthonius non apponitur in relacione dictorum commissariorum dicte curie tradenda (LL ii3, p. 201).
17 juillet 1480 [Cloches]. — Hac die fuit fusa campana Jaquelina dudum nuncupata, et gracia Dei venit compléta, sic quod uUus fuit in ea deffectus, et intravit in ea metallum quod fuit de sui, prima fusione, quando fuit data ecclesie in pondère xi^ vc xlii 1., et ultra hoc fuit appositum metallum unius alterius campane fracte in berfredo antiquo repperte ponderis mm ii^ 1., et ultra hoc fuit emptum metallum de « mitaille » et stagnum in tanta quantitate quod quando fusum et preparatum per magistrum Guillelmum Ciflet, fusorem dicte magne campane, ponderabat ni™ ic 1,^ sic fuit pondus metalli in universo xviin^ viii^ xlii L, de quo remanserunt post fusionem et complementum dicte campane ad utilitatem ecclesie, de bono métallo mille vc xxv L, et de alio métallo non ita puro cxxv L, sic est vera summa et pondus ejus xvi"! ciiiixxxii 1. (LL ii3, p. 209).
21 juillet 1480 [Cloches]. — Ordinatum est quod deponatur a befredo et descendatur campana Maria nuncupata, quia indiget repparacione et magister Anthonius de Lanco, mera liberalitate tune motus, obtulit se daturum 10 francos in reffectione dicte campane exponendos, qui voluerit eam reffundere de novo (LLii3, p. 210; Fagniez, p. 2, n. i).
3i juillet 1430 [Cloches]. — Chuffart, Pasquier, Branlart et Hubert sunt commissi ad factum campane Marie ut refundatur, et deputabunt quos voluerint de sociis ecclesie ad faciendum questam per villam hostiatim si sit neccesse (LL ii3, p. 210; Fagniez, p. 2, n. i).
2 août 1430 [Cloches]. — Ordinatum est quod campana Jaquelina visitabitur per operarios expertos antequam reddatur magistro Guillelmo Sifflet sua obligatio (LL ii3, p. 210).
7 août 1430 [Cloches]. — Conclusum est quod ambe magne campane existentes in ecclesia, quarum una a jamdudum nuncupatur Jaquelina, data per dominum Johannem de Montagu, militem, magnum magistrum hospicii Régis, noviter, propter ejus fraccionem, refusa, et Maria que indiget refusione, aut saltem repparacione, ponentur subtus foramem per quod ascendi debent in berfredo novo et post prandium, domini deputati ad questam faciendam erunt, similiter et deputabunt de sociis ecclesie quos voluerint ad faciendam dictam questam, et eciam inquirent an dicta campana Maria possit repparari sine nova fusione (LL ii3, p. 211; Fagniez, p. 2, n. i).
17 janvier 1431 (n. st.) [Cloches]. — Domini mei Chuffart, Viviani et Hubert deputantur per capitulum ad eligendum socios de ecclesia qui erunt ydonei et habiles ad supplicandum personis divitibus in civitate Parisiensi ut dignentur de suis bonis pro nova factione campane Marie (LL ii3, p. 232; Fagniez, p. 2, n. i).
20 mars 1481 (n. st.) [Cloches]. — Ordinatum est quod domini provisores fabrice in 5o nobilibus de cugno Anglie, a magistro J. Ysambart provenientibus, et per ipsum datis fabrice pro repparacione campane Marie, quia non repperitur pro nunc alius modus habendi peccunnias pro mutuando seu per modum mutui vel alias, récipient inde 3o nobilia 8 solidis minus, de quibus, tradentur huic ville pro conservatione ejusdem..J (LL ii3, p. 239).
20 avril 1431 (n. st.) [Cloches]. — Conclusum est quod repparetur campana Maria pro 24 saluciis, que petit magister eam repparare, tamen habebitur consilium magistrorum an debeat habere post ipsam repparacionem bonum sonum vel ne, et an possit concordari sonus ejus cum campana Jaquelina noviter facta (LL ii3, p. 241).
16 mai 143 1 [Cloches]. — Placet dominis quod visitetur pecia nemoris existentis in Secana, ut videatur si sit utilis ad suspendendum binas campanas existentes in ecclesia ad januam sancte Anne, in oppositum capelle Domus Dei, et visitabunt eam post prandium carpentarii, presentibus dominis cantore , cancellario et P. de Ordeimonte cum magistro G. Morel (LL 11 3, p. 244).
28 mai 1431 [Cloches]. — Magister Jacobus de Gubrayo commissus est ad vendendum metallum gallice « la mitaille » que fuit erogata per plures probas personas pro repparatione campane que Maria vocatur (LL 11 3, p. 245).
6 juin 1431 [Cloches]. — Minuta monicionis facte per notarium contra illos qui rapuerunt bona data ad repparacionem campane Marie hic visa et lecta est, et ordinatum est quod videatur per officialem capituli, et si sit in bona forma grossetur (LL ii3, p. 246).
29 juin 143 1 [Cloches]. — Magister Adam Fabri, canonicus beati Dyonisii de Passu, presbyter, recognovit habuisse unum potum de bonis datis pro repparatione campane Marie et asseruit loco ejus tradidisse unum alium potum similis metalli ita bonum, sed commutavit propter factionem, supplicans quod domini déclarent ipsum non incurrisse sententiam excommunicationis propter illam commutationem, quod eidem concessum est (LL ii3, p. 247).
II août 1432 [Rameaux de Saint-Sixte]. — Quia matricularii laici ecclesie Parisiensis non tradiderunt racemos in die beati Sixti proxima preterita ut solitum est, deliberatum est quod ipsi tradant racemos, ut tenentur, contra capicerium, si voluerint (LL ii3, p. 3o5).
I. Cet extrait a été publié par Grassoreille dans les Mémoires de la Soc. de Vhist. de Paris, t. IX, p. 182, note i.
8 septembre 1432 [Rameaux de Saint-Sixte]. — Gonclusum est quod matricularii layci, qui debent dare racemos omnibus beneficiatis in ecclesia Parisiensi presentibus in die beati Sixti et non tradiderunt, tradent loco duorum racemorum quos tradere consueverunt dicta die, cuilibet tam in choro quam in capitulo iiiior racemos (LL ii3, p. 3io).
17 septembre 1432 [Rameaux de Saint-Sixte]. — De promotore capituli actore contra matricularios laycos ecclesie Parisiensis raciones : proposito casu per promotorem scilicet quod emendent deflectum per eos comissum die festi beati Sixti ultimo preterita, quia non tradiderunt racemos in choro et capitulo ut tenentur, assignata est eis dies veniens proxima, presentibus ipsis, ad audiendum ordinem dominorum (LL ii3, p. 3io).
22 septembre 1432 [Rameaux de Saint-Sixte]. — Lambertus Gathelin, matricularius laycus, pro se et suis sociis presentibus et gratum habentibus, emendavit deffectum per eos commissum in eo quod non tradiderunt racemos ut moris est in die beati Sixti novissime preterita (LL ii3, p. 3ii).
20 janvier 1434 (n. st.) [Horloges]. — Domini ad regimen ecclesie commissi onerati sunt per capitulum ad querendum unum hominem proprium ad regendum orologias ecclesie et claustri, et ipsas reparandum cum necesse fuerit, et ad loquendum cum Johanne Du Chastenet et Johanne de la Voirie, pulsatore, et sciendum ab ipsis an poterunt regere videlicet dictus Chastenet orologium claustri et dictus de la Voirie orologium ecclesie et refferendum (LL 114, p. 80).
6 août 1434 [Rameaux de Saint-Sixte]. — Hodie, in festo sancti Xisti, pape et martiris, matricularii layci ecclesie Parisiensis distribuerunt dominis canonicis in capitulo existentibus singulis racemos albos et nigros, ut consuetum est fieri (LL 114, p. 106).
II août 1434 [Cloches]. — Quia Barthelotus de Louvain, ecclesie serrurarius, qui nuper fecit seu reparavit unum batellum in campana Jaquelina nuncupata, hic asseruit solemniter, medio juramento, ipsum batellum fecisse in sua consciencia, ut melius et utilius potuit, secundum quod alias et nuper fuit advisum, ad ejus requestam, visa eciam relacione magistri G. Morel et clerici fabrice ipsius ecclesie, fuit ipse Barthelotus exoneratus a periculo si quod eveniret in dicta campana, quod Deus advertat.
Ordinatum et deliberatum est quod fiât nunc unum batellum novum in campana dicta Maria, de quo batello capitulum solvet medietatem et dominus Robertus Pineau, capicerius ecclesie, aliam medietatem, et ad hoc se consentiit dictus dominus Robertus, hic
propter hoc comparens, et hoc sine prejudicio partium (LL 114, p. 106).
24 décembre 1434 [Cloches]. — Placet dominis quod campana Jaquelina pulsetur in instanti festo nativitatis Domini, si possit fieri sine periculo dicte campane (LL 114, p. 124).
25 mai 1436 [Service]. — Domini mei Gardonnel et Barre deputantur ad concordandum matricularios laycos et defferentes vexillas ecclesiarum Parisiensium (LL 114, p. 2i5).
1er juin 1436 [Service]. — Audita relacione dominorum meorum Gardonnel et Barre, commissorum ad concordandum defferentes vexillas et draconem ecclesie Parisiensis, etc., et matricularios laycos super pane et vino per ipsos dictos matricularios petitis, dictum est eisdem commissis quod super hoc provideant secundum quod continetur in libro dictorum matriculariorum, aut alias, prout eis videbitur expedire (LL 114, p. 216).
4 juin 1436 [Cloches]. — Domini mei cancellarius et Gardonnel, loco M. Jo. le Moustardier et M. Gle. de Fauquembergue absentium, cum dominis meis M. Philippo de RuUi et Jacobo Barre, canonicis Parisiensibus, deputantur per capitulum ad ordinandum et determinandum de debato moto seu moveri sperato inter capitulum et matricularios laycos pro facto pulsacionis campanarum et jurium partium (LL 114, p. 216).
5 novembre 1436 [Cloches]. — Placet dominis capitulantibus tractatum factum per dominos meos decanum, archidiaconum, Rulli, Barre, Haultuy et Jo. Guillaume, canonicos Parisienses, cum matriculariis laycis ecclesie Parisiensis pro pulsacione magnarum et parvarum campanarum ejusdem ecclesie facienda secundum tenorem cedule super hoc facte et composite, in qua declaratur modus pulsacionis et hoc solum pro uno anno, incipienti ad festum Omnium Sanctorum novissime preteritum 1436 et finiendo ad simile festum anno revoluto 1437, quo mediante tractatu, habebunt dicti matricularii pro dicta pulsacione facienda, pro quolibet mense 4 1. 6 s. 8 d. p., videlicet super ofïicio anniversariorum, 5i s. 4 d., super officio horarum et stacionum, 25 s. 4 d., et super fabrica 10 s. p., et fiet eis satisfactio per dictos officiarios precio predicto seu equipolenti de hiis que sibi debentur pro sex mensibus novissimis preteritis, scilicet maii, junii, julii, augusti, septembris et octobris, qui solum habebant prius, pro quolibet mense 70 s., et 4 1. pro anno, et hoc sine prejudicio jurium parcium (LL 114, p. 260).
12 juin 1444 [Réception de Jean Ciret dit Barba^^an]. — Per deliberacionem capituli postquam dominus Menaldus Mouchart, près-
biter, qui nuper, videlicet die veneris 29 maii ultimate elapsi, ut capicerius ecclesie Parisiensis pro domino episcopo Parisiensi installavit in choro ecclesie Parisiensis antequam reciperetur in capitulo Parisiensi per dominos de capitulo Parisiensi Johannem Ciret alias Barbazan, servitorem et familiarem dicti domini episcopi, cui dictus dominus episcopus contulit matriculariam laycalem ipsius ecclesie Parisiensis, quam nuper et ultimate possidebat dum viveret deffunctus Henncquinus Robes, per ipsius obitum tune vacantem, et ipsum in possessione dicte matricularie posuit, sine scitu et licencia capituli, hodie in presencia omnium dominorum tune capitulum et dominorum Philippi d'Ongny, Dionisii Porcherii, presbyterorum, et Johannis du Chastenet, revocavit sponte in pleno capitulo hujusmodi installacionem et possessionem de dicta matricularia eidem Johanni Ciret sic factam et traditam, et quicquid inde fecit virtute litterarum dicti domini episcopi. Ipse Johannes Ciret presentatus per dictum dominum Menardum ut capicerium hodie, mediantibus litteris collacionis dicti domini episcopi, hic propter hoc exhibitis, salvo jure cujuslibet, fuit per capitulum receptus et admissus per traditionem virge; qui juravit in forma ut in parvo pastorali continetur, et fuit de novo installatus in choro per dominum capicerium, adhibitis solemnitatibus assuetis ad possessionem dicte matricularie.
Sequitur ténor litterarum domini episcopi ^.
Super vero plicum dictarum litterarum sic continetur : Johannes supra nominatus prestitit et fecit fidem, homagium et fidelitatis juramentum in manibus domini Patriarche episcopi, more solito, me et aliis presentibus. P. Le Normant (LL ii5, p. 589; cf. Bibl. nat., ms. lat. 17740, fol. 174 vo).
i5 septembre 1449 [Exemption de la taille']. — Super requesta matriculariorum laycorum ecclesie Parisiensis, petentium habere commissarios pro eundo erga prepositum mercatorum ville Parisiensis qui vult cogère ipsos matricularios ad solvendum taillias et alia subsidia et ire ad custodiam ville de die et nocte, ordinatum est quod domini mei succentor pœnitentiarius, Victri, Paillard et de Croies, aut aliqui ipsorum, ibunt erga prepositum et scabinos ad exponendum eis privilégia dictorum matriculariorum, et habebunt copiam dictorum privilegiorum (LL 116, p. 657).
5 mars 1450 (n. st.) [Pain de ca?'éme]. — Hodie matricularii layci ecclesie pecierunt habere panem capituli in presenti K[aresi]ma,
I. Ces lettres sont du 26 mai 1444 et rédigées en forme de lettre de l'évêque à Ciret dit Barbazan.
super quo placet dominis quod quilibet ipsorum habeat unum panem capituli parvum, qualiter die présent! kaquagesime {sic), lucrando ipsum in missa et processione, et faciendo debitum suum, et hoc pro ista vice, et sine prejudicio capituli in respectu francorum servientum quando ipsi facient eorum requestum, et debitum suum domini super hoc advisabunt' (LL ii6, p. 722).
17 septembre 1451 [Cloches]. — Placet dominis et contentantur de contractu facto per dominos provisores fabrice cum opperariis, videlicet magistro Ja. et N. ejus socio, pro reparacione campane dicte Jaqueline, videlicet 180 scuta sibi solvenda, de quibus 180 scutis sunt 10 scuta ad distribuendum secundum quod ipsi domini provisores retulerunt ad faciendum cirograffum cum magistro Thoma de Victri, altero dictorum provisorum. Deputantur domini archidiaconus de Josayo et succentor de dicto foro (LL 117, p. io5).
20 septembre 145 1 [Cloches]. — Placet dominis quod campana Jaquelina nuncupata fiât apud locum du Louvre, aut alibi ad opcionem operariorum, sic quod reddant eam in ecclesia Parisiens! suis periculis et expensis (LL 117, p. 106).
22 septembre 145 1 [Cloches]. — Placet dominis quod capitulum se obligat erga operarios campane Jaqueline, prout obligati sunt dicti operarii erga capitulum pro reparacione campane (LL117, p. 107).
10 décembre 1451 [Cloches]. — Hodie Nicolaus Ghastellain, alter operariorum campane Jaqueline retulit dominis quod die jovis proximo. Domino concedente, intendebant fundere dictam campanam, requirentes dominos ut vellent eis facere aliquam gratuitatem pro opperariis qui bene erunt iiiixx persone, super quo ordinatum est quod prius celebrabitur una missa solennis de Sancto Spiritu in ecclesia Parisiens!, et super residuo, videlicet pro cibo et potu sibi dandis ac servicio et cerimoniis aliis circa hoc neccessariis faciendis, remittitur discrecioni dominorum provisorum fabrice et domini succentoris cum ipsis (LL 117, p. iSg).
i5 décembre 145 1 [Cloches]. — Ordinatum est quod processio ecclesie Parisiensis ibit solemniter die crastina, hora inter nonam et decimam de mane, post servicium totum in ecclesia Parisiens! factum, ad locum du Louvre pro fusione campane Jaqueline, missa prius de Sancto Spiritu in dicta ecclesia Parisiens! propter hoc solemniter celebrata (LL 117, p. 141).
3 janvier 1452 (n. st.) [Cloches]. — Hodie magister Henricus de
I. Le pain de carême fut de même accordé par délibération du 12 mars 1451, 21 février 1452, 16 février 1453, 8 mars 1464, 6 mars 1455, etc.
la Cloche, scabinus ville Parisiensis retulit capitule quod illi de villa Parisiensi sunt contenti quod domini de capitulo possint adduci facere eorum campanam Jaquelinam du Louvre per pontes ville Parisiensis, eorumdem de capitulo sumptibus et periculis* (LL117, p. 147).
8 août 1459 [Rameaux de Saint-Sixte]. — De promotore ecclesie actore contra matricularios laycos citatos ex officio ad instantiam dicti promotoris, pro eo quod non distribuerunt nec exhibuerunt in choro nec in capitulo ecclesie Parisiensis die festi Sancti Sixti ultimate preteriti racemos prout facere tenentur singulis aut saltim (LL 119, p. 942).
i5 juin 1472 [Cloches]. — Auditis votis singulorum dominorum conclusum est quod magna campana Maria reficiatur, et quod tractetur cum illis quivenerunt de Lauduno, attenta eorum experiencia et relacione facta de ipsis, et quare necesse est habere magnam quantitatem metalli ordinatum est quod capiatur campana Gillebert, que non pulsatur, ex qua capietur aliqua pars metalli et reficietur (LL 121, p. 625).
ler juillet 1472 [Cloches]. — Ordinatum est quod campana Maria fiât magis grossa quam sit campana Jaquelina (LL 121, p. 629; Fagniez, p. 2, n. 2).
28 septembre 1472 [Cloches]. — Quia, Deo dante, campana Maria die jovis instante fiet, ordinatum est quod processio ecclesie adeat
I. Il convient de rapprocher de cette autorisation apportée au Chapitre par un échevin une déclaration faite au Bureau de la ville, le surlendemain 5 janvier, par un clerc du Chapitre et consignée dans le registre échevinal Zi h. 11, fol. 9 : « Au jourdhui messire Jehan Morain, presbtre, clerc des œuvres de l'église Notre Dame de Paris, disant avoir charge de par messeigneurs de Chappitre de l'église Notre Dame de Paris, est venu et comparu en l'ostel de céans, lequel a dit et declairé aux personnes de sire Jehan Luillier, clerc et receveur de ladicte ville, et maistre Jaques Rebours, procureur du Roy, notredit seigneur et de ladite ville, que quelques otfres qu'il ait pieu faire par messeigneurs les eschevins à mesdits seigneurs de Chappitre de pouvoir faire admener par dessus le pont Nostre Dame une cloche nommée Jaqueline en paiant par eulx le dommage et interest que ladite cloche pourroit faire ou passer par dessus ledit pont, toutesvoies mesdits seigneurs de* Chappitre se rapportent d'amener ladicte cloche à ceulx qui ont prins à rendre ladicte cloche en l'église Nostre Dame de Paris, en déclarant par ledit Morain aux dessus nommez que l'admenage d'icelle cloche ne seroit aucunement au dangier de mesdits seigneurs de Chappitre. Et desquelles choses icellui Jehan Morain requist avoir lettres » (cf. P. Champion, François Villon^ t. I, p. 228).
modo consueto et fiant letanise et cetera solita (LL 121, p. 653; Fagniez, p. 2, n. 2).
3o septembre 1472 [Cloches]. — Celebretur die crastina hora viia de mane, missa solemnis de Beata Maria pro campana Maria que, Deo dante, fiet dicta die jovis sequenti; hora quasi prima postmeridiem, campana Maria, laus Deo, facta fuit in domo dicta de Bretaigne, sita in vico Cithare et est ponderis xxiii milium et ultra (LL 121, p. 653; Fagniez, p. 2, n. 2).
14 octobre 1472 [Cloches]. — Domini cancellarius, de Gaigneux, Hue conférant cum illis qui fecerunt campanam Mariant ad avisandum modum faciendi unam aliam Gabriel nuncupandam (LL 121, p. 656).
26 octobre 1472 [Cloches]. — Auditis votis singulorum dominorum, conclusum est quod fiât una campana Gabriel nuncupanda, et domini acceptaverunt oblacionem factam per magistrum Johannem Hue, qui obtulit dare factionem ipsius, proviso quod in ipsa elevetur una parva ymago de Annunciacione cum uno precante ad pedes ymaginis et tribus litteris videhcet M. J. W., quod placuit (LL121, p. 658).
27 octobre 1472 [Cloches]. — Benedicatur campana Maria de die dominica in viiio dies (LL 121, p. 658; Fagniez, p. 2, n. 2).
3o janvier 1475 (n. st.) [Cloches], — Placet quod fiant campanille et apponantur in capellaniis ecclesie adpulsandum pro missis prout hic relatum est, quod aher dominorum, qui non vult nominari, offert apponi facere (LL 121, p. 669).
4 mars 1475 (n. st.) [Cloches]. — Campana Gabriel descendatur et reficiatur et habeat onus omnimode magister Johannes Hue (LL 122, p. 7).
14 mars 1475 (n. st.) [Cloches]. — Placet quod campana Gabriel reficiatur in claustro sancti Dyonisii de Passu (LL 122, p. 10).
3o mars 1476 (n. st.) [Cloches]. — Fiat certificatio quatinus capitulum recepit campanam Gabriel et ponantur misie (LL 122, p. 104).
II septembre 1476 [Cloches]. — Data est certificatio pro campana Gabriel in modo qui sequitur : Nous doien et Chapitre de l'église de Paris, certifions à tous à qui il appartient que l'une des cloches de notre église, nommée Gabriel, qui estoit cassée et laquelle il a pieu au Roy notre sire de faire refaire, est refaicte, remontée et assise en notredite église en la tour dite Guillaume, et, pour la faction d'icelle, a esté paie par le clerc de la fabrique de ladite église, tant pour la loge ou eschaufault où a esté fondue ladite cloche,
[272] r>F. NOTRE-DAME. 481
comme merrien, aiz, clou, que icelle mener du lieu où elle a esté fondue soubs les tours, monter en haut, l'entrouller, ferrer et mettre sur les paillers et autres menues choses, la somme de 40 escus d'or, et le résidu, c'est assavoir la façon et metail qu'il a convenu tant pour la première, seconde, me et iiiie fonte, oultre celluy qui estoit rompu de ladite cloche a esté payé des deniers du Roy, et ce certifions estre vray soubz le seel de notredite église cy mis le ii^ jour de septembre 1476 (LL 122, p. iSy).
6 juin 1477 [Service]. — Gomparentibus matriculariis clericis et laicis in capitulo, dicta et declarata sunt eis onera ad que tenentur racione officiorum suorum, quo facto, injunctum est dictis matriculariis laicis quod adhibeant majorem custodiam ecclesie quam faciunt. tam de die quam de nocte, et cubent in ecclesia ut tenentur, alioquin capitulum protestatur quod, si aliqua sint deperdita, de habendo recursum contra eos, et etiam assistent semper duo de die, ac faciant mundari ecclesiam et chorum cum capellaniis ecclesie prout tenentur, et ponant aquam in piscina in revestiario, alias capitulum providebit; super quibus pecierunt audiri et sibi diem assignari ad respondendum, quibus assignatum est dies^ (LL 122, p. 189).
— [Cloches]. — In obitu fiendo pro magistro Stephano Chevalier die dominica proxima pulsentur campane Maria et Jaqueline (Ibid.).
g juin 1477 [Horloges]. — Provisores fabrice faciant refici parvum orologium ecclesie (LL 122, p. 190).
ler juillet 1477 [Cloches]. — Fabricatores inquirant de numéro personarum que conveniunt pro pulsacione omnium campanarum, et de precio pulsacionis cujuslibet, et tradatur aliquid Benedicto Murgale pro pulsacione Visitacionis béate Marie pridie celebrate, quousque fuerit tractatum cum eo pro dicta pulsacione et aliis qui fient de cetero (LL 122, p. 196).
26 août 1478 [Cloches]. — Visitetur per operarios expertos campana Jaquelina ad sciendum causam vel ob cujus culpam fracta fuit, et faciant fabricatores diligentiam (LL 122, p. 290).
27 août 1478 [Cloches]. — Visa relacione operariorum, « fondeurs », gallice, facta super fractione campane Jaqueline, fracte in vigilia assumpcionis béate Marie novissime lapsa, retulerunt ipsam fractam fuisse ob deffectum visitacionis per antea, quod « le paillier » et « le torillon sont usez l'un contre l'autre », super eo quod ordi-
I. Cette audition n'eut pas lieu ou tout au moins ne fut pas consignée dans le registre.
natum est quod videantur statuta matriculariorum laicorum et loquetur cum ipsis (LL 122, p. 290).
27 août 1478 [Service, cloches]. — Quia relatum est quod Benedictus Murgale, habens onus pulsacionis parvarum campanarum habet custodiam ecclesie et etiam tenetur in ipsa cubare omni die, quod non facit, propter quod fuerunt a certo tempore citra depredati et furati plures calices, ordinatum est quod provideatur de alio, et ad hoc faciendum committitur Johannes Folin, serviens ecclesie.
Magister Johannes de Louviers custodiat claves turrium donec aliter fuerit ordinatum. Injungatur clerico fabrice quod de cetero faciet mundari ecclesiam per extra et tradat parvam domum quam propter hoc tenet Benedictus Murgale, titulo locagii, ad opus fabrice.
Quia clericus fabrice retulit repperisse hominem qui pulsabit indulgencias pacis hora xii» qualibet die pro 32 s. p. annuatim, pro quo Benedictus Murgale petebat habere 64 s. p., ordinatum est quod faciat fieri pro dictis 32 s. p. (LL 122, p. 290).
26 mai 1479 [Cloches]. — Domini cantor, G. Gompaing conveniant cum magistro Johanni Hue qui refici facere obtulit campanam Gabriel et concludant (LL 122, p. 352).
4 juin 1479 [Cloches]. — Descendatur campana Jaquelina^ que est fracta (LL 122, p. 353).
2 juillet 1479 [Cloches]. — Exhibitum est raportum juratorum super visitatione campane Jaqueline nuper fracte per negligentiam matriculariorum laycorum, ut fertur, quo viso, ordinatum est quod communicabitur dictis matriculariis (LL 122, p. 363).
27 mars 1480 (n. st.) [Cloches]. — Domini qui tractaverunt cum operariis seu fundatoribus campanarum super refectione campane Jaqueline conveniant cum ipsis pro i5o scutis, si pro minori precio non possit fieri, proviso tamen quod capitulum nichil tenebitur ministrare, nisi metallum, et etiam suis sumptibus tenebuntur frangere dictam campanam et ducere metallum, et ipsam reddere sub tono in quo erat cum campana Maria.
Domini alias commissi ad tractandum cum matriculariis laicis super facto pulsacionis campanarum avisent et conférant super modo, et si fieri possit conveniant super omnibus (LL 122, p. 43o).
17 mai 1480 [Cloches]. — Processio ecclesie adeat die crastina apud Luperam in refectione seu funta campane Jaqueline et celebretur missa de Spiritu Sancto ut solitum est fieri (LL 122, p. 441).
17 juillet 1480 [Cloches]. — Licet pridie fuerit ordinatum quod
campana Jaquelina conducetur per equos, audita opinione operatorum et plurium, propter securitatem, conducetur « à rouleaux », gallice (LL 122, p. 457).
17 août 1481 [Cloches]. — Quod ad pulsacionem campanarum, quod de cetero pulsantur de inferius et quod non pltis ascendatur superius nec portetur ignis, propter periculum, et tradantur antiqua vadia pulsatoribus, videlicet 40 s, super ofïicio horarurn.
— [Rameaux de Saint-Sixte]. — Matricularii qui non apportaverunt racemos dominis existentibus in capitulo die beati Sixti veniant in capitulo, et cognoscant quod defecerunt, et dicatur eis quod de cetero apportent racemos in capitulo si festum accidat die capitulari (LL 123-124, p. 16).
14 octobre 1482 [Cloches]. — Placet quod magister Johannes Hue, penitenciarius et canonicus Parisiensis faciat reffici campanam Gabriel secundum formam contentam in breveto hodie lecto et quod faciat poni talem scripturam qualem voluerit attenta oblacione per eum facta de solvendo 60 francos de suis propriis denariis in deducionem fori (LL 123-124, p. 126).
8 août 1488 [Rameaux de Saint-Sixte]. — Hodie matricularii vocati in capitulo comparuerunt, et auditis eorum excusacionibus super eo quod die Sancti Sixti non tradiderunt uvas ut solitum est fieri, injunctum fuit eisdem sub pena emende quod die dominica proxima afferant et tradant dictas uvas prout tenentur et fieri solitum est (LL 123-124, P- ^Qo)-
21 mars 1493 (n. st.) [Service]. — Custodes ecclesie, videlicet Gilletus Regnart, pulsator grossarum campanarum, et Johannes Folin, pulsator parvarum campanarum et custos ecclesie, et Stephanus, custos guycheti magne porte, comparuerunt in capitulo. Quibus fuerunt declarati et demonstrati deffectus quamplures per eos commissi, videlicet dicto Regnart, quod recipit delinquentes et cubât eos in turri, sine loquendo capitulo, et dicto Folin, quod ipse habet onus cubandi in loco du « Jubé » et habere débet unum hominem cubantem in magna porta, et tamen ipse sepe nec de die facit residenciam in ecclesia, ut tenetur, et mutavit custodem porte sine scitu et auctoritate capituli, et dicto Stephano, quod ipse dimittit guychetum porte appertum durantibus matutinis, adeo quod qui voluit intrare intravit, et propter istos deffectus fuerunt duo furta nuper commissa in duabus cappellis ecclesie, videlicet in cappella magistri Egidii Huve, in cujus archa fuit capta certa summa pecunie, et nuper, videlicet ab octo diebus citra, in cappella magistri Guillelmi Denison, in qua captus fuit calix suus in archa sua, et ob hoc fuit eis preceptum et injunctum ut infra octo dies querant furem dicti calicis vel quod illum restituant dicto Denison (LL 11b, p. 374).
25 août i5i6 [Service]. — Vocentur in istis capitulis generalibus matricularii laici ecclesie et moneantur de deserviendo ecclesie in officiis suis prout juraverunt et tenentur, eciam cum decenti habitu, videlicet capucio et virga, alias punientur secundum statuta et alias prout racio suadebit (LL i33, p. 114).
27 août i5i6 [Service]. — Petrus de Vales, matricularius laicus ecclesie, cui et aliis suis sociis, videlicet Reginaldo Germe et Johanni Dan, fuerat dies hodierna assignata in capitulo, comparuit, aliis non comparentibus, quem dominus cantor presidens in capitulo, nomine capituli, monuit de debito servicio ecclesie, precipue de die, alias punietur prout statuta ecclesie volunt, et fuit eidem dictum quod dicat sociis suis ut veniant die crastina in capitulo (LL i33, p. 117).
8 novembre i5i8 [Service]. — Comparentibus magistris Reginaldo Germe, Johanne de Vallès et Stephano Thierbourt, matriculariis laicis ecclesie, fuerunt moniti de interessendo servicio ecclesie, et in eodem faciendo eorum debitum, prout tenentur et juraverunt, fuitque eis inhibitum ne accédant ad ecclesiam et servicium nisi cum capuciis et vergis, alias procedetur contra eos ad punicionem (LL i33, p. 63i).
16 janvier i523 (n. st.) [Réception de Denis Grou, procureur au Parlement]. — (LL i35, p. 207) ^.
2 avril 1528 (n, st.) [Service]. — Injungat notarius ex parte capituli matriculariis laicis ut deserviant eorum officiis in ecclesia, et quando venerint, sint in habitu decenti, videlicet cum capucio quo utuntur quando vadunt ad curiam Parlamenti, alias procedetur contra eos via justicie ad punicionem per emendam aut alias, et ordinatum est quod Johannes Dan, unus ipsorum matriculariorum, qui nuUo modo deservit officio suo, citetur, et, eo interrogato et audito, fiât ejus processus condemnando eum in emendam (L>L i36, p. 711).
4 décembre i53i [Réception de Jean Niceron]. — Postquam honestus vir Johannes Niceron, mercator et civis Parisiensis, cui collata est matricularia laicalis ecclesie per vicarios reverendi patris domini episcopi Parisiensis, modo resignacionis ejusdem per magistrum Dionisium Grou, procuratorem in Parlamento, ultimum illius possessorem seu ejus procuratorem factam, audivit lecturam articulorum fundacionis matriculariorum laicorum ecclesie ac statutorum et composicionum cum eorum predecessoribus habitarum super hiis ad que tenentur ipsi matricularii laici, et juramenti quod consueverunt prestare dicti matricularii in eorum nova recepcione, et promisit omnia et singula diligenter observare sibi lecta et juxta