CHAPITRE XIX

Pièces justificatives

1 (1). — Rainaud^ médecin à Saint-Julien de Tours.

.. Notice des dons faits à Saint-Julien par le comte Eudes II de Blois et par les seigneurs de sa suite.

(16 avril 1034.)

Anno MXXXIV ab Incarnatione Domini, Odo, cornes, in diera tertiam Pasche, quo die slatio episcopalis apud Sanctum Julianuin agitur, cum Arnulfo, archiepiscopo, ad monasterium Sancti Juliani, cum multis obtimatibus venit, ibique a monachis et abbate Richerio honorifice susceptus, in capitulum Sancti Juliani est conductus, acceptaque societate loci, ipse, uxorque sua, Ermengardis, ac fîlii ejus, ob recompensationem memoriamque date sibi societatis, per deprecationem Wanilonis, thesaurarii, qui de ipso tenebat, concessit Sancto Juliano et monachis ejus, boscum Rareti perpetualiter ad habendum, ad omnes focos omnium officinarum monasterii enutriendos, et ad monasterium cooperiendum, et ad omnes ojficinas ipsius ecclesie construendas, et ad vineas suas faciendas et claudendas, et ad omnia sua opéra, sine forestagio et requisitione alterius consuetudinis . Concessit etiam in eodem capitulo, Sancto Juliano et monachis ejus perpetualiter percursum et pascuaria ejusdem silve ad CGC porcos saginandos, omni tempore, sine pasnatico et alia ulla consuetudine ; plures porcos si mittere vellent, hoc a dominis silve et a forestariis exigèrent.

Hec omnia concessit Sancto Juliano et monachis suis pro

(1) Abbé Denis, Chartes de Saint-Julien, t. II, charte XII.

salute anime sue uxorisque ac filiorum suorum, Tetbaldi ac Stéfani.

Petiit etiam ut quo die moreretur, nomen ejus inter riomina fratrum scriberetur et memoria ejus ageretur ; quod monachi fideliter devoteque concesserunt.

Signum *]- Odonis, comitis.

Testes hujus rei : Arnulfus, archiepiscopus ; Guanilo, thesaurarius ; Eblo ; Johannes Pauper; Gaufridus, vicecoraes Dunensium ; Arduinus, vicecomes ; Ilduinus, cornes de Raraelu ; Guarinus Male Gorone; Otgerius, filius Otgerii ; Burcardus, frater ejus.

De hominibus Sancti : Bernardus, clericus ; Gauzbertus; Rainauldus Bornus ; Durandus ; Gauzelinus ; Rainerius; Rainaldus medicus; Rainaldus Gancellis ; Girardus ; Petrus val [etus].

Acta sunt bec Turonus in capitulum (sic) Sancti Juliani, regnanto Heinrico, rege, anno III.

2 (1). — Inisien, médecin de Marmoutier.

Hubert, évêque d’xAngers, fait un don à Marmoutier.

Nosse debebitis si qui eritis Posteri nostri majoris scilicet hujus habitatores Sancti Martini Hubertum Andegavensem episcopum donasse Sancto Martino et nobis sub regiraine nunc agentibus dornni abbatis Alberti duas terræ particulas quarum una in loco sita est qui Palesus appellatur super fluviolum Ladionem nuncupatum inter terram Huberti de Porta, et pratum Gauscelini filii prepositæ, altéra autem in loco habetur qui Rocholaria dicitur juxta terram scilicet Gaufiredi cujusdam clerici. Hanc itaque terram apud calumnam consistentem ab omni scilicet censu aliave consuetudine liberarn vita decessurus memoratus episcopus Sancto Martino donavit et nobis tradentibus eam jussu ipsius bis suis hominibus Ingelbaldo præposito et Ingelberto majore suscipientibus bis monachis nostris Vulgrino tune abbate Sancti Sergii atque Inisiano medico testibus istis .

(1) Archives de Maine-et-Loire, chartes du prieuré de Chalonnes. Original. Copie avec l’orthographe Misianus dans le cartulaire des prieurés de Saint- Quentin-en-Manges et de Saint-Vincent-de-Chalonnes, écrit au XVII® siècle. (Arch. de Maine-et-Loire).

Rainaldo, senescalco; Huberto, butelerio;

Bernardo, preposito; Petro, venatore ;

Algerio, senescalco; Guidone, Qlio Gradulfi; Gaalterio, homine Sancti Martini; Stephano Bella barba, homine Sancti Martini.

3 (1). — Jean Le Sourd, médecin à Marmoutier.

Confirmation et amortissement de Odo, vicomte de Ghateaudun, des fief et terre de Sapaillé, qu’avait donné Geoffroy, son père, aux religieux de Marmoutier.

Notum fieri volumus omnibus fidelibus presentibus et futuris maxime vero successoribus nostris, quod terram de Sapaliaco quam dederat Gautfridus vicecomes, Sancto Martino pro medicina quam infirmati ejus Johannes monachus exibuit, quamque Ingelbertus sicut a supradicto vicecomite tenebat postea a Sancto Martino tenuit post mortem ipsius vicecomilis Odo Bufus reclamavit cumque ventum fuisse ad placitum in curia Hugonis vicecomitis qui in honorem patris sui Gautfridi scilicet vicecomitis successerat. Jure probavit rectum se habere in ilia terra. Postea vero auctorizavit eam Sancto Martino idem ipse OdoBufus acceptus X denariorum libris et una domo in civitate Garno to quam videlicet domum filius ejus clericus tenebit quam diu vixerit et post mortem ejus frater ejus et idem clericus, post hune vero rediet ad dominum Sancti Martini sicut conventionis fuit Hugo etiam vicecomes accepit duas uncias auri et firmante donum quod Odo Bufus Sancto Martino fecerat de ipsa terra quia et de fevo suo erat. Porro testium nomina qui etviderunt hoc et audierunt hæc sunt: de clericis : Guarinus, decanus ; Botbertus capellanus; Gausraerus, clericus Sancti Martini; de monachis : Vulgrinus, Hilduinus, Burcardus; de laïcis : Bairardus de Buslo; Godescalus ; Odo Burrellus ; Arnulfus de Marciliaco; Bainaldus, filius Bernardi Tironis.

4 (2). — Jean Le Sourd, médecin à Marmoutier.

(1) Archives d’Indre-et-Loire, H. 322.

(2) Cartu/aire de Vabhaye de Saint-Père de Chartres, t. I, p. 160 et 102,

Gilduin, vicomte de Chartres, abandonne à l’abbaye de Saint-Père diverses coutumes.

(29 avril 1046).

Quoniam certum est æternaque lege positum, ut nichil contet genitum, cunctis congruit christiani nominis inhocfortunæ salo positis, non credere fugacibus bonis; pensandum est nobis itaque ut, digno fructu pœnitentiæ periter et elemosinæ, mereamur gaudium sine fine, rapiente nos sero die. Hujus rei gratia, ergo quidem Gilduinus, vicecomes Carnotinæ urbis, uxorque propria, nomine Emmelina, una cum filiis nostris dulcissimis, Sancto Petro, apostolorum principi, consuetudines scilicet sui suburbii, quæ nostri sunt juris, gratanter concedimus, ut monachi devotes ei servientes in cœnobio quod situm est juxta prœfatam urbem, jus habeant orandi pro saiute nostra, et singulis annis, post mortera carnis, singulorum anniversaria celebrent. Tribuiraus etiam unum furnillum, excepto censu, ab Omni consuetudine liberum, et ortulum arborum lætissimum. Hanc autera cartulam firmavimus horum testimonio quorum nomina subscripsimus, signo crucis eam corroborantes. Gilduinus, vicecomes, qui hanc donationem fecit; Harduinus, vicecomes filius ejus; Elisabeth, uxorejusdem; Johannes^ medicus\ Guiszo^ medicus; Girbertus, presbiter; Goscelinus, presbiter ; Rodbertus de Villa Pâli ; Herbrannus de Transgrandi Ponte ; Rodulfus musculus; Guarinus, princeps cocorum vicecomitis; Durandus, pincerna comitis; Teduinus, major Sancti Pétri; Ernulfus ; Durandus, cellarius ; Hugolinus, cocus ; Tedbaldus ; Boldardus ; Ericus, puer. III kalendas mai hoc autem est, régnante invictissimo rege Henrico; secundo anno post bellum quo captus est Tetbaldus, cornes palalinus, a comité Andegavensi, Gausfrido Martello.

5 (1). — Jean Le Sourd, médecin à Marmoutier.

Union de prières entre Marmoutier et le chapitre de Chartres.

Notum perpetuitate istius carte fieri volumus fidelibus universis et maxime siiccessoribus nostris quod domnus Alber-

(1) Cartulaire de N.-D. de Chartres^ t. I, p. 92 et 93,

tus, Majoris Monasterii abbas, vice omnium sub ejus regimine Deo servientium monacorum, petiit a venerando ecclesie Carnotensis episcopo, nomine Aguoberto, et ab honorabili sancte Dei genitricis clero ubi aliquam suarum eis concédèrent prebendarum, desiderantibus in Beate Marie congregatione censeri et tante ecclesie canonicis federari. Quod illi gratanter amplectantes, a minimo usque ad maximum, libero animo concesserunt, gratulantes et ipsorum monachorum societatem adipisci et oracionibus participare...

[Pour ce, lesmoines promettent aux chanoines de prier pour eux à leur mort et d’inscrire les noms de tous les évêques de Chartres sur leur martyrologe; de plus, à la mort de chaque chanoine actuellement existant, ils lui feront un service solennel avec chant des cinq pseaumes et une messe.]

Ut autem hoc pactum stabile fieret et indissolubile, regis Francorum Henrici nomine confirmatum est. Signum Henrici regis ; Gaufridi comitis, lilii comilis Britannorum ; Rainaldi, camerarii regis; Ebraldi de Putheolo ; Yvonis, filii Yvonis comitis; Guillelmi de Calniaco; Ricardi, regis cappellani; Guillelmi, capellani; Rainaldi, custodis capelle regis; Gualterii, filii Renaldi de Britannia; Vualterii Rufî; Guidonis, filii Guillelmi; Fulberti, nepotis episcopi ; Alberti Marvillerii ; Roberti de Vindocino; Bernardi, nepotis episcopi; Agoberti, episcopi; Hugonis, decani; Arnulphi, cantoris ; Fulcherii, archidiaconi; Yvonis de Gurbavilla ; Johannis, medici\ Hugonis, filii vicedomini; Herberti, nepotis Alberti abbatis; Hugonis, filii Huberti de Firmitati » .

6 (1). — Raoul Leclerc^ médecin à Marmontier.

Don fait à Marmoutier, par Abelin, du Mans.

Quando (2) quidem fugax præteritôrum memoria rerum, nullo modo tenetur melius quam litterarum apicibus optimum fore duxi; ego Abelinus ad nostrorum prudentiam successorum corroborandam, omnia quæcumque beatissimo Martino

(1) Baluze, Arm. III, p. 2, n® 3 (77), f“21, n®82. Ex Cartulario iMajoris Monasterii de rehus cenomanicis (n° 341).

Dom Martène, Preuves de VHistoire de Marmoutier. Pars. II, t. I, n“ 974, fo 294.

(2) Quoniam (B).

Les notes suivies de la lettre B, donnent les variantes d’après la copie de Baluze.

Majoris Monasterii, jubente Deo, sibique illic famulantibus monachis, ex meo jure, pro redemptione animæ meæ et parentum raeorum, ac filii Ansegisi, libéré contuli inserere litteris. Doraos scilicet meas in civitate Genoraanis (1) quasdam, quæ fuerunt patris mei Gauscelini, sitas in terra Ivonis veterani de Belismo, quas sicuti sunt hodie, faventibus filiis illius, Guillelrao, Avesgaudo præsule, atque Yvone, cuin curia quoque, quæ sita est [a (2) Salice] usque ad Ulmum, et ab Ulmo usque ad portam Hamelini, frater (3) meus [fratris mei ?] absque censu, sine ulla consuetudine et absque calumnia in omni sua nobilitate (4) ; sicut et ego, post eum tenuit vita, itemque bas propter, domum aliam valde congruam, in terra vicecomitis Radulfi sitam, cunctis ex consuetudinibus quietam, sed censum sex deniarium (5) in exceptione beatorum Gervasii et Protasii martyrum idas decembris solummodo reddentem, quæ Herberti Francise! fuit, quam ab (6) Herberto comité, cognomento Bacone (7), emi, et postmodum veluti mihi placuit, totam triplicera, cum cellario valde bono et solario, neenon et caméra, pro posse condidi. Iterum banc ante domum, viridarium quoddam, in terra Gervasii archipresulis situm, ab omni impedimento, quod emi ex Harduino, Achardi filio, quietam, excepto quatuor in festivitate sancti Johannis Baptistæ censu denariorum. Denique aliud viridarium magnum et pulcherrimum, in terra canonicorum Sancti Pétri situm, omni et consuetudine liberum, præter duorum denariorum in ipsius sancti solemnitate, scilicet Gathedræ, censum, quod ex me Tannulfus tenebat canonicusin fævum.Post hoc, très vinearum arpennos in hujus Sancti terra quas (cuncti?) vocant Plantas, ab omni consuetudine libéras, sed tamen censum scilicet duos solidos in ipsius sancti festivitate, hoc est Gathedra, solventes, et decimam omni cum misericordia anno... (sic). Et si quis voluerit scire cur habuerim et quomodo alias repedict... ? litteras ex hoc in beatissimi Martini, si bene vult, armario ad hoc; ex altéra parte civitatis, in monte Balgeo, in terra Isahac Divitis, quæ nunc est Herberti, illius nepotis, beatissimo Martino alias dedi vineas, valde preciosas, præter censum et decimam omnium consuetudinum, liberrimas. Quod

(1) Gynomanius (B).

(8) Pater (B).

(4) Nobiliter (B).

(5) Denariorum (B).

(7) Baconeo (B).

si aliquis quomodo meæ fuerint,vel quando sint, scire existât aliud scriptum in armario Sancti requirat. Iterumque, has inter vineas, beatissimo ipsi duos vinearum arpennos modo simili tribui, fevum scilicet Guidonis vicarii, quos eo die quo illi in fevum dedi, ita ut meam domum in dominio meo, extra censum et decimam, butagiumque comitis, possidebam. Omnium rerum harum testes : Guillelmus, dux Normanorum, quin etiam subliiiiis nobilitas Gynomannorum, ex quibus nonnullos subter scribere providimus utillissimum tore, et in futurum prodesse :

Wulgrinus, episcopus.

Rotbertus, decanus.

Ernaldus, grammaticus.

Herbertus de Seumuro, Fulcodius, scriba.

Raunulfus, canonicus.

Johannes, filius Alberti.

Gervasius, filius Alberici.

Radulfus, vicecomes.

Hubertus, filius ejus.

Rotbertus de Gastrolit.

Gervasius, filius ejus.

Rainaldus de Susa.

Fulco de Rozeria.

Rodulfus de Montesuro.

Maino Brito.

Tesellinus, archidiaconus.

Ingelbertus, cantor.

Hugo, filius Ansgerii.

Bolgerius, filius Alberici.

Herbertus de Asceio.

Herbertus, filius ejus.

Algerius Soutarius.

Rainaldus, filius Andreæ.

Radulfus^ medicus .

Hugo de Cadurcis.

Gausredus, frater ejus.

Burchardus de Cadurcis.

...chardus, nepos Abelini.

Wulgrinus, nepos episcopi

La liste est ainsi dans Baluze :

Wulgrinus, episcopus.

Robertus, decanus.

Tescelinus, archidiaconus.

Yngelbertus, grammaticus.

Ernaldus de Sancto Muro.

Gervasius, vicecomes.

Radulfus, frater ejus.

Hugo de Cadurcis.

Bernardus^ nepos Abelini.

Richardus, nepos episcopi.

7 (1). — Tetbert^ médecin à Marmoutier.

Geoffroy Fuel, abandonne différents droits au prieuré de Tavant.

Nosse debebitis si qui eritis posteri nostri majoris scilice^

(1) Archives d’Indre-et-Loire. H. 335. Fragment du cartulaire du prieuré de Tavant dépendant de Marrnoutier (copie du xvn* siècle),

hujus habitatores monasterii Sancti Martini, honoratum quemdara nomine Gauffredum cognomento Focaldum castri possessorem in pago Turonensi consistens Insula nuncupatum donasse vel remississe Sanctæ Mariæ et Sancto Martine consuetudines omnes quas habebat vel reclamabat in vico Tavenno eidem Castro proximo, aut in terris universis pertinentibus ad cellam nostram de eodem vico, ita ut incolentes illas aut.... causam foris facti, sive cujuscumque negotii vel inter se, vel cum aliis quibuslibet babuerint nibil bine extra ad eumdem Gauffredum aut ad prepositum sive vicarium suum, sed ad monaebum predictæ presidentem cellæ, atque ad eum prepositum pertinent totum, et ab istis tantummodo ab alioque nulle pro qualibet causa justicient, prêter quam istos ad alterius nullius eant pro pacito quocumque judicium nec si etiam talis bomo sil qui terram domumne vel vineam in ejusdem Gauffredi terra possideat, quod si fuerit isdem ferri calefacti vel aqua judicium aut legale certamen agendum in eodem vico agatur et peragatur nec alibi quoquam sed prorsus ibidem, perfectum usque deducatur ad finem et quid jude legalis emendationis exierit quantumeumque fuerit illud, monaeborum erit cella illius. Ipsi quoque Gauffredo si quispiarn foris fecerint ad predictum monaebum præpositum suum clamer bine fiat. Gonsuetudines perinde et supra memoravimus omnes boc vicariam corucationem cujuslibet generis angariam et universas remisit alias quas requirebat in cellæ sepedictæ terris intra suædominationis termines constitutis quarum bæc nomina sunt : terra de Lentiniaco [ou Leutiniaco], alodium de Gruento, terra de

Bort, terra de alodium de Britannicbia, alodium de

Ancbia, terra de Sazilliaco, fecit autem remissionem istam ac donum crebro nominatum ille Gauffredus partim pro anima sua, partim pro medicina corporali quam ei frater quidam noster nomine Tecbertus vel impenderat jam, vel impenses erat. Et fecit primo quidem coram Gauffredo Andegavensi comité suisque baronibus, deinde apud Taventum in capitule monaeborum superque altare Beatæ Mariæ ecclesiæ scilicet loci illius presentibus in utrisque locis prout intra distincti sunt testibus istis:

Goram Gauffredo, comité.

Odone, filio Stepbanicomitis.

Guidone de Pruliaco.

Restino, filio Aiscuti.

Artaldo de Burgundia.

Morino de Britannia.

Fulcruo, filio Salomonis.

Jeanne, medico.

Daefredo, famulo.

Giraldo, muceolo.

Vualterio, quoco.

Tecberto, monaebo .

Fulcodio, priore.

In capitulo ecclesiæ Tavennenis cellæ :

Burchardo, fîlio Ernaldo de Brisiaco.

Viviane Brocarde.

Ogerio, filio Hildeberli.

Alboino, vicario de Faija.

Roberfo, filio Laufredi.

Ernaldo Godione.

Adelardo Vachone.

Vualterio Gharcoiso.

Laml)erto, preposito.

Girardo, fîlio Daniel.

Otbaldo, bono homine.

Teobaldo, celerario.

Viviane Brochardo de cujus cultello donum fecit Gauffredus de Insula.

8 (1). — Tethert, médecin à Marmoutier.

Sépultures de Ville Belford.

Nosse debebitis si qui eritis posteri nostri, Majoris scilicet hujus habitatores Monasterii Sancti Martini, Fulcradum de Vindocino^ filium Gauscelini Bastardi, donasse pro anima sua Sancto Martine et nobis, pro regiinine nunc agentibus dornni Alberti abbatis, sepulturam villæ possessionis nostræ, Berfordii nomine, in Vindocinensi sitæ, quæ ad ecclesiam sui juris appellatione Conon videtur perlinere, auctorizasse vero Petrum de Montiniaco, filium Gradulfî Albi, de quo Fulcradus sepulturam ipsam in fevum tenuerat, et fratres ejusdem Pétri, Guidonem atque Adhuisam ; Guanilonemque thesaurarium, de quo Petrus eam habuerat accepisse tamen pro hoc Fulcrado a nobis LV solides, causa potius recompensandæ caritatis quam pretii, quos ei tradidit quidam monachus noster, Ernaldus cognomento Bloius, ipsius Villæ Berfordii ceterarumque rerum nostrarum in Belsia tune præposilus . Et hoc pretium per talem convenientiam ei donavimus, ut in eadem villa monachus noster oratorium sibi ædificaret. At ipse huic pacte, Petro etiam favente, tali ratione favit, ut sua quam diximus ecclesia, débitas oblaliones non perderet, ui baptisterium scilicet de colonis ipsius villæ haberet, et ipsi coloni, in tribus anni festivitatibus, in Natale videlicet Domini, et Pascha, atque Bogationibus, ad eam irent, aut si nollent, oblationem suam, id est panem unum et candelarn unam mitterent. Per totum autem anni spatium ad quam vellent ecclesiam irent, nisi tan-

(1) E. Mabille, Cartulaire de Marmoutier pour le Dunois. Chateaudun, 1874. Charte GXV.

tum ad festivitatem sancti qui in eadem Gonon veneralur ecclesia, in qua tamen festivitate ab eisaliquid nisi sponte offerre vellent, non requireretur de ipsis etiam colonis, quotiens aliquis obiret ad eam quidem infodiendus portaretur, sed tamen propter hoc nec Fulcradus nec homo ejus expectaretur, sed sine jussione illius a nostro homine et presbytero ecclesiæ ipsius infodiretur. Acta sunt autem hæc et firmata sub is qui interfuere, testibus istis, in hospitaliinostro, ubi finis rerum et consummatio fuit.

Fulco, Vindocinensis cornes ; Ingelbaldus Brito; Domina uxor ejus, et fîlii eorum Wulgrinus et Hugo ; Salomon Taillahart ; Hildebertus, famulus de Cambone; Fulcodius, prior et monachus ; Ascelinus, monachus ; Ernaldus, monachus.

Poro auctoramenti prædicti Pétri et Gradulfi nepotis ejus, quod postea interpellante Fulcrado, apud Gastrum Dunum super hoc facere inter fuere et isli : Tetbertus, monachus, medicus; Genso, monachus.

9 (1). — Tetbert^ médecin à Marmoutier.

Don des dîmes de Ville Belford à Marmoutier, par Pierre de Montigny.

Nosse debebitis, si qui eritis posteri nostri Majoris scilicet hujus habitatores Monasterii Sancti Martini, Petrum de Montiniaco, filium Gradulfi Albi, douasse Sancto Martino et nobis sub regimine nunc agentibus domni abbatis Alberti, pro anima fratris sui Guidonis, decimam Villæ Berfordii. Gujus donationis causa talis est. Isdem frater ejus Guido gravissimam inciderat iniirmitatem ; cui quidam frater noster, Tetbertus nomine, plurimum medicinæ, jussu præfati abbatis nostri quem uterque pro hoc rogaverat, impendit, sed tamen sanari non potuit. Ingravescente itaque eadem infirmitate, ad extrema tandem perducitur. Ad nos ergo deportatus, et monachatus ad fmem suum, a nobis et in proprio cyrniterio est sepultus. Quia igitur et in infirmitate et in morte curam illius egimus, idcirco in recompensationem hujus rei, donavit nobis frater ejus Petrus, pro anima ipsius, sicut dictum est, decimam om-

(1) E. Mabille, Cartulaire de Marmoutier pour le Dunois. Charte

nera, quantumcumque ad se pertinebat Villæ Berfordii. Fecit autem hoc assensu voluntatis Nivelonis filii Guarini sine Barba, qui eam de illo tenebat, et illo gratanter ad istud annuente, illam nobis in possessionem æternam sub bis testibus qui interfuerunt et donavit et annuit : Guanilone, nepote thesaurarii; Gleopa, nepote ejusdem ; Guarnerio Onulo de Cane; Gandelberto, homine thesaurarii. Ermenulfo, fratre ejus ; Hucberto Luctino; Rainaldo Mazon; Galterio, capellano.

10 (1). — Tetbert^ médecin à Marmoutier.

Guy, trésorier de la cathédrale d’Angers, fait don à l’abbaye de Saint-Aubin, de l’église du Lion d’Angers.

Témoins

Fulco, nepos Gausfridi comitis; Babinus, filius Judiquel; Albericus; Gestinus, filius Ascoith; Gosfridus Rotundellus; Tetbertus, monachus et medicus.

11 (2). Tetbert^ médecin à Marmoutier.

Geoffroy Papebœuf, confirme une donation du prévôt Airard, à Marmoutier.

Nosse debitis si qui eritis posteri nostri, Majoris scilicet hujus habitatores Monasterii Sancti Martini, Airardum Præpositum teloneurn et pedagium ex rebus nostris, per loca sui juris transeuntibus, olim Sancto Martino et nobis, sub regimine nunc agentibus domni abbatis Alberti, pro anima sua douasse. Post cujus mortem cum bonor ejus et filia in manus cujusdain Gausfredi, Pape Bovis cognomine, devenissent, çœpit idem Gausfredus donum illius nobis calumniare et

(1) B. de Broussillon, Cartulaire de l’abbaye de Saint-Aubin d’Angers, t. I, p. 187, charte GLX.

(2) Dom Housseau, II, 675. Marchegay, Archives d’Anjou, II, 31.

molestus existere. De qua re concordia habita, ad hoc tandem adductus est ut beneficium societatis nostræ cum uxore sua Marca, Airardi filia, et LX tantum solidos a nobis pro hoc acciperet, el dirnissa calumnia totum illud teloneum et pedagium, quod et terra et aqua de rebus nostris per loca suæ potestatis transeuntibus exigere solebat, sancto Martino et nobis gratanter, sicut Airardiis prius donaverat, auctorizaret ; ob perpetuam ex utroque donationem, cum eadem uxore sua in capitulo nostro in nostram susceptus est societatem. Quod ut firmius foret, auctoritate domini sui Gausfredi comitis, de cujus bénéficié ista tenebat, postea firmatum est, in quo etiam capitulo juvenis quidam Algerius, Rainaldi Burdolii filius, qui cum ipsis advenerat, eorum auctoritate fecit nobis donationem de quarto denario ejusdem telonei et pedagii quem de illis tenebat. Ipsius et illorum donationis atque auctoramenti comitis testes qui interfuere isti sunt : Johannes Gonversus; Acfre dus de Castro Duno; Gonstantius Ghainos ; Berlandus, famulus secretarii. De auctoramento comitis, quod super hoc Castro Gainone factum est, sunt hii : Guillelmus, vicecomes de Odenaco; Babinus, senescalcus comitis; domnus abbas Albertus; Gauterius, monachus bajulus ejus; Aimericus, monachus de Insula; Tetbertus, monachus etmedicus ; Ademarus, monachus ; Fulcodius, prior qui comitem pro hoc interpellavit; Michael Rufus ; Giraldus Muceolis ; Ernaldus, canonicus; Tedasius de Rupibus; Otgerius de Rilley; Hildebertus; Gausfredus; Guarnerius de Elemosina; Ascelinus Jotardus, Frotgerius, mariscalcus.

12 (1). — Tetbert^ médecin à Marmoutier.

Guicher, fils de Guicher, seigneur de Ghâteaurenault {de Castro quondam Raginaldi)^ chassé de sa forteresse — per guerram qiiæ fuit inter comités Tet^ baldum atque Gauffredum — et réfugié à Blois, fait une transaction avec les religieux de Marmoutier et renonce, moyennant dix livres, à certaines exactions qu’il exerçait sur les religieux et les habitants de Saint-Laurent-en-Gatines.

(1) Archives d’Indre-et-Loire, H. 316.

Témoins

Acta et pacta sunt hæc apud castrum Blesense anno ab Incarnatione Domini MLXII, mense septembrio, præsidente nobis domino abbate Alberto, testibus istis :

Gilduino, vicecomite.

Herveo Gorvesino.

Letberto Bastardo.

Walterio pane parato.

Adelardo Paupere.

Gradulfo, filio Audinæ.

Theodorico de Avatiaco, Hugone, filio Garnerii.

Guarino, filio Gradulfi.

Godefredo, filio Ernaldi.

Herberto Britone de Cella.

Retberto, mariscalco.

Hilgodo.

Willelrno, homine Hervei.

Letardo, nepote Fulcherii.

Raberio, filio Rozonis.

Guillelmo, mariscalco.

Hildegario, mariscalco.

Johanne, converso.

Otberto, deeano Sancti Sollemnis .

De monachis :

Fulcone, priore m°.

Tetberto, medico m”.

David, cellarario m°.

13 (1). — Frodo et Tetbert, médecins à Marmoutier.

Dodo, dit Ansquitinus se fait serf à Marmoutier.

Notum sit universis successoribus nostris quod Dodo quidam, Ansquitinus cognomine, liberis parentibus Martino scilicet et Ulgarde, in Bituricensi pago apud Sanctum Gyrum, exortus, cum nicliil carius haberet quod omnipotenti Deo potuisset offerre, semetipsum pro ejus amore Sancto Martino Ala. joris Monasterii, in domni Alberti abbatis pi'esentia, tradidit in servum ; ex videlicet ralione, ut non solum ipse, verum etiam omnis ex eo nascitura progenies, omnibus diebus vitæ suæ alibati Majoris Monasterii et fratribus ejusdemloci servili conditione serviat. Et ut hæc traditio certior et evidentior appareret, pro recognitione servi quatuor denarios super caput proprium ponens, semetipsum omnipotenti Deo tabler obtulit. Nomina vero testiurn, qui traditionem hanc videntes etau-

(1) A. Salmon et Gh. de Grandmaison. Le livre des serfs de Marjnoulier, Mém. de la Soc. arch. de Touraine, t. XVI, p, 85, charte XG.

clientes affuerunt, suhtei* inserta sunt ; Ebrulfus, cellerarius ; Viventiiis Tortus; Frodo, medicus ; Michael Rufus ; monachi : Aiinericus, cellararius ; Tetbertus, medicus; Berengerius, panetarius.

14 (1). — Tetberty niédecia à Marinoutier. Fondation du prieuré de Vivoin.

(Vers 1060).

Quoniam fidelis omnis alteram post istam non dubitat esse vitam, et post mortem pro meritis suis singulos vel tormenta malos vel bonos premia consequturos, nemo se debet dare penitus bonis temporalibus, sed que possit in futuro invenire in presenti seculo providere, et ea premittere vivus que valeat recipere defunctus. Quibus igitur terrenas opes largitus est Deus, largiantur ex eis et ipsi pauperibus, ut peccata que propter eas congerendas admiserunt réclamant^ et insuper mercedem sibi perennera conquirant. Quod qui aliter fecerit, noverit se indubitanter esse deputandum inter illbs ad penam, qui transitoria hec et umbre similia seculi bona pro eternis amittunt ac diligunt, et se ad eterna et semper mensura préparant hec et hiis similia.

Ego Rodulfus cenomanensis vicecomes, tacita cogitatione mecum revolvens, ut pote homo cui revocat consciencia ad memoriam, non sine trepidatione mentis, hinc gravia et innumerabilia peccata que contraxi, il line judicium extreme dampnationis, necessarium duxi aliquid ex rebus propriis, que ad usum exterioris vite sunt michi concesse, per manus pauperum ad placandum iram venturi judicis in celestes thesauros transmittere ; quod post tempus in eterna retributione ab ipso judice centena merear multiplicatione recipere, et ipsum tune videre placaturn cjuem nunc merui habere iratum. Quod ut probabilius fieri possit, per manus illorum maxime qui sunt pauperes spiritu quorum, juxta veritatis vocem, regnurn quorum, juxta veritatis vocem, regnum dignoscilur esse celorum, facere decrevi qui ut liberius expeditius que Deo vacarent, propriis abrenunciantes facultatibus voluntariam subire paupertatem. Pateat igitur universo-

(1) Abbé L. -J . Denis. Cartuïaire du prieuré de Saint-Hlppolyte de Vivoin. Paris 1894, p. 215,

Dub.-Ch,

rum noticioni mortalium donasse me Sancto Martino, cujus excellentia nominis nulla eget adjectione cognominis, atqiie in suo Majori Monasterio Deo sibique famulantibus monachis, mei juris ecclesiam quamdam in page cenomanensi, super fluvium vocabule Sartam, propre castrum Bellomontum nuncupatum, in loco quem dicunt Vivonium, in honorera beati Ypoliti raartiris constructam, cura omnibus scilicet quecumque vel ex ea exeunt, vel pertinent ad eam, vel ad me, universis nichil retinendo, videlicet juribus, juridicionibus, emolumentis, primiciis et oblalionibus reliquiis, sepultura pariter et décima; ita dumtaxat ut ex eadem décima eam quam in dominium obtineo partem vini tertiam, liberam mox presenti mea donatione suscipiant; quicquid autem ex ipsa, seu annone, seu vini, meo oblinent bénéficié mei, aut donari eis aut vendi. Auctoramento proprio firme oblationis quoque oc sépulture partem que contigit ipsius ecclesie presbyterum de predictis monachis : is qut nunc est nomine Guillelmus, dum vivit, obtineat et post ejus obitum, rneorumdem dominium pars et ipsa deveniat.

Dono etiara ipsis in eodera loco furnum unum, ad quem coccio pertinet omnium sepedicti loci habitatorum, et terram ibidem ad construendurn burgura; prêter hec sicubi quisquam aut donaverit iisdem, aut vendiderit quod ex meo habet bénéficié quicquarn ; si pars beneficii, quod ab illo venditore aul donatore de me habetur id fuerit, auctoramento confirme presenti; si totum beneficiiim, meum item requiratur auctoramentum. Et voie, quod supra dicta, a me ordinata, sint perpétua et firma, videlicet : eundo de dicte loco de Vivonio per Landam, usque ad Pulchrum Repaire, ab uno lalere et ab alio, et reveniendo transeundo ante la Raguenerie ; eundo per iter per quod itur de Dureto a Malitourne, et transversando per campes, per quod itur de Vivonio a Murse, recte per rotam, eundo ad Morterium David, juxtam motam Porcheriorum, et veniendo deorsum de la Grillerie, versus magnum iter de Vivonio eundo ad Memers deorsum de Naucocheau, transversando per campes ad magnum iter per quod itur de Vivonio a Doucelles, deorsum de l’Eslre Rotundum et transversando campes eundo ad rucellum de Planchia, eundo a la ruelle de Rrejust rette ad possatorem de Mirabelle, subtus la Vaye et reveniendo ad Vivonium ; transeundo per ponlem àd iter de Mirabelle et a la Teturie et a Voves, vercendo ad Grucem Bouessec, transversando ad plateani torneamentorum subtus vivarium ten ens haiarn prati, eundo a la Courbe, reddeundo ad possatorem Pulchri Repaire

super riparia Sarte. Et nullus, quicumque sit, infra limites et metas siipradictas coramorans possit habere furnum nec fieri facere; sed omnes jam dicti habitatores ad furnum per me concessum ad victum monacbis et priori de Vivonio, veniat ad coquendum. Et si contingat aliquem fieri furnum infra dictas metas^ volo et ordino quod prior de Vivonio, vel alius ejus mandato, possit destruere vel destrui facere, et qui facere presumerit teneatur ad emendam. Et ordinavi et volui quod lièrent supradicte divisiones et mete ad finem quod ad omnes infra dictos limites et metas habitantes coccio dicti furni pertineat. Et etiarn propter justiciam et juridicionem sepedicti burgi, quia antequam ego predicta eisdem donarem, talem libertatem in dicto burgo babebam, et similem eum nundinis Sancti Bartholomei eis dono et dimitto omnimodo, nicbil retinendo neque meis; et biis ita se babentibus, omnia bec a me donata, sicut per ordinern superius sunt digesta, annuentibus filiis meis Huberto atque Rodulfo nec non et conjuge Gana coram nostris bominibus quorum nomina abscripta sunt inferius, solita et quieta et ab omni nruslibet mortalis consuetudine calumnia liberrima, de nostrojure dominationi Sancti Martini Majoris Monasterii transfundimus, ita ut ab bodierna die supradicte congregationi suisque successoribus, cum abbatibus qui pro tempore preerunt, liceat ilia jure possidere perpetuo, et quicquid ex inde decreverint sine ulla, vel mea, vel cujusquam successorum meorum contradictione liberam babeant potestatem faciendi, ordinandi, et qualiter cumque eis placuerit, meliusque visurum fuerit disponendi, tam presentibus temporibus quam futuris. Non est tamen obmittendum precium non ullurn, sed quod pro biis omnibus ab eisdem monacbis accepimus. Ego quidem cum predicta conjuge mea XIIII libras et unam mulam librarum septem, prêter alia X libras eidem mee conjugi remissas, quas VIII ex illis nomine Tecberto, pro impensa sibi dudum ab eodem medicina debebat : Hubertus meus major lîlius, qui e1 honoris mei traditum jam fuerat donum, ut omnia bec integer autorisaret, XVIII libras accepit et unum equum librarum trium, minor quoque Radulfus solidos L. Sed et illud adjiciendum est quod postea placuit ut id scilicet quod de vendendis aut donandis ab bominibus nostris, partibus eorumque de nobis ubilibet obtinent benelîciorum, presenli, ut supra datum est, auctoramento firmamus itaobservetur ut quidquidintra medietatem cujusque benefîcii fuerit, aut ipsa medietas alius nostrum non expectet auctoramentum, rursus expectatur a nobis. Impedientes autem sive perturbantes in aliquo predictam donationem meam et monachos dictos, occasione donatio-

nis hujLismodi, inaledicionem Dei Patris omnipotentis, Filii et

aposlolorum Pétri et Pauli ac celestis totius curie incurrant, et viventes ac morluos in infernurri descendant. Amen.

Signum Huberli filii *|* vicecomitis Radulfî ; signum Cane y uxoris ejus; signum Huberti -j- filii ejus; signum Rodulfi y filii

ejus.

Nomina hominum nostrorum sunthec :

Signum :

Radulfi, nepotis ejus., Huberti, preposili, Alani, fratris Radulfî, Haberti de Asseyo, Gauffridi, fratris ejus, Gauberti de Rellomonte, Hugonis, filii ejus, Odonis de Gilliaco, Guiterii, filii ejus,

Radulfi de Monmiraco, Patricii, fratris ejus, Fulconis de Ambretio, Acfredi, prepositi, Guillerrni, filii Drogonis, Radulfi de Pratis,

Algerii de Morenna,

Teibaldi Rlesensis,

Herbert!..., prepositi,

Robert! Regmir,

Reginardi, fratris ejus,

Gunterii de Gurte Leonardi, Gaufridi, molendinarii, Fulconis, famuli Sancti Martini, Raimundi Pictavensis, Macfredi, famuli Sancti Martini, . Motherii, clerici,

Ranublidi, monachi,

Tebelti, monachi,

Johannis, monachi.

15 (1). — Tetbert, médecin à Marmoutier.

Contestations au sujet du prieuré de Vivoin.

Nosse debebitis, si queritis, poster! nostri Majoris scilicet hujus habitatores Monasterii Sancti Martini, cum Rodulfus cenomanensis vicecornes ilia decumberet infirmitate qua mortuus est, cumque ad ilium visitandum et inunguendum venissent canonici Sancti Juliani, affaisse tune pariter duos ex fratribus nostris, videlicet Tetbertum medicum et Guilelmum rebus illis tune temporis prepositum quas nobis idem vicecornes apud Vivonium donaverat, quasque reclamabant suo juri moachi Sancti Pétri de Cultura. Tune igitur viceco nes ipse rogatus a nostris ut pure pateretur manifesteque depromeret

(1) Abbé L. J. Denis, CartidaLre de Vivoin, p. 222.

utrum de rébus ipsis monachis illis unquam doniim fecisset, aut si yel illi vel alius quisque in eisdem rebus jus aliquid preterquam Sanctus Martinus et nos quibus donaret haberet^ et quaravis istud sepius antea astrusisset, nunc tamen prope jam raoriturus etad eternum Dei judicium profecturus tota veritate patefactum omnibus relinqueret. respondit ilie, audientibus tam nostris quos jam nominavimus monachis quam etiam ceteris qui aderant universis, cum omni devotione salutis anime sue, summe ipsius nornen invocans deitatis, quod numquam res alteri quam Sancto Martino donnasset et nobis, nulli vendidisset, nullius alterius juri quoquomodo obligasset, et nullus in eis homo nisi nos per donum quod nobis inde fecerat jus ullum haberet, hoc denique paratum se esse etiam sic infîrmum jurejurando probare et ob hoc anathematizare quantum ipsius esset, quisquis unquam nobis super rebus illis calurnniam emoveret, quod etiam facere rogavit omnes présentés et audientes atque de ultima hac super his contestatione sua perpetuo nobis existere testes. Qua se re suum presens hoc est presentie sue ipsius semper auctoritatem Gausfredo tradidit fratri suo, ut ipse illius loco postquam obiisset ad probandum jus illud nostrum omnia faceret que pro hoc fieri judicium legale deposceret. Porro pro terra quadam quam nobis in eodem loco voluerat dare nec potuit acquitare donavit tune quatuor burgenses.

Donavit etiam tune nobismet predictus Gaufredus frater ipsius duos alios ibidem burgenses, totos sex apud Vivonium habitantes.

Filius quoque suus nomine Hubertus, qui post ejus mortem suscepit honorem ipsius, ab ipsis illis duobus supranominatis monachis nostris pro hoc expeditis concessit ex integro nobis atque auctoravit omnia que donaverat pater suus. Post hoc tamen suadentibus quibusdam malevolis, refragari voluit de quatuor burgensibus, sed post aliquantum rursus temporis rogatus a supradicto monacho nostro Tetberto medico apud castrum Bellummontem nuncupatum et ipsos nobis gratanter auctorizavit, sed et Rodulfus ejusdem Huberti junior germanus ipsos a pâtre donatos suo nobis firmavit auctoramento.

Testes horum omnium diversi quidem pro tempore locoqiie gestorum districte sub ascripti sunt

16 (1). — Tetbert^ médecin à Marmoutier.

(1) Anselme Le Michel, Hlstoria Majoris Monasterii, Bibl. de Tours, Manuscrit 1389, folio 253.

Notice sur le prieuré de Vivoin.

De prioratu de Vwonio

Nutans admodura et exile principium prioratus iste hahuit, coque loci (sic) primum fuit ecclesia parrochialis, cui adjunctus estpostea conventus monachorura Majoris Monasterii, qui persévérât quanquani in exiguo numéro usque in præsentem diem. Diœcesis est cenornanensis et in ducatu Bellimontis, ad Sartam fluviura, medio fere itinere a Cenomanorum urbe ad oppidum Aulercorum quod Alenconiam dicitur, in amænissimo loco. Ab Albertis abbatis tempore, primam ejus originem repetimus, et a Radulfî Bellimontis vicecomitis et uxoris ejus Canæ munificentia. Ita quippe legimus in cartulario Majoris Monasterii rerum cenomanensium, quod Radulfus vicecomes cenornanensis ecclesiam propre Bellummontem castrum, ad fluvium Sartam, in loco qui Vivonium dicitur, sub titulo sancti Hippolyti, dédit Majori Monasterio, annuentibus ejus filiis Huberto et Radulfo et conjuge ejus Gana, quæ habuerit a monachis ob eam causam tredecim libras et unam mulam septem librarum valoris; ubi testes notantur, sed sine temporis nota : Radulfus, nepos vicecomitis, et Alanus, frater; item Herbertus de Asceio, Gaufridus, frater ejus, Tetberbus, monachus et medi eus, cui pro impensa sibi medicina vicecomitissa Cana septem libras ex supradictis demisit. Hune Æsculapium suo tempore nomen habuisse non semel observavimus, et arte sua nonnullis magnatibus opem præbuisse, qui cumulate respenderunt gratiam et opibus suis ejus gratia monasterium ditaverunt.

17 (1). — Tetbert, médecin à Marmoutier.

Donation faite à Marmoutier par Guihenoc seigneur d'Ancenis.

(Vers 1083).

Noverint omnes présentes et futur! quod ego Guihenocus de Anciniso in inlirmitatem quondam inciderim, ex qua cum a Deo et fratribus Majoris Mon. sublevationis remedium expetissem, placuit venerabili Bartholomeo tune temporis loei • llius abbati ut quemdam de fratribus suis medicine peritum,

(1) Dom Morice, Mémoires pour sereir de preuves a Vhistoire ecclésiastique et civile de Bretagne (1742), t. f, co], 4''17.

Tetbertum nomine, rogatus a me, ad michi succurendum transmitteret. Qui quanta valuit ope, tamdiu mee egritudini deservivit, quo usque per ejus industriam de infirmitate ilia convalui. Remisi itaque eis tam de navi quam de aliis omnibus navilibus vasculisres propias Sancti Martini perd Ligerim deportantibus theloneum quod in castello meo solebam accipere pro mea et aniraabus simul parentum meorum Alfredi videlicet et Origonis, fratrum quoque ac sororum, nec non et conjugum viventis scilicet et defuncte seu utrarumque filiorum et filiarum. Sirailiter remissionem fecimus eis et de illo pariter theloneo quod ex meo quidem beneficio juris fuit fratris mei Hoderici, cognomento Barbotini, monachi nunc facti. Et ut hæc cartula inviolabilem obtineret firmitatem, ego ipse tactu eam manus proprie et crucis caractère firmavi et manibus fidelium meorum quorum inferius annotai. lur nomina firmandam tradidi. Signum Gauscelini de Marcio ; S. Gavallonis de Sion;S. Jacuti de Nort; S. Pagani, fratris Guihenoci ; S. Simonis, nepotis ejus; S. Hugonis, fratris ejusdem Simonis ; S. Urvodii de Bernai ; S Bribecionis, filii ejus ; S. Bodini Tornaborda ; S. Beraldi, hominis ejus ; S. Tome; S. Origonis, matris Guihenoci ; S. Agnetis, uxoris ejus; -(* S. Guihenoci.

18 (1). — Tetbert, médecin à Marmoutier.

Le comte d’Anjou exempte du droit de tonlieu les chalands de Marmoutier.

Nosse debebitis si qui eritis posteri nostri, Majoris scilicet hujus habitatores Monasterii Sancti Martini, cornitem Gausfredum, Fulconis Andecavensis comitis filium, perdonasse perpetuo, pro anima sua, Sancto Martino et nobis sub domno abbate Alberto servientibus, per cuncta ditionis suæ loca, a Nannetensi videlicet urbe usque ad Turonum, teloneum omne navis nostræ et chalanni unius salem in usus nostros ab illis partibus per Ligerim deferentis; et auctorizasse hoc Adeladem comitissarn Teutonicam, uxorem illius, et nepoles ejus Gausfredum cornitem, successorem ipsius, et Fulconem fratrem ejus. Hoc autem cum pro cura medicinæ quam quidam

(1) Marchegay, Archwes d'Anjou, t. II, p. 51. Dom Housseau, Vol. II, n* 592.

noster raonachus Tetbertus, diutinæ infirmati ejus assidue invigilans, impenderal, ex parte fecisset, plus taraen pro^’ectnm animæ suæ in hac perdonatione consideravit. Gujus perdonationis, quæ apud Andecavem, quando jam ex hac vita erat exiturus, facta est^ isti affuerunt testes : Gauscelinus, Stabilis ; Garnerius, camerarius ejus; Guarinus, cellararius ejus; Robertus, præpositus Andecavis; îlainaldus de Gastello; Archembaldus, filius Ulgerii decani; Tetbaldus de Jarzei; Artaldus Burgundio; HubertusRagodius ; Rainaldus, gramraaticus ; Bernardus, clericus; Gausbertus, canonicus Sancti Laudi; Tetbertus, monachus medicus.

19 (1). — Ingo^ médecin à Marmoutier.

Arrangement entre le clerc Uncbald et Marmoutier. (1061 et 1077).

Noverint posteri Uncbaldum clericum, filium Gausfredi de Yirzonio, guerpivisse ex integro nobis sub regimine nunc agentibus domni abbatis Alberti, anno ab incarnatione Domini MLXl, calumniationem omnem quam agebat adversurn nos super alodiis Veteris Vici, quæ idem genitor suus apud nos devenions monachus donaverat nobis, quæque ab aliis pluribus qui ea obtinebant cuncta redemeramus. Pro qua scilicet guerpitione accepit a nobis idem Uncbaldus VI, libras denariorum, cum participatione oratiorum, elemosynarumque nostrarum et duos arpennos insuper vinearum in Varenna Ligeris fliivii silarum, quos cum aliquot annis obtinuisset, minusque utiles sibi esse probasset, quandoque dimisit multisque per annos plures petitionibus tandem impetravit, anno scilicet ab incarnatione Domini millesimo LXXVII"^®, présidente nobis domno abbate Bartholomeo, ut darentur sibi pro illis alii duo et paulo amplius,id est quartarum novem, quamvis ille nonus non sit ad integrum plenus. Sunt autem apud Sanctum Bartholomeum collimitanei vineis Otberti majoris et de hereditate ipsius parentumque suorum. Hæ ergo vineæ sunt illi conventione tali, ut in vita sua et bene eas excolat, et censum nobis ex eis omnesque consuetudines reddat; et herede suo reclamante nullo quietas nobis ac libéras sicut accepit post obitum derelinquat. Quod si eas négligentes excoli viderimus

(1) E. Mabille, Cartiilaire de Marmoutier pour le Dunois, chai’te CXXVIII, p. 119.

et desertari revocabimus in nostrum, ipso quoque vivente, dominiurn.

Acta et pacta sunt hœc testibus istis : Ingone, medico, nepote Guiscionis ; Walterio, nepote Rotberti F’rancisci ; Uncbaldo, canonico de Firmitate Uncbaldi; Letaldo, clerico ejus; Gentione, sanguinatore ; Giraldo, lilio Roculfî; Rotberto, filio Ingelberti, nepote Odonis ; Rotberto, filio Hervei vicarii ; Frotgerio, naariscalco ; Lancelino, filio Otberti ; Ademaro ; filio Waningi; Petro, coquo ; Giraldo, coquo ; Gausberto, sartore .

20 (1). — Ingo^ médecin à Marmoutier.

Guicher de Ghateaureiiault abandonne à Marmoutier diverses coutumes sur les terres de Gatines.

Nosse debebitis posteri nostri Guicherium de Castro illo dominum quod Gastrum Rainaldi est vocatiim habuisse aliquandiu consuetudinem miiltum nobis molestare, quam non ipse tamen immiserat, in terra nostra de Wastina, banc ipsam consuetudinem perdonavit idem Guicherius nobis sub regimine agentibus domni abbatis Rartholomei, anno ab incarnatione Domini M° LXXIIF, in quadam infirmitate quam habuit de qua et more timuit. Auctorisantibus hoc uxore ejus Petronilla et filiis.

Testes qui hoc videront et audierunt : Alcherius de Rupibus; Ascelinus Ghotardus; Thomas; Warinus; filius Teelini; Salomon ; filius Ivonis ; Guicherius Lumbardus; Adelemus Percoinus; Hubertus de Ferraria; Hildegarius Archerius; Martinus, vicarius; Guillelmus, vicarius ; Ingo, medicus.

21 (2). — Guillaume^ médecin de Saint-Aubin.

Notice relatant l’acquisition par Saint-Aubin des dîmes d’un alleu sis à Luché.

(1; Doni Housseau. XII. 6706. Bibl. de Tours, Manuscrit 1372 (^Recueil Salmon), n“ 671.

(2) B. de Broussillon. Cartulaire de Vahbaye Saint-Aubin d'Angers. Gliarie. CGCLX, p. 417

Tempore quo domnus abbas Otbrannus monasterium Sancti Albini post dominum Teodericura gubernabat, domnus Warnerius, prior, et domnus Willelmus, medicus, emerunt apud Luchiacum a Fulcone de Rupibus medietatem décimé alodi de Aclini Gampo, dederuntque ei in precium caballum trium librarum, uxorique ejus pro auctorizamento duodecim capita inter oves et capras. Sed de ista dimidia parte alodi, dimisit Fulco statim Sancto Albino illam partem quæ est infra rivum Cerone. Ipse vero retinuit in vita sua eam quæ est ultra, eo pacto ut, post mortem ejus, redeat tota ad Sanctum Albinum et monachi sepeliant eum sicut fratrem suum.

De bac emptione plegii sunt : Adam prepositus et Girardus siniscallus.

Testes qui viderunt et audierunt : Oidelerius, Hilduinus, Radulfus de Barvilla.

22 (1). — Guillaume^ médecin de Saint- Aubin.

Notice relatant diverses acquisitions faites par les moines à Luché.

Item domnus Warnerius et domnus Willelmus comparaverunt quindecim solidis de Bernardo Sobranno dimidium molendinum in fluvio Cerone. Domnus Willelmus émit quadragenta solidis ab Alelmo de Luchiaco decimam terræ quæ est propre ecclesiam.

Unde testes sunt : Radulfus de Barvilla et Engelsendis, uxor ejus, et Oilerius et Hilduinus.

Domnus Willelmus comparavit triginta et quinque solidis de Hucberto de Porrien decimam dimidie mansure quæ est ad Prungi, et Hucbertus dédit illi in plegium Radulfum de Barvilla, ut si calumpnia quandoque in bac comparatione insurgeret, Radulfus adquietaret.

De qua re testes sunt : Oilerius; Walterius, viarius; Walterius, molinarius et Rotbertus de Fontana, Warnerius et Hubertus, pater Warnerii.

Hato, quando moriebatur, donavit Sancto Albino, per assensum atque consilium Hucberti de Porrien et uxoris ejus, Hildeberge, medietatem décimé et sépulture de terra Algerii, et

(1) B. de Borussillon, Id, Charte CGGLXI, p. 417.

domnus Willelmus revestivit eura de beneficio Sancti Albini, et de hoc testis et Hamelinus, Venator.

Domnus Willelmus fecit molendinum in terra que Sancti Albini non fuerat, sed illo dédit pro ea commutationem alterius terræ Hersende femine, et unum sextarium de segula, et prestavit ei duos solidos et dimidium, et Archembaldo Mabono dédit etiam pro hoc ipso quindecim solidos apud Relliacum, et revestivit eum et patrem ejus, Spatulam Fortem, de beneficio Sancti Albini.

Quod vidit et audivit Mainardus Bellus.

De comrautatione vero quam ipse fecit cum femina et de annona quam ei donavit et de denariis quos eisdem prestavit, testes sunt : Warinus^ molinarius ; J udicalis ; carpentarius ; Mainardus : Hugo de Vallibus; Fulco de Rupibus.

Sciendum est autem quod propter supradictam commutationem solvuntur quatuor denarii de censu in festivitatem sancti Johannis.

Hamelinus, quem cognominabant Defactum, dédit Sançto Albino decimam unius molendini et dimidii, sed décima integri molendini est de casamenlo Radulfi, filii Marcoardi, cui dédit domnus Willelmus duodecim denarios propter auctorâmentum. Sed post mortem Hamelini, calumpniavit Gislebertus, gener ejus, decimam dimidii molendini et deciman vinearum de Alneto. Propter quod auctorizandum, redonavit ei domnus Willelmus decem solidos et alios decem Gauslino de Altonosia, de quo Gislebertus tenebat; et de hoc testis est Godefredus de Mota.

Quartam partem molendini quam nos non habebamus, comparavit postea domnus Willelmus ab Oilerio, cum décima et exclusa, decem libris et duobus modiis de avena, addito etiam hoc, ut pascamus eum donec vivet. Sed tacendum non est quod isdem Oilerius dédit suam fidem Johanni de Fecia et juravit supra sanctas reliquias, ut nullo modo querat qualiter perdamus quæ nobis vendidit, et si calumpnia insurrexerit, ut ipse adquietet nobis.

Adam prepositus donavit Sancto Albino medietatem décimé de Vilata quando ecclesia dedicabatur, sed unus homo, nomine Rusellus, habebat ab eo medietatem istius dimidie décimé in foevo, et calumpniaviteam. Sed pro ac calumpnia adquietanda donavit ei domnus Willelmus duodecim solidos.

Adam iste moriens devenit monachus Sancti Albini et donavit nobis quartam partem aree de molino in Iluvio Lede, et precepit filio suo, Girardo, ut si calumpnia in dono suo surgeret, ipse adquietaret.

Algerius de Vernezeles redeveiiit monachus Sancti Albini et dimisit nobis dimidium molendinum in fluvio Gerone, et auctorizavit Adam de Mota. Et domnus Willelmus dédit quadraginta solidos Ursoni de Mosterolo, de quo Algerius tenebat, ut et ipse reauctorizaret et adquietaret, si calurnpnia surgeret.

Et de hoc testes sunt Aldulfus et Hilduinus.

23 (1). — Guillaume, médecin à Saint-iVubin.

Notice relatant comment les moines de Saint-Aubin obtinrent justice au sujet d’un achat de vignes situées dans leur fief.

Notum sit omnibus fîdelibus quod Warnerius prior et Willelmus monachus Sancti Albini calumpniaverunt Viviano de Lusdo, in curia comitis Gaufridi, quasdam vineas quas Johannes de Luchiaco vendiderat illi, sine auctorizamento abbatis sive monachorum de quorum foevo erant. Et proinde guarentum suum, id est vendilorem ad terminum, ipse Vivianus guagiavit, audientibus et videntibus sub insertis testibus : Rotberto, preposito , Gosberto Tira Musca : Normanno de Castra ; Haimerico, preposito de Balgiaco; Girardo Calvello; Warino, cellalario.

Termino vero adveniente^ Vivianus presto non fuit, nec guarentum suum habuit; ideo placuit nobis hanc calumpniam scribi memorieque tradi, quatinus successores nostri post mortem Johannis supradictas vineas calumpnient et ut suas recuperent.

24(2). — Guillaume, médecin à Saint-Aubin.

Notice de la sentence rendue au profit de Saint- Aubin par Hubert, vicomte du Maine, et par Robert le Bourguignon, comte Arembourg, veuve de Vivien du Lude, relativement aux vignes vendues autrefois par Jean de Luché.

(Vers 1090).

(1) B. de Broussillon. Id, Charte CGGLXII, p. 419.

(2) B. de Broussillon, Id, Charte GGLXIV, p. 421.

Tempore quo Hucbertus vicecomes et Rotbertus Burgundus conabantur diruere turrem Johannis de Lusdo, convenerunt ante eos ad placitum de vineis de Luchiaco, in caméra petrina vicecomitis, Fnlchratus prior et Gaufridus bajulus et Willelmus rnedicus, monaghi Sancti Albini, contra uxorem Viviani Divitis, Aremburgem, et filium ejus, Girardum, ac generum ipsius, Sevinum, Viviano in medio rei ex ordine veritatern, quomodo scilicet vineas illas de Johanne, servo Sancti Albini, super calumpniam monachorum emerat et aliquando tempore tenuerat, ac postea Sancto Albino et ejus monachis prius condonaverat, et postea vendiderat, testificante. Et ut apertius judicamentum intelligatur, placiti verba rememorentur.

Denarraverunt itaque calumpnie suæ ut sibi videbatur rectitudinem Arembnrgis et Rigaldus ac Sevinus hoc modo.

Aremburgis autem jussa a judicibus dicere quid calumpniabatur :

« Ego, ait, ideo in eas calumpniam infero vineas, quia quando vir meus Vivianus duxit me in uxorem, donavit mihi illas in dotarium ».

« Et ego, ait Rigardus, quia quæ patris rnei fuerunt, mea post ejus decessum esse debebant »

« Ego, ait Sevinus, nil ad presens calumpnior; sed tamen sonare volo quod et heredes mei, si ad eos res Viviani, avi sui, hereditario jure descenderint, has vineas eos non habere facile non erit. Quando tamen Vivianus dédit michi filiam suam, et vineas dédit mihi ad faciendum et accipiendum ad medietatem ».

His omnibus objectionibus respondit solus Vivianus hoc modo :

« Ego, domini, emi quidem vineas, sed de servo Sancti Albini super calumpniam monachorum, et quandiu eas tenui, in calumpniam tenui, et ita calumpnosias dedi uxori mee in dotarium, et dixi generi rneo ut faceret eas ad medietatem; sed ille nec unquam illas fecit, nec partem inde habuit. Cum autem, monachis importune mihi calumpniantibus, tandem diffugere non possem quos eis ad directum non starem, timens totum perdere, feci talem concordiam cum monachis, quod condonavi eas illis post decessum meum et uxoris mee, et illi tali pacto concesserunt illas nobis in vita nostra. Non multo autem post tempore, sumens de illis quatuordecim libras denariorum, clamavi eis penitus vineas quietas. Quod cum calumpniaretur uxor mea, eo quod de dotario suo essent, feci cum ea exinde talem concordiam, quod donavi illi scambium

Turonis quinque bonarum arpennos vinearum. Quos gratanter accipiens, auctoravit libens Deo et Sancto Albino et ejus inonachis vineas istas. Similiter et gener meus, Sevinus, clamavit mihi quetam convenientiam quara ei habueram de vineis ad medietatem faciendis ».

Ad hæc respondit Aremburgis, uxor Viviani :

« Vera quidem sunt, domini, orania quæ vir meus de vineis enarravit; sed ideo ego illas calumpnior, quia ille donavit unum arpennum monachis Majoris Monasterii illarum quas mihi dederat in scambium. »

His auditis, judices responderunt :

(( Audivimus, domina, narrationem viri vestris et responsionem vestram ac lîlii vestri et generis vestri, et per justum judicamentum vobis omnibus judicamus, quod secundum illius dictum et vestrum responsum, nullum penitus in vineis habebis rectum. Non enim Vivainius, per quem vos clamatis, in eis unquam rectum habuit, et sicut ille, secundum hoc quod hic, nobis audientibus vobisque non contradicentibus, enarravit, injuste émit de servo Sancti Albini super calumpniam monachornrn, injuste tenuit quandiu tenuit, injuste aut vobis aut alii donavit eas aut condonavit. Et ideo juste judicantes inter vos, affirmamus vobis c{uod nullus vestrum, secundum quod vos dixistis illic|ue responderunt, rectum aliquod in vineis clamare potest » .

Hoc judicamentum judicaverunt Rotbertus Burgundus et Hucbertus proconsul.

Testes : Fulcoius Rotundellus ; Girardus, filius Adam prepo-

siti.

De hominibus Sancti Albini ; Gaufridus, filius Lisoii; Hilarius Barretz.

25 (1). — Guillaume^ médecin à Saint-Aubin.

Notice d’un achat de terre par les moines à Brion.

(Vers 1060).

Garnerius prior et Willelmus medicus, monachi Sancti Albini eraerunt quinque solidis ab Odone et Rainaldo unum quarteriura terre, paulo minus, Brionis site, juxta vineam Grignelent.

(1) B. de Broussillon, id, charte GGGLXXX, p. 440.

Hujus rei testes sunt : Johannes Gravella; Johannes, mariscalcus ; Aldulfus ; Haimericus, presbiter ; Ernaldus de Gasconia; Giraudus Tortus.

26 (1). — Jean, médecin de Saint-Nicolas.

Le médecin Jean, de Saint-Nicolas, soigne les moines de Saint-Aubin.

Girardus, abbas Sancti Albini, et tota congregatio fratrum dederunt Johanni medico, pro eo quod eis de arte sua plurimum servierat et magis serviturus erat, unum arpentum vinee qui est ad locum quidicitur Triginta Girons, tali pacto uteum in vita sua tantun possideat ; post mortem vero ejus vel si monachus devenerit, statim ad dominium Sancti Albini revertatur .

Dabunt quoque ei omni fenum de uno arpenno prati ubi delegerint,, ut tîdelius et devotius eis serviat.

Huic donationi vel conventioni in capilulo Sancti Albini facte afïuerunt testes; Johannes, medicus, Sancti Nicholaï monachus; Firmatus, raariscalcus; Aldulfus et Girardus, corvesarii; Warinus Grossus Homet; Tantardus, cocus.

27 (2). — Jean, médecin de Saint-Nicolas.

Le doyen de Saint-Martin de Tours donne à l’abbaye de Saint-Nicolas l’église Saint-Simple.

Contigit Odonem Sancti Martini Turonensis decanum, tantæ infirmitatis incurrisse incommodum : ut de hac presenti vita desperare cogeretur, de futura sollicitus. Qui tamen, tam Dei dispositione, quarn amicorurn consilio, Joannem medicum Sancti Nicolai Andegavensis monachum, discurrente nuncio evocavit. Qui predicti Joannis diligentia, Deique providentia

(1) B. de Broussillon, Cartulaire de Vabbaye de Saint-Aubin d'Angers, t. II, appendice, p. 424, charte DGGGGXLIV.

(2) Le Pelletier, Rerum scitu fundatione rnonasterii S. Nicolaï ,

epitome, p. 65.

ordinante, de infirmitate convaluit, sanitate recepta. Unde pro tanto servitutis obsequio, Deo, ecclesiæque Sancti Nicolaï Andegavis, ejusque ioci monachis, ecclesiam Sancti Simplicii qiiæ Turonis sita est, l)urgumque quod ad ecclesiam attinet, et quicquid utroque habebat, tarn ipse quam fratres ejus Rainaldns, Wiclierius, Gaufredus in perpetuum donaverunt. Quod concenserunt et voluerunt sorores ejus; Ada, sanctimonialis ; Beatrix, ejusque fdius laguelinus predicti Odonis nepos. Hujus rei sunt testes, archiepiscopus, Gislebertus, nepos ejus, Rainaldus, vicarius; Eblo de Campo Gaprario; Gaufredus, presbiter; Joannes, medicus et monachus; Tuscelinus, archidiaconus ; Petrus lochei ; Tebaldus Dubet; Gaufredus, cubicularius; Gaufredus Ferrant; Garinus Bastardus; Laurentius, famulus Joannis medici.

28 (1). — Jean, médecin de Saint-Nicolas.

Le comte Foulque donne à l’abbaye de Saint-Nicolas les eaux de Behuart.

Donura Fulconis coniitis de Behuart.

In nomine sanclæ et individuæ Trinitatis, ego Fulco Andegavorum cornes, comitis Fulconis filius, dono Deo et sancto Nicolao in manu Lamberti abbatis, aquam quam habeo propriam ad Rochiam Buhuiardi, pro anima mea, et proanimibus patris mei, ac antecessorum meorum, ad victum monachorum ad exemplandum et ameliorandum ductum suum, et molendina sua. Maxime autem hoc donum facio, et concedo, et confirmo, pro amore Johannis medici monachi Sancti Nicolai, qui mihi affectuose et utiliter de medicina sua deseruit. Ut autem donum istud firmum, et solutum, et quietum, et inmune ab omnibus querelis ecclesia Beati Nicolai in perpetuum possideat, signo sanctæ Grucis manu mea propria facio, confirme et corrobore, et consigne. Videntibus istis testibus : Harduinus de Sancto Medardo, dapifer; Herveus Rotundellus; Mainerius, de Sancto Laudo canonicus, et multi alii. Post triduum quod hoc donum factum est profecli sunt abbas Lambertus, et Herveus præfectus, Rotundellus, ad Rochiam Buhuiardi, et jussione comitis saisivit Herveus abbatem Lambertum de illa aqua

(1) DomH ousseau, t. IV, 1347 et Archives de Maine-et-Loire, cartulaire de Saint-Nicolas, copie de Marchegay, folio 259. Voir aussi Le Pelletier. Rerum scitu... fundationc monasterii S. Nicolaï.. epitomc. p. 56,

quam ipse cornes Fulco, Deo et Sancto Nicolao dederat : et fixeront ambo in aqua ilia in Ligeri unum palura. In nostro Patris et Filii et Spiritus Saricti ad saisimentura, et intersignum hujus doni. Cum eis fuerunt Marquerius, Ainalguini filins; Letbertus de super pontem; Ernnlfus de Nivernis, et alii plurimi.

29 (1). — Jean, médecin de Saint-Nicolas.

La comtesse Eremberge fait divers dons à l’abbaye de Saint-Nicolas. (1127).

Ipsa etiam Eremburgis comitissa, in lethalem raorbum delapsa, magnis precibus a Fulcone juniore contendit, ut obolum pontis Gainonis et exclusam in Vigenna Fontebraldensibus ea lege donaret, ut sibi defunctæ justa anniversaria sempiternis sæculorum ætatibus persolverent. Ego Fulco Andegavensium cornes, per præsentem cbartam notum fieri volo, quod Eremburgis uxor mea ad mortem veniens, rogavit me, ut donarem sanctimonialibus ecclesiæ Fontis Ebraldi pro ejus anima, et ut anniversarium ejus in perpetuum facerent, obolum quem in ponte Gainonis castri milii retinueram, et exclusam, quam Bertrea regina, mater scilicet mea, fecerat fieri in Vigenna. Gujus ego precibus adquiescens, cum voluntate et assensu filiorum meorum, Gaufridi scilicet atque Heliæ dono et in perpetuum libéré et quiete habere concedo Deo et beatæ Mariæ, et ecclesiæ Fontis Ebraldi, obolum supradictum et exclusam, eo scilicet intuitu, ut moniales ejusdem ecclesiæ faciant annuatim anniversarium prædictæ Eremburgis uxoris mææ. Si quis vero, quod futurum non credo, hoc doniim meum et eleemosynam, vel alia quæcumque ecclesiæ Fontis Ebraldi donavi, seu concessi, impedire, seu pertubare, vel diminuere tentaverit, secundo tertiove commonitus, nisi resipuerit, et digna satisfactione emendaverit, a liminibus Ecclesiæ Dei sanctæ, et a sacratissimo corpore Domini nostri Jesu Ghristi arceatur. Hoc donum factum est apud Baugeium castrum, 18 cal. Februar. in manu Petronillæ primæ ecclesiæ Fontis Ebraldi abbatisse, in presentia et audientia domni Joannis, medici, abbatis monasterii Sancti Nicolai, sub bis tes-

(1) Jean de Lamainferme. Clypeus nascentis Fonte braldensis ordinis. Paris, 1688, t. II, p. 217.

Dub.-Gli.

tibus ; Willelmo Burello; ipsius comitis capellano; Gaufredode Ramaforti ; Gervasio de Troheia Adam sæpedicti comitis nutrictio. Acta carta anno ab incarnatione Domini 1127. Ludovico Francorum rege ; Ildeberto, Turonorum archipontifice; Honorio Romanum Papatum agente.

30 (1). — Guillaume, médecin à Noyers.

Alexandre Gharbonnel fait remise d’un cens annuel aux moines de Noyers.

Notum esse volumus cunctis fidelibus quod Alexander Gharbonellus decem et octo nummos, quos ei annuali censu reddere consueveramus, nobis dimisit, propter servitiiim quod ei fecit monachus noster Guillelmus, medicus. Annuitque hoc frater ejus Eleagardus.

Testes hi affuerunt : Petrus de Brisai; Rainaldus de Maison; Benedictus, filius Gidonis; Engilbadus, servus monachi; Hubertus Testardus.

31 (2). — Gautier, médecin à Noyers.

Urias de Nouâtre donne une terre à l’abbaye de Noyers.

Notum sit omnibus Ecclesiæ fidelibus, quod Urias de Nugastro, ob iram Fulconis comitis, egressus de Nugastro perrexit ad Gaufredum Prulliacensen, ad Prulliacum castrum, ibique febre correptus in infirmitate jacuit pluribus diebus. Misit autem ad eum, visitandi gratia, abbas Stephanus Sanctæ Mariæ Nuchariensis unum de suis monachis Galterium nomine^ unde isdem Urias, valde exhilaratus, gratias immensas abbati jam dicto ac monachis memorati loci se promisit redditurum. Dédit autem eis tune, videlicet monachis Sanctæ Mariæ de Nuchariis, unam olcam terræ quæ est ad crucem super Nu-

(1) Abbé Chevalier, Cartulaire de l abbaye de Noyers. In Mena, de la Soc. archéol. de Touraine, t. XXTI, charte GXXI, p. 146.

(2) Abbé Chevallier. Cartulaire de Noyers, loc. cit., charte CXCVI, p. 224.

charios, quam habebat in fedium de eo Adelelinus Pugna vicarium, et unam lineam terræ quæ est inter terram monachorura et terram domnæ Beletæ, juxta semitam quæ ducit ad mariscum. De bis duabus terris misit donum per jam dictum monachum Nuchariensi ecclesiæ.

Testes hujus rei : Mauricius, Bernegarius, nepotes Goscelini ; Hugo; Alexander, filius Achardi; Giroardus Mènent.

Postea vero hæc eadem annuit apud Nucharios ipse Urias, et Salatiel, frater ejus. Testes : Eleazar, frater eorum; Petrus de Faia; Daniel de Billiaco ; Aimericus de Esculio; Arnulfus Ghillos; Pipinus de Haia.

32 (1). — Hildegaire, médecin à Ghâteau-du-Loir.

Gervais, de Château-du-Loir, fait une donation à Saint-Vincent du Mans.

Quod dignum est memoria commendare, non congrum est oblitterare. Quapropter volumus ut présentés futurique cognoscant, quia Gervasius de Gastello Lit et Eremburgis uxor ipsius, in eadem infirmitatede quaex vita dicessit, dederunt Deo sanctisque martiribus ejus Vincentio atque Laurentio, ac Rannullo abbati a Turonis cum episcopo Hoello revertenti, decimam II mansionum terre, in loco ubi domnus Gervasius archiepiscopus stagnum quoddam habuit, cum sepultura et omnibus que ad ecclesiam pertinent. Actum apud Gastellum Lit, ante lectum jacentis, II nonas junii, donumque hujus rei per librum raanuelem, in quo egram episcopus absolveret, amboin manibus predicti abbatis miserunt; et abbas, quamdiu decumberet, unam missam cotidie promisit. Quod ad monasterium veniens, una cum t'ratribus opéré complevit.

Hoc donum plurimi viderunt, sed quorumdam nomina hic subnotantur : Albericus, monachus; Hildegarius, medicus, qui eidem egre sue artis curam impendebat, et Mathildis, mater ipsius Eremburgis presens affuit et plurimi alii.

33 (2). — Herbert^ médecin à Juillé.

(1) Cartulaire de Saint-Vincent du Mans, charte 261,

(2) Cartulaire de Saint-Vincent du Mans, charte 504.

Hugues de Juil é fait un don à Saint-Vincent du Mans.

(29 Mars 1097).

De his que annuit Hugo.

Ego quoque Hugo, frater predicti Roberti, annuo ilia omnia ecclesie de Piace que eidem loco commutaverat Willelmus Ribula et soror mea, Hildegardis, pro HD parte ecclesie de Julliaco quam Sancto Vincentio dederat jam pater meus, Witernus, pro monachatu suo. De etiara ipsi loco et fratribus ibidem Deo famulantibus, pro anima fratris mei, HD® partem de Julliaco, quam michi retinucram. Et post mortem Herbert! medici, aut si forte in vita sua quocumque modo dare Deo et Sancto Vincentio voluerit, concedo quicquid ipse habet in ecclesia de Julliaco, cum vinea que fuit Willelmi presbiteri et terram ad duos boves et unum piscatorem in Sarta. Annuo etiam quicquid eidem loco dédit frater meus, Robertus. Addo etiam totam decimam panis et vini quas habeo apud Doce et in monte Gustodie, quam accepit eum uxore mea, Juliana. Hoc autem ut firmum perpetuo permaneret, dédit micbi jamdictus abbas et monachi XLs. et unum palefridum liernum. Hoc autem factum est eodem anno, in die Ramis Palmarum, in capitule Sancti Vincentii, présenté abbate Rannulfo et conventu.

Ut autem bec conventio stabilis permaneat, manu propria stie:mate sancte crucis eam confirmare studui. Amicis etiam et fidelibus meis, qui mecum ibi erant, eodem signe corroborare precipi : S. Hugonis de Julliaco -j-; S. Adde de Mota; S. Hugonis de Asineriis; S. Fatonis; S. Sicce Rutis ; Herbert!; S. Willelmi de Insula -l*.

34 (1). — Gautier, médecin à Thorigné.

Gautier, le médecin, fait un don au prieuré de Thorigné dépendant de Saint-Serge d’Angers.

Qualiter terra que Rodinaria dicitur in Sancti Sergii dominium devenerit scripto commenüare non piguit. Est autem eadem terra Torinniacum et molendina de Varennis sulco ad

(1) Cartulaire de Saint-Serge d'Angers (copie de Marchegay aux Archives de Maine-et-Loire), n® 106, folio 462.

fiilcum illius terre quam habemus de Giraldo de la Voluta, Hanc igitur terram possidebat beredis jure quidam bomo Walterius, cognomento rnedicus, cum quo taie placitum fecimiis. Ipsara terrim dédit Sancto Sergio in elemosinam et monacbis ejus tali pacto ut quamdiu viveret preberent sibi monacbi victum et vestitum. Hamelinus vero de Sivreio et Algerius de Marinniaco, de quorum casamento erat eadem terra, boc donum concesserunt cum uxoribus suis, quarum una Helisabetb altéra vero Hildegardia dicebatur, et donum bujus concessionis propriis manibus super altaro Sancti Sergii miserunt, domno Walterîo ibi missam tune célébrante, atque ab omnibus lalleiis et exactionibus et querelis solutam et quietam clamaverunt prêter IIII solidos de servicio, qui omni anno reddentur in Ramis Palmarum, et prêter telleiam capitatis domini quando ipsi facient talleiam de reliquo fœvo suo. Hoc donum etiam concessit Rainaldus, cognomento Piebardus, nepos predicti Walterii, cui post Wallerium eadem terra competere videbatur, et fuit conventio ut monacbi darent ei unum sextariatum terre apud Torinniacum in vita sua tantum babendum ubi monacbi vellent. Gosbertus etiam de Salcoigne, qui capitalis dominus erat accepte sibi ecclesie bénéficié, prefatum donum concessit per manum domni Walterii abbatis concedente fratre suo Warnerio. Actum in capitule Sancti Sergii VIP Kalendas aprilis in Ramis Palmarum, videntibus istis et audientibus : Bruno, Butello, Paragio et aliis. Notantum vero quod sepedicti domini et heredes illorum hoc fevum a capitalibus dominis de (se) servient in perpetuum. Testes : Nichol. de Novavilla; Gaufridus de Haeio; Rainerius, cubicularius abbatis.

35 (1). — Rainaud^ médecin à Angers.

De rétablissement de l’église Saint-Jacques.

Inter alia quememoratu speravimus esse digna, stabilitatem ecclesie B. Jacobi litterarum memorie commendare curavimus. Bea li taque Jacobi ecclesie, Dei providenlia, in parrochia S. Marie edificate dum Hyldeburgis, prefate virginis venerabilis abbatissa, capellanum vellet imponore, S. Trinitatis quatuor capellani, scilicet Johannes, Babinus, Raginaldus de Cepia et Raginaldus rnedicus, vehementer contradixerunt ei

(1) Marchegay, Cartulaire du Ronceray , charte XLII.

hoc : affirmantes alienura capellanum ecclesie in parrochia ipsorum constitute non debere servire, sed penes eos totius parrochie servitiurn redigi debere, Predicta vero abbatisa hoc audiens, ipsis quatuor capellanis concessit ut, alii aliis succedentes per annum, vel per menses, vel per septimanas, jam dicte ecclesie diligentes deservirent. Et ut devotius hoc facerent et omnem offerturam fideliter custodirent, constituit ut de commuai offertura monialium et canonicorum, unaquaque edomata VII denarios reciperent, Quod ipsi capellani concorditer susceperunt et aliquandiu ecclesie sepememorate, sicut dictum est, servierunt. Deinde Babino nolente hoc pactum tenere, S. Jacobi parrochiani ad supradictam abbatissam, super defectu capellanorum, conquerentes venerunt. Tune eadem abbatissa capellanos, ut rerum nécessitas postulabat, convocavit et quare pactum quod concesserant reliquissent exquisivit. Aliis autem quid responderent hesitantibus Raginaldus medicus se eidem ecclesie singulariter serviturum promisit; sed si parrochia S. Jacobi a parrochia S. Trinitatis separaretur et si, in presentia domni Ulgerii episcopi et Richardi archidiaconi et Goffridi decani, quid egregie ipse serviens haberet confirmaretur. Tùnc sepius nominata abbatissa coram prenominato episcopo et archidiacono, decano, canonicis et capellanis ipsius episcopi et aliorum prudentium virorum consilio, ex sua parte quatuor capellanis, ut hoc pactum diligenter concédèrent, modium siliginis singulis annis ex promptuario constituiti reddere ; et presentialiter donavit eis arpentum vinee. Canonici vero, prefali episcopi et aliorum virorum consilio, Raginaldo medico S. Jacobi ecclesie servituro mediam partem confessionum quadragesime et baptismorum dimidiam partem et II denarios de offertura nuptiarum concesserunt et parrochiam B. Jacobi a parrochia S. Trinitatis conditus diviseront. Hoc subscripti testes videront et audierunt : Hildeburgis, abbatissa; Verzelina, sacristana; Eremburgis, priorissa ; Petronilla ; Hodierna; Rainerius. canonicus ; Ilylarins ; Adam ; Bernardus ; Radulfus, sacrista; iMainus, prefectus; Barbotus, vicarius; Marquerius, filius Amauguini; Robertus de Juviniaco, dapifer; David Ghapel; Raaldas et plures alii.

36(1). — Peregrinus, médecin à Thouars.

(1) Hug'ues Imbert. Cartulaire de Vahhaye de Saint-Laon de Thouars^ p. 46.

Aimeri donne à l’abbaye le moulin de Petosse et le meunier lui-même; Maencia sa femme fait don du droit de pêcher les anguilles qu’elle s’était réservé.

(Vers 1130).

Hoc etiam fratres nostros tam présentes quam futuros volumus non latere quod Aimericus Johannis quadara infirmitate egrotatus molendinum de Petutiis, quod pater ejus ecclesie Sancti Launi pro reraedio anime sue et suorum dederat, intégré sine aliqua retentione canonicis, sineque contradictione quam ipse amplius faceret, in perpetuum habere concessît; audiente Aimerico, preposito; Pagano de Petra Rubea; RaginandoJovino; Peregrino, milite Aimerici Jobannis.

Alio tempore, egrotante Maencia uxore sua, piscationem anguillarum quam sibi retinuisse dicebat, pro amore uxoris sue, canonicis in perpetuum babere concessit ; audiente Peregrino, medico, et Peregrino, milite Aimerici Jobannis,

Post aliquantum vero temporis ipso eodem Aimerico egrotante, molendinarium quem se non concessisse canonicis dice-î bat, concessit et presentem venire fecit, ipsique precepit ut cum canonicis placitum faceret et eis deinceps serviret; Hoc totum factum est in manu Goffredi abbatis, présente Peregrino, priore, et Airando, capeliano; Goffredo de Sancto Pbiliberto; présente etiam Alberto de Jaecin bac extrema concessione. i

37 (1). — Les médecins de Noyers.

Hugues de Sainte-Maure abandonne le péage de Groin.

Ne quæ gesta sunt a memoria elabantur, notitiæ fidelium tradere disponimus quod Hugo de Sancta Maura, tempore Goffridi comitis Andegavensis, novum castellum construxit ex ipsius loci nomine Gronnium nominatum, in quo levavit pedagium sicut in aliis suis locis babere consueverat. Post ali-i quantum temporis, cum domum Hugonis Loo invadere et destruere pertentaret, ictu sagittæ in capite sauciatus, ad castrum Sanctæ Mauræ rediit et, de vita diffidens, medico se tradidit resecandum. Tune ante dominici corporis et sanguinisi

(1) Abbé Chevalier. Cartulaire de Noyers, loc. cit, p. 590, charte

PLxn. .1 V

sacramentum, pedagium quod injuste de hominibus Nucariensis burgi acceperat, dimisit, seque non amplius acceplurum nec quæsiturum cum juramento spopondit. Hoc concesserunt filii ejus Guillelmus et Gascelinus. Testes : Hugo, vicecomes Castri Araldi; Radulfus, frater ejus; Petrus de Monte Rabeio ; Burcardus de Insula; Petrus Goscelini ; Helias de Grislo monte; Guillelmus, archipresbyter ; Petrus, cellerarius; Petrus de Balgence, qui cum abbate Bernerio perrexerunt.

38 (1). — Pierre, médecin à Tours.

L’archevêque de Tours confirme l’abbaye de Preuilly dans la possession de deux églises sises à La Haye.

Ego Engelbaudus Dei gratia Turonorum archiepiscopus dilecto in Ghristo fratri Garino Prulliacensi abbati omnibusque successoribus ejus canonice substituendis in perpetuum; rerum pio gestarum studio sériés congruo ordine et incommutabili tune contexitur cum ea quæ ex caritatis instinctu instituit celebriter, devotio priorum patrum observât irrefragabiliter et firma effici pietas successorum, unum enim caput habentes Ghristum Jesum unicam ejus sponsarn diligere debemus Ecclesiam et bis quæ ad ejus incrementa acta discete conspiciunt dignum et justum est firmum pacis et tuicionis pace unitam adhibere custodiam, ea propter ego Engelbaudus Turonensis ecclesiæ humilis minister, dilecte in Domino (rater Garine abbas B. Pétri Prulliacensis quecumque ecclesia tibi a Deo commissa dinoscitur ab antiquo possedisse semper ut possideat constitue et auctoritate nobis a Deo commissa et sigilli nostri præsentia conûrmo si quidem infra castrum Haiæ Beatæ Mariæ et Beati Georgii ecclesias quas munificentia nobilium virorum Prulliacensi concessit ecclesiæ, felicis memoriæ Urbanus papa secundus privilégié suo tuæ confirmavit ecclesiæ perpetuo possidendas neciion et nostri predecessores bonæ scilicet recordationis Hugo et alii per suum et ministrorum suorum firmaverunt accensum ut in prædictis ecclesiis monachi Prulliacensis presbyteros constituant Turonensique pontifici et ministris suis eos présentent presentati

(2) D’après Carré de Busserolle, Dict. d'Indre-et-Loire, article Preuilly.

et idonei inventi annuiim debitum monachis persolvant. Nos vero tara predicti summi Pontificis quam pre decessorum nostrorum privilegiis et auctoritati adquiescentes predictas ecclesias Haiæ Prulliacensi raonasterio perpetuo possidendas concedimus et sigilli nostri presentia confirmamus ex concensu quoque Johannis archidiaconi illarum partium et subscriptorum canonicorum ecclesiæ nostræ statuimus quatenus presbiteri qui in prædictis ministrabunt ecclesiis de unaquaque ecclesia annuatim 80 solidos Andegavensis monetæ prædictis persolvant monachis, hoc confirmamus nostri scripti et sigilli privilegio et eorum qui intererat testimonio; Bartholomeus ; Tur. ecclesiæ decanus ; Gillebertus, cantor ; Bartholomeus, nepos archiepisc. ; Petrus, medicus ; Garnerius ; Baginandus, canonici ; Briceius, capellanus ; Johannes, archipresbyter Prulliacensis; Petrus, prior Prulliacensis ; Robertus, sacrista; Dies, camerarius; Hugo de Sodobrio et multi alii. Datum per manum Ervei cancellarii. Actum anno ab incarnatione Domini MGLV, XIII Kl. Augusti.

39 (1). — Pierre, médecin à Tours.

Joscion confirme la donation faite par Renaud de la Haye, et Hersende sa femme.

Ego Joscius, Turonensis Ecclesiæ archiepiscopus, presentibus et posteris notum fieri volo, quod Rainaldus de Haïa et Hersendis uxor ejus et Hamelinus filius ejus, Elemosinarie domui quod est ante portam Ecclesiæ beati Mauricii, dono perpetuo concesserunt totam decirnam quam habebant in terra quæ est circa culturam prædictæ doraus, juxta rivulum de Hispiniaco, in sustentationem pauperum, qui in illam domum recipientur. Hoc autem donum propter animarum defunctorum et parentum, suorum salutem fecerunt et præcipue pro anima Gassamote, quæ Hamelinum nutrierat.

Hujus autem doni fuerunt testes :

Ex parte Rainaldi : Philippus Gibaldus; Galterius Famaldus; Hugo Famaldus; Johonnes Limozine; Laganus, pistor; Petrus, furnerius.

(1) Archives d*Indre-et-Loire, charte de rHôtel-Dieu, Fonds Salmou.

Ex parle Domus : lladulfus de Ambazia; Petrus, medicus; Humbaldus Amalricus, canonici sarcti Mauricii; Radulfus de Grucifîxo; Alceus Gochia.

Ut autem ab bac datione totius contentionis et oblivionis excluderetur incommodum, eam scripto precipimus explanari et sigilli nostri attestatione roborari.

Anno ab Incarnatione Domini M“G°L®IXo régnante Lodovico (septimo) Francorum rege; Joscio Turo. archiepisc., anno de archiepiscop. ejus tertio.

40(1). — Pierre, médecin à Tours.

Confirmation d’une donation, par Guillaume, seigneur de Semblançay.

Quoniam rei gestæ certitudo controversiarum finis est ad presentium memoriam posterorumque notitiam scripto commendare decrevimus quod Rainaldus de Haïa et Hersendis uxor ejus et Hamelinus, filius ejus, dédissent Elemosinarie domui beati Mauricii, quam dam decimam quam habebant in t'erra, quæ est circa culturam prædictæ donaus, ad rivulum Hispiniaci.

Guillelmus dominus Semblanciaci, primo quod calumpniatus est eam quia de feodo ejus erat; Guillelmus deinceps, Lenoris uxoris precibus et amicorum suorum consilio, mutatus in melius voluntaie, decimam illam et donum terræ quæ ibidem est, quod pater ejus antea fecerat prædictæ domui, pro sui patris anima, qui eodem anno mortuus fuerat, sit libéra, concessit habenda ut neque postera neque pro décima sibi vel alicujus de qualiscumque alienus deserviret.

Hujus rei testes fuerunt :

Ex parte Guillelmi : Philippus, patruus ejus; Eymar de Rechalcio; Radulfus de Sancto Avitello ; Gaufredus Rufus.

Ex parte domus Elemosinarie : Hervæus, cancellarius et archidiaconus transligeris ; Leoninus, archidiaconus ; Gaufridus, Turonensis archipresbyter ; Girardus, archipresbyter transligerius; Radulfus, archipresbyter de Ambaziaco.

Ut autem hæc tanto firmior et certior habeatur, ego Her-

væus cancellarius et archidiaconus eam auctoritatis meae sigillé ministrari feci et propria manu suhscripsi.

Anno M® Cent® L® IX°, régnante Ludovico minore Francorum rege; Joscio Turon. archiepiscop. , archiepiscopatus ejus tertio et rex Anglorum Tolosam obsedit.

41 (1). — Pierre, médecin à Tours.

Lettre de Pierre de Blois, au médecin Pierre de Tours, au sujet d’un malade d’Amboise.

Ad Petrum amicum medicum.

Gharissimo amico suo Petro, magister P. Blesensis, salutem in vero salutari.

Nuper ingrediebar Ambaziam, ubi vir nobilis Geldewinus graviter ægrotabat : occuritque mihi dominas castri, rogans humiliter et obnixe, ut diverterem ad infirmum.

Asserebat enim, quod et si manum curationis ei non apponerem, haberet tamen ex visitatione mea qualecunque solatium. Ad instantiam itaque magnaturn, qui pro infirme devotissime supplicabant, triduum ibi feci. Et quia propter occupationes meas, quas ipse novistis, moram non poteram ibi facere longiorem, consilium meum fuit, ut vocarent vos : pinguique retributione vestram circa intirmum diligentiam excitarent. Licet autem sitis circuraspectus in bis, tanquam similia fréquenter expertus ; quia tamen testimonio Hippocratis est experimentum fallax, et quandoque uni révélât Dominus, quod abscondit ab aliis : non tædeat vos audire hujus ægritudinis modum : symptomata etiam, quæ plenius vos instruent : et quibus auxiliis in ægritudine sit utendum. Commune quidem medicorum vitium est, semper circa ægritudines variare : unde si très aut quatuor ad infirmum veniunt, nunquam in assignatione causæ, vel exhibitione curæ conveniunt. Porro, sicut nos duo sumus conformes in votis, sic et decet, ut identitas sit in nostris operibus et in verbis. Ego siquidem primitias curationis adhibui : certusque sum, quod assequetur de facili sanitatem, si sit, qui prudenter continuet manum suarn, Noveritis autem certissime, quia medium hemitritæum patitur : cura enim patiatur continue de tertio in tertium, magis affli-

(1) Patrologie latine de Migne, t. 207, col. 126, Pierre de Blois, lettre XLIII.

gitur. Scitis autem qiiod si minor h^mitritæus esset, cum habeat generari ex phlegmate putrefacto in vasis, et extra, suos nnnquam tertiaret assultus. Quod si major hemitritæus esset, propter putrefactionem melancholiæ intus et extra in motu materiæ interioris, æger etiam motum et aptitudinem membrorum amitteret : dentes etiam ipsius ad se invicem clauderentur . Quæ omnia quia in bac febre minime accidunt, constat medium esse bernitritæum provenientem ex cbolera in vasis et stomacbo putrefacta. Nam si in bepate putrefactio esset, quod quandoque solet accidere, urina rubea et tenuis minaretur adustionem et ad nigredinem pertineret : quod, quia non accidit, videtis materiam in vasis et stomacbo residere . Ex quo igitur veni, quia ipsa die eum febris invaserat, feci ei venam bepaticam aperiri. Et quia, dum morbus in augmento est (quod ex eo liquet, quia adbuc est urina rubea et tenuis) nondum est purgatione utendum, usus sum repressivis, oleumque violaceum super cor et hepar, ac fronti ejus apposui. Restât igitur, ut cum urina spissior plenæ digestionis tempus nuntiaverit, detis ei frigidum cahonis, quod dare tutius est, quam oximel, vel aliud : nam in illo tota malitia scammoneæ beneficio decoctionis evanuit. Optima etiam ei esset decoctio cassiæ fistulæ, myrobalanorum, citrinorum cum capillis Veneris et seminibus citroli, et cucurbitæ, et melonis : si tamen infirmi vires bæc videritis possepati. Diætam, sicut scitis, oportet esse pertenuem : ptisanam scilicet, et micam panis ter in aquis, aut quater al'lutam, fomentatoniesque de malvis, et violis, et papavere, non deficiant circa pedes : nam ibi calor plurimum invalescit. Si vero vebemens calor arcem capitis, sicut evenire solet, invaseiit, radatur caput, atque aqua rosacea, et succo solatri, ac semper vivæ, crassulæ etiam, et vermicularis, atque plantaginis, pannorum intinctione, caput, frons et tempora mulceantur. Propter ingruentiam sitis lingua lavetur, sicut scitis, cum persilio, lignoque radatur. Ad insomnitates, papaveris nigri, malvæ, violæ, byoscyami decoctio pedibus, berbæque decoctæ capiti apponantur. Contra inobedientiam ventris fiat suppositorium, aut clystræ. Hæc ideo scribo vobis, non ut indigeatis instrui, sed ut vobis securior, et ægroto acceptior sit medicina, quæ de nostra communi deliberalione procedit. Fréquenter enim ex aptitudine medici gratiosa, et ex quadam confidentia, quam ægrotus inde concipit, natura jam deficiens convalescit. Oportet igitur vos circa hune circumspectum esse ac strenuum, de cujus convalescentia, et magni titulus honoris vobis accrescet, et utilitas respondebit ad votum.

42 (1). — Pierre^ médecin à Tours.

Accord entre le doyen du chapitre de Tours et Hervé R.oy, au sujet du moulin de Fontenay.

ClROGRAFUM

Notum sit omnibus tam presentibus quam futuris quod Hugo decanus turonensis tune prepositus terre Fonteneti et Herveus Rex in terra de Fonteneto super ripam Brahenne molendinum construere volentes : de eodem molendino eonstruendo convenerunt inter se in hune modum ; decanus mittet duas partes in constructione molendini et Herveus Rex tertiam ; facto molendino oinnes expense communiter fient exceplo quod Herveus Rex artifîcem molendini de proprio conducet, cui de communi providebitur in victu et decanus qiieret nernus quantum opus fuerit ad constructionem molendini et molas faciet adduci et carreium faciet et homines qui carreium adducent de communi si oportuerit procurabuntur ; quam autem Herveus Rex aquam cujus medietas erat Frodonis Lisui ab eodem Frodone liberatur et ad liberandurn eam dédit eidem Frodoni quingentos solidos et Guillelmo filio suo equum per concessione et tertiam partem misit in constructione molendini : ideo concessum est ei quod quamdiu vivet terciam partem proventuum molendini pro musneragio habebit, et post decessurn ipsius heres ejus non nisi quartam partem pro eodem musneragio habebit, et mittet in experisis molendini secundam partem quam accipiet ; musnerium ibidem instituet Herveus Rex qui fidelitatem faciet illi qui molendinum nomine capituli possidebit; et si musnerius minus légitimé ibidem se habuerit; cum requisitus fuerit a mandato capituli amovebit eum Herveus Rex et alium instituet. Omnes homines manentes in terra de Fonteneto consuetudinarie molent ad idem molendinum et si quis eorum ibidem malere diffugerit et ad aliud diverterit capiet eum Herveus vel ille qui molendinum nomine capituli possidebit et caplum ducet ad prepositum vel mandatum ejus, et si capere non potuerit clamorem deferet ad prepositum et prepositus de emendatione habebit duas partes et de tercia parte emendationis mandatum capituli duas partes habebit et Herveus terciam sine condonatione quam de ea possit facere prepositus. Et ille qui capietur

(1) Archives d’Indre-et-Loire, G. 73, original.

molîturam eum integritate reddet, anguli molendini ad voluntatem prepositi et capituli alejabuntur juxta rationabiles patrie consuetudines, concessum est etiam Herveo quod si forte aliud in eadem terra per ecclesiam molendinum construatur vel adquiratur ipse et heres suus habebunt in eamdem partem quamet in isto, et secundam parlera quara accipient raittent in expensis ; propter hoc faciet horainura Herveus et heres suus decano et successoribus suis prepositis ejusdem terre, et cura codera feodo datura est Herveo et heredi suo in perpetuura arpennus terre liber ab orani consuetudine. Et ne qua super hoc contencio vel calurapnia valeat futuris teraporibus generari, de corarauni assensu omnium nostrum paginam banc sigillo nostri capituli fecimus communiri ; actum anno ab incarnatione Domini MCLXXX. Hujus rei testes sunt : Gaufridus, archidiaconus ; Gislebertus, cantor ; Garnerius, cancellarius; Frodo, celerarius; Matheus, archidiaconus; Johanes, archipresbiter ; Raginandus Blesensis; Eudo, presbiter ;Ernandus, presbiter ; Petrus de Angara; Josbertus de Sancta Maura; Joscelinus; Fromundus Blesensis; magister Andréas ; Petrus de Gonen; Bartholomeus de Haia; Albericus de Recalciaco, Petrus, medicus; Matheus de Sancta Maura; Umbandus; Araauricus de Fracta Vallê; Raginandus de Sancto Benigno; Gaufridus de Monte Basonis. Datura per raanuum Garnerii cancellarii.