LES INVESTITURES, DE GREGOIRE VII A CALIXTE II

(Voir t. Yl et VII, passim).

Charte très-curieuse pour l'histoire des investitures dans les monastères, donnée par Mabillon, de He diplomatica, lib. VI, 11° 165, sous le titre dtj Notitia de liber taie bacidi pastoralis in cœnobio S. Micliaelis ad Momsa. Elle est de 1117, raconte les contestations antérieures, constate la concession faite par le comte Raynauld du droit d'investiture que ses ancêtres s'étaient arrogé, et établit les précautions nécessaires pour que les mêmes prétentions ne se renouvellent point : doublement intéressante pour l'époque de Grégoire VU et pour celle du triomphe approchant sous Pascal II.

InnominesanctaiTrinitatiset individuneunitatis.Deduccnte nos omnium bonorum Ductore Spiritu sancto, exullationein

096 APPENDICK.

nostram liatribus nostris in hanc ecclesiam uobis successuris, insiiiuemus, ut et ipsi scilicet habeant undc nobiscum exultent; et sibi caveant, ne reducto consuetudinis illicitic jugo, seipsos pariter et fratres sibi successuros, ui«de nos exuitemus, coïKristent. Igitur in hac ecclesia, sicut et in ceteris, iu quibus secularis dignitas suam exercere nititur potestatem, mos antiquus obtiiiuerat, ut quoties abbas nioreretur, alter in loco iilius, nisi baculum de manu advocati ecclesia» susciperet, nullatenus substitueretur. Haec illicita consuetudo inoleverat, ul quidam abbas, nomine Sigifridus, quamvis <:etens quos memoria nostra sibi revocare potuit religiosior, tamen de manu leminœ, vidilicet venerabilis comitissa3 Sophie., suscepisset. Qui tandem ad se reversus, et melius sacrorum canonum institutionibas informatus, Romam pœnitentiâ duclus petiit, baculum beatae memoriffï Gregorio seplimo, qui et HiLDEBRAN]Nus,crimen suum confitens, reddidit. Quem tamen. cogeiite vix eodem Apostolico, quia ejusdem viri religio ad notitiam ejus pervenerat, iterum recepit; et sic abbas laudabilis vitœ usquein fmem perseveravit. Sed venerabilis prœdicta comitissa audiens se contemptam, se despectam, vebementer super hoc gratulabalur : hac deinceps in dilectione viii religiosi plurimum pro tali contemptu caritatis vinculis astringebatur. Sed et ipsa hoc exemplo se peccasse cognoscens, Romam perrexit, atque eidem Apostolico reatum suum confitens, absoluta repatriavit. Isla autem membris corporis exuta, ingens altercatio iiiter comiteni TnKODORicuM, prœdictœ Sophiœ filium, et monacos exoritur: dum liic scilicet juxla consuetudinem dignilatis prfcdecessonim suorum abbalem subslituere nitebatur; monachi autem sacrorum canonum decretis, quibus jam per prœdictum abbatem edocti fuerant, obviare reverebantur. Sed utiaru nique partium mediatoribus hanc litem sedare cupientdjus visuni est, ut baciilus super altare a comité Theodorico ponerelur; et abbas ejus conductu ad eum suscipieiidum adtliiceretur : salis in lioc decepti, ut quasi sic suam comes non amitleret dignitaLem, uec monachi suam viderenlur violare religionem. Cum sacri canones manum rarius uominenl, quando catlio-

APPENDK.K. C07

licis prohibent accedere ad ecclesias per seciilareni poloskitem : et fieqiientius (siciit in seqnentihus videl)itiir) pr[ccipiant eoriim oiiniino vitare in condiictii diùnilatem. Tali ergo deceptus errore abl)as Ornatus, necnoii abbas Ulricus, baculuni uterque super altare advocati conductu suscepit : et hœc illicita, nec mémorise digna condilio in bac saneti Micbaebs ecclesia usque ad electionem doniini abbatis Lauzonis perseveravit. Igitur prncdicto abbate Ulhico carnis ■claustra egresso, quidam IVatrum spiritu ferventes, atque sacrorum canonum studiosi scrutatores, bujus miserandae conditionis pestem diu in ecclesia lactatam, diu nutritam, diu roboratam, véhément er ingemuerunt; al que assumpto iidei clypeo, adversus eam pro posse suo decertare seipsos et universam Ecclesiam excitavcrunt, sic scilicet, ut prius(}uam advocatus accurrerel, abbatem sil)i Lauzonem nom i ne pra^ficcrent, et ad altare absque ullo laicali conductu ad baculum suscipiendum deducerent, et soli sine seculari dignitate in sede collocarent. Sed lïis ita geslis, aures universorum, qui antiqua? consuetudinis ecclesioe et advocalorum noûtiam habuerant, quasi rt inaudita concutiuntur, corda omnium in stuporem vertuntur. Monaclii hoc prfcsumpsisse ausi, nimia insipientia et etiam iiisolentia notantur. Comes etiam Ray- -NALDUs, prœdicti comitis Theodorici fihus, tune temporis ecclesia; advocatas, hoc audito furore commotus, cum principibus regionis ad ecclesiam venit, ([ui hionachos dignitatem suam injuste sibi subtraxisse satis indignando conquerebatur. Quod nisi celeriter corrigeretur, sic scilicet ut abbas de se egrederetur, mullis assertionibus aflirmabat quod ecclesiam oppressionibus quibus posset, persequerelur. Sed tamen eo virorum prudentium consilio mitigato, dies determinatur, in quo jus suum antiquum omnibus convenienlil)us recitaret, et injuriam (piam a monachis })erpessus lucrat, revelaret. Intérim ab utiaipie parte cousiHum requiritur epis- <oporum. Die dcterminalo lit convenlus aljbatum, monacliorum, clericorum, laicorum. Iles utriusque partis in judicio ponitur; sed monachi iiihil superbe, nibil insolenter, sed rcligiose, sed [irudeuler fecisse (luod feccranl, iiiveniuntur.

Auctoritns enim sacronim canonum iii medio dediicitiir, quce sub analhemate proliibet, ne quis per secularem digiiilalem curaiii pastoralem aggrediatur. Sic enim in canone Aposloloruni reperitur : « Si quis secularibus potestatibus nsus Ec- « clesiam Domini per ipsasobtineat, deponatur, et abjiciatur, « omnesqne qui illi communicant. Item ex Antiocheno con- « cilio : Si quis per soccularem dignitatem Ecclesiam Domini « obtinuerit, abjiciatur, et ipse, et ordinator ejus; et modis « omnibus a communione separentur, et sint sub anatbe- « mate, sicut Simon Magus a Petro. Item ex synodo a GCXL « Patribus habita sub Nicolao primo pontifice : Quisquis secu- « larium principum aut potentum, aut alterius laica3 digni- « tatis adversus communem et consonantem atque canoni- « cam electioneniEcclesiastici ordinis agere temptaverit, ana- « thema sit, donec obediat atque consentiat, quod Ecdesia « de electione et ordinatione proprii pastoris se yellc mons- « travit. )) Ilis atque plurimis abis tcstimoniis, quse prolixitas adbibere probibuit, atque virorum religiosorum consiliis comes Raynaldus non tantum monachorum, sed et suum periculum discens, si quod jus circa pastoralem curam retentaret, indignationem tandem flexit : et quoniam no7î malitiose, sed pro sua relicjione monacbos decertasse cognovit jus illud antiquum quod a progenitoribus suis retinere quairebat, inspirante sibi Spiritu sancto guirpivit. Erunt forte qui judicent, nos ista supervacue retuHsse. Sed noverint, nos qui laborem cert.iminis sustinuimus, circa fratres in banc ecclesiam nobis successuros piam sollicitudinem suscepisse, et eorum utilitati dilectionis studio deservisse : ut in bis percipiant, quanta servitute boc cœnobium olim depressumfuerit, cum quoties abbas morerctur, non sohim comités, sed et comitissae capitulum ingrediebantur, ut eorum potestate aller subrogaretur. Sit igitur deinceps cautela l'ratrum religiosorum, ut quoties abbas eligendus fuerit sine seculari pompa, sine conventu omnino laiconim, clericorum, soli capitulum babeant, soH patrem sibi cum timoré Dei cligant ; electum soli ad allare ad suscipiendum baculuni deductum constituant, constituto obedientiani promitlant. Ilis cxpletis, abbas

ad piiblicum cxeat, et fidelilales suas juxla consueludinem, a (juibiis débet, suscipiat, ({uod si cornes in villa fiicrit, vcl cum advenerit, duo de iVatribus vel très ad eum perdant, ut queni soli abbatem conslilueriiit, ei noniiiient, omnino nibil abud dicentes : llluni dominum nobis constituimus abbatem, precamur sicut advocatum ecclesiie, ut eum diligatis et consilium ei detis,et iu necessitatibus. suis subveniatis. Si autem oljlili suaî religionis aliter egerint, unde jugmn antiquitatis exsecrandœ super se vel super posteros revocent ; vinculis anathematis sacrorum coaciliorum, quœ ut Evangelia sunt venerauda, se astrictos non ignorent : fratrum autem libertatem ecclesia^ retinentium sit gloria in secula seculorum.

Suivent la date de l'année seulement et les signatures des témoins, ecclésiastiques et laïques.

PART PRISE PAR LE PEUPLE ET LES LAÏQUES A l'ÉLECTION DES PAPES, DE SILVESTRE II A CALIXTE II.

(Voir t. VI, p. 372-373.)

M. Raynouard [Hist. du droit municipal, t. I", p. 161-163) a réuni une série de textes importants pour prouver la part prise par le PEUPLE et les laïques aux élections des papes, môme après le décret de Nicolas II sur les cardinaux. Cette série va de Fabien (230) à Calixte II [1119). Voici ces textes depuis Gerbert, en 990 :

099. Silvestre II. — Defunctus est papa urbis Romro, statimque omnib populus Uomaïuis sibi dari adclamat (Jerberturii. Assumptiis itaque de urbc Ravenna ordinatusest poulifex in urbe Roma. (Aimoi.n,, de Gesl. Franc, lib. V, cap. xlvi.)

1044. Grégoire VI. — Cum consensu totius Romani populi cjcctus est a scde Rtiiedictus, et loco ejus subrogatus est.... Grcgorius. (Labbe, Conril., t. IX, col. 943.)

1040. Clément II. — Unanimi consensu omnium. (Labbe, Concil., t. IX, col. 944.)

1048. Damase II. — Omnium suffrages est electus. (LABor:, Coicil., t. IX, col. 946.)

i048. Léon IX. — Electione cleri et populi ecclesise TuUensis ordinatus est episcopus. [Chronic. Tull,, sive sancti liichardi, Dacherii Spicil., t. Il, p. 549.

« Romam vado, ibique si clerus et populus sua spontc me elege- « rit, fa:iam quod rogatis. »

Dicit electioncm cleri et populi canonicali auctoritate aliorum dispositiouem prœire....

ISisi fiat electio ejus communi omnium laude nihil sibi lutius

fore credidit quam popularl electione — asscntiri.

Clerus et populus concordi voto, etc. [Act. SS., 19 aprilis, t. II, p. G53, C58, 059.)

A clero et populo Bruno in summum pontificem eligitur. (Labbe, Concil.,t. IX, col. 947.)

1055. Victor II. — Consensu cleri ac populi pontifex. (Labbe, Concil., t. IX, col. 1077.)

1061. Alexandre II. — Cardinales, totius cleri et populi Romani consensu.... (Marlot, Melrop. Remens, hist., t. II, p. 149.)

1073. Grégoire VII. — Voto communi clericorum ac laicorum, diu renitens.... electus. [Act. SS., 18 martii, t. II, p. 649.)

Omnium cardinalium consensu et suscriptionc totiusque populi et cleri approbatione, in pontificem electus est invitus. (Labbe, Concil., t. X, col. 2. — Vit. Gregorii pap. VII.)

Obierat ipso anno papa Alexander.... et substitutus erat unanimi electione cleri et populi Gregorius YII. [Chronic. Virdiin., IIugox. Flavinxaci; Labbe, Nov. BiOliolh. Manuscr., t. I*"", p. 297.)

108G. Victor III. — Cum Cencio Romanorum consule consilio liabito.... episcopi et cardinales una cum clero et populo.... itaque universi pariter uno consensu et animo illum cupientes invitum et renilentem attrahunt.... ibique juxta morem Ecclesiseeligentes, Victoris ei nomen imponunt. [Act. SS. 10 septembris, t. V, p. 429.)

1088. Urbain II. — Comuni totius cleri ac populi consensu electus est poutilex. (Labbe, Concil., t. X, col. 420.)

1099. Pascal II. — Ecclesia (juie erat in urbc pastorem sibi dari oxpctiit.

Ob lioc patres cardinales, episcopi, diaconi, primoresf/ue urbis, primiscriuii et scribivregionarii in ecclesia S. Clementisconvoniunt....

Ecce tibi in pastorem sibi elegit dari populus urbis, te eleglt clerus, te collaudant patres. [Act. SS. maii, t. lY, pars i, p. 202.)

lllS. Gélasell. — A clei'o, seiiatu populo(|iio Roinano, et congregatis omnibus qiios Pandulpluis hiijus teiuporis eniimerat cardinalibus, pari voto ac desiderio invitus ac ronitens, Spiriliis sancti ^ratia mediante, electiis estpontilex. (Labde, Concil., t. X, col. Sl'i et 815.

Son biographe dit :

« Romani de senatoribus ac consulibus.... praitcr fainiliam iios- « tram. » Act. SS. maii, t. IV, pars 2, p. 10.)

lll'J. Calixte II. — Unaniini conscnsu lotius clcri ac populi Romani.... eleclus est pontifcx. (Labbe, Concil. , t. X, col. 815. — ]'it. Calisti, p. 11.)

Son biographe contemporain atteste qu'il fut élu parles cardinaux qui étaient venus eu France avec Golase II, mais qu'il attendit que « per prfcfectum et consulcs, per clerum ntque populum una voce « ac litteris electionem ipsam canonice vereque lirmarent. » {Act. SS. maii, t. IV, pars II, p. 14.;