DU TOME PREMIER
PRIVILÈGE DU PAPE ZACHARIE EN FAVEUR DE L ABBAYE DU MOÎST-CASSIN l (748).
Zacharias papa servus servorum Dei omnibus Ecolesiae calholicae filiis salutem et apostolicam benedictionem. Omnipotent! Deo, cujus melior est misericordia super vitas, gratias agimus, qui gloriosus in sanctis suis atque mirabilis est, et virtutes suas ubicumque vult ineffabili bonilate oslendit. Ipse quippe dignationis sua? potentia beatissimum Benedictum patrem omnium constituit monachorum. Ipse eum monastica? legis latorem, et operatorem esse disposuit. Ipse illius mentis Casinense monasterium in quo et sanctissime vixit et gloriosissime obiit, omnibus per totum orbem monasteriis
' Les archives du Mont-Cassin, d'où sont extraites la plupart des pièces suivantes, ne possèdent plus l'original de ce premier document. Elles n'ont gardé que le sceau en plomb qui s'y trouvait attaché; mais elles en con servent plusieurs copias dont la plus ancienne date du onzième siècle. L'authenticité du privilège accordé par le pape Zacharie est attestée par la mention qui en est fiite dans plusieurs documents très-anciens, et l'instrument primitif, bien que fort endommagé par le temps, existait encore au treizième siècle. A cette époque, les moines du .Mont-Cassin prièrent le pape Grégoire IX vu l'état de détérioration où était alors l'original, de vouloir bien en reproduire le texte entier dans sa bulle en faveur du monastère, demande à laquelle le pontife consentit, comme nu le voit par cette même bulle déposée aux archives du Vatican. ~ tiegest. Greçor. IX. ann. V.
démenti beniguitate praefecil. Qui Pater sanctissimus dum vitam heremiticam duceret divina revelatione monilus ad eumdem locum pervenit, du obus se angelis comitantibus, cum beatissimo Mauroac Placido Tertulli patricii lilio, aliisque nonnullis. Ubi templa idolorum destruens, monasteriumque construens, apostolicis illum decoravit vert uli bus. Interque, dum ei revelatum fuisset quod supradiclus locus esset destruendus, ob id inconsolabiliter fleret, omnipotentis Dei ad se vocem audivit dicentem : Noli, probatissime ac electissime Bénédicte, pro his quae huic eventura didicisti loco mœstum gerere animum, quoniam quod semel a Deo prsefixum est, immutabile, atque irrevocabile est, solis tibi luo merito concessis habitant iu m in loco animabus. Sed aderit omnipotentis consolatio Dei, quae locum istum in ampliorem, et multo meliorem quam nunc est restituel gradum ; et hujus ordinis doctrina de hoc iterum per lotum orbem radiabit loco. Quod post ejusdem Patris obitum consummatum est. Nam a Longobardis pervasum, et igné crematum est; fratres autem ad Apostolicam Sedem venîentes, ex concessione sancli praxlecessoris noslri Pelagii juxla Laleranense Palatium monasterium construxerunt, atque per prolixum tempus habitaverunt. Sed cum jam omnipotens Deus censuisset Casinense cœnobium restaurare ac cœnobialem institutionem, quae inde principium sumpseral, ex eodem loco propagare, a reverendissimo Gregorio tertio prœdecessore nostro Petronax dilectus filius noster est ad restaurandum directus. Qui dum ad eumdum locum venisset, communis pater noster Gregorius ex hoc mundo migravit : sed post ejus excessum in Sede Apostolica cum parvitas nostra successisset. opus abillo cœptum in restaurationem ejusdem cœnobii, adjuvante Deo, ad finem usque perduximus. Hoc autem eo die quo sanclissimi Patris ecclesiam dedicavimus, parvitas nostra obtulit libros scilicet sancta? Scriplura?, et librum Régula; quam sanctissimus Pater manu propria scripserat, pondus etiam librae panis et mensuram vini, necnon diversa ad ecclesiasticum ministerium ornamenta, et possessiones apostolica liheralitate concessimus. Qualiler autem ejusdem Patris pignora sororisque ejus sunt posita perspicientes, ac intemerata invenientes, pro reverentia tanti Patris tangere minime ausi sumus. lu dedicatione vero ejusdem dum illum una cum tredecim archiepiscopis , et sexaginla octo episcopis adessem, idem iilectissimus filins noster postulare cœpit quatinus possessiones,
quœ eidem monasterio oblata sunt a quibusque fidelibus, per nostrum privilegium roboraremus. lllorum desideriis, utpoteamabilium, annuentes, haec per praisens privilegium quae a nobis aliisque fidelibus concessa sunt in eodem loco in perpetuum corroboramus. Ecclesias quœ sanctus Pater construxerat una cum omnibus perlinentiissuis, castrum Casinum cum perlinentiissuis, villam quœ dicitur Eucheliam cum pertinenliis suis; monasterium, nec non decem et octo curtes quas Tertullus patricius una cum Placido filio suo beato Benedicto obtulit cum servis septem millibus et portu Panormilano et Messano. Ecclesiam sanctae Crucis et sanctae Mariœ in Tremiti cum pertinenliis suis ; Ecclesiam Sancti Cassiani, et Sanctae Marias in Cingla cum omnibus ecclesiis et pertinenliis suis; monasterium SancUc Mariai in Plumbarola cum pertinentiis suis; curtem de territorio Genlianae cum pertinentiis suis ; nec non et portum Trajecten serti, et Vulturnensem et totam piscariam de civitate Lisina una cum Ecclesia Sancti Focali, aliisque ecclesiis ibi vobis perlinentibus. Concedimus etiam vobis atque in perpetuum confirmamus et corroboramus cuncta in circuitu tam campestria quam montana, quae dilectissimus filins nosler Gisulfus Beneventanorum Dux in perpetuum eidem monasterio concessit, per lias videlicet lerminationes et fines. Quemadmodum incipit ab ipso fluvio qui dicitur Carnellus, et ascendit per aquam quae vocatur Bantra usque in rivum siccum : et sicut ascendit per ipsum rivum usque in furcam Sancti Martini, et idem ascendit per Serras et vadit in montem qui dicitur Tisinus, et sic inde pergit in Pesclum Corvarum et qualiter vadit per ipsas serras ad furcam qua? dicitur Poplum, et inde pergit ad locum qui vocatur Vitecosus, et inde vadit ad Aquamfundalam, et ascendit in montem de Sile, et vadit exinde in caput aqua? de Rapido, et inde ascendit in montem qui dicitur Caballus, et pergit in montem qui vocatur Rendenaria major, et inde per serras monlium venit ad Rendenariam minorem, et qualiter inde directe vadit per pedes montium qui vocantur Freselonam, et pergit in aquam de Mellarino, et descendit per eamdem aquam cum utrisque ripis et vadit in parietes de Balnearia, et inde vadit per locum qui dicitur Anglone, et ascendit ad furcam de Valleluci ; et quomodo vadit per ipsas serras montium et descendit ad petram scriptam et exinde ascendit ad serras montis qui dicitur Orticosa; et quomodo vadit per terras montium et pervenit ad Pesclora quœ
Defuncto autera Àbbate, ex se ipsa congregatio secundum sauras consilium sapientium et seniorum fratrum sibi abbatem deligat, et Apostolicaa Sedis Pontifici firmandum etconsecrandum exhibeat, nec aliter ibi Abbas constituatur aut aliunde illuc intromittatur, nisi forte ex se aliquem tanto regimini idoneum non habuerint, et ob id sa* niori consilio extraneum sibi elegerint. Insuper autem proesenti pri- Tilegk) supradictum locum una cum omnibus ibi pertinentibus ecdesiis et possessionibus per tolum orbem roboramus, atque ut nuliius alteriusecclesianisi Romani Pontificis ditionibussubmittatur, auctoritate apostolica interdicimus. Ha ut nisi ab Abbate vol a Pra> posito fuerit invitatus missarum solemnitatem nullus Episcopus celebrare prœsumat in eisdem possessionibus, quod a praesenti prima indictione irrevocabiliter in perpetuum stabilimus retinendum et cum Dei timoré servandum. Statuentes insuper apostolica censura sub divini judicii observatione, et validis atque atrodoribusanathematis interdictionibus, ut nullus unquam qualibet dignitate aut potestate prœditus prasumat eidem monasterio Tel omnibus ejus possessionibus vim inferre, vel aliquid de ils aliquo modo auferre vel alienare. Sed et nec pacis, nec barbarico tempore ibidem aliquam jacturam, aut molestiam inferre, dam perenniter illud firraa stabilitate decernimus, subdilione Sanctae Romans Ecclesia? permanendum, promulgantes quidem et hac auctoritate B. Pétri apostolorum principis coram Deo et terribili examine per hoc nostrum apostolicum privilegium constitui sancimus atque decernimus, ut Jn omnibus provinciis per totum orbem commuta ta atque oblata, aut in posterum eidem cœnobio a qualibet persona concessa fuerint firma stabilitate sub jure ipsius monasterii existenda atque in perpetuum permanenda. Statuimus ne licentia sit, ut dictum est, cuîlibet magnse parvaeque personae aliquid ex his auferre, sed in- ^ncusse, et irrevocabiliter in perpetuum ibidem permanere. Con- ^simus etiam hoc apostolico Privilegio ut pro oblatione vel ordinai0**e prœsbyterorum, diaconorum, subdiaconorum, et altarium ^secratione chrismjeque acceptione in quibuslibet ejusdem monaten/ possessionibus quemcumque voluerint Episcopum invitandum. nnimii quoque angelicum in Dominicis, et festivis diebus conce-
l*is *n niissarum solemniis decantandum. In horis vero diurnis et Urnai ibus signum in ecclesia pulsandum ; simili modo licenliam
^Us et corroboramus in prsefato monasterio, et in omnibus ejus
ecclesiis per totum orbem terrarum constructis fonlem benedici, et sacrum baptisma celebrari, et non solum ibi, sed in iis quoque, quae amodo in possession i bus predicti cœnobii pnesentibus vel futuris temporibus ecclesiae edificanda? sunt, remota scilicet cujuscuinque Episcopi interdictione. Addimus etiam ut nullus episcopus prohibeat Christianum populum ingredi ad easdem Ecclesias, vel in eisdem de suis rébus aliquid offerre, ut solet fieri religione pia. Observari quoque banc nostram jussionem volumus ut nullus Episcopus in jam dicto cœnobio Casinensi et in omnibus ejus cellis per totum opbem terrarum constructis décimas tollat, sacerdotem excommuniée t, vel ad synodum provocel. Simili etiam modo licentiam damus eidem dilecto lilio ejusdem posteris Abbatis monachorum synodum congregrandi, et quemcumque clericum voluerinl cum suis substantiis suscipere ad habitandum in omnibus Casinensis monasterii possession i bu s, sive praesbyter sit, aut diaconus, vel cujuslibet ecclesiastici ordinis. et nullius Episcopi timere contradictionem. Et lice a t eidem religioso Petronaci, ejusque posteris, et eorum Prsepositis in perpetuum judicare pnedictas ecclesias, curtes et possessiones per totum orbem terrarum; et omnem in eisdem possessionibus degentem clericum ad officiura promoveri absque personae saecularis pot esta te, et cujuslibet Episcopi prohibitione. Si quis autem, quod ahsit, ea quae ad laudem Dei pro stabilitate, ac Casinensis cœnobii conservanda dignitate, et possessionum ejus tutela a nobis statuta sunt, nefario ausu corrumpere, violare aut refragare prsesumpserit, nisi resipuerit, sciât se anathematis vinculo uiuodatum, et a regno Dei alienatum, et cum diabolo et ejus pompis, et Juda Jesu Cbristi domini nostri traditore, aAerno supplicio, aeternaeque maledictioni deputandum. At vero qui pio intuitu hujus nostri aposlolici constituti observator existit, benedictionis gratiam a misericordiosissimo Domino Deo nostro per intercessionein beatissimi Patris nostri Benedicti consequatur, et vit» eteinae pra> mia adipisci mereatur.
Scriptum per manum Leonis Notarii et Regionarii, atque Scriniarii carissimae Roman» Ecclesia? in mense Januario per indictionem supra scriptam primam.
Datum duodecimo calendarum Martiarum Aquini, per manum Benedicti Episcopi S. Silvce Candidae Ecclesia?, et bibliolhecarii sanctae Sedis Apostolice anno, Deo propitio, Pontificatus Domini nostri
Zachariae summi Pontifias, el universalis Papae in sanclissima Sede beati Pétri apostoli primo, in mense Martio, indictione suprascripta.
CONFIRMATION PAR CHARLEMAGNE DES DIVERSES POSSESSIONS DE L'ABBAYE DU MONT-CASSIN1 (787).
In nomine Domini nostri Jesu Chrisli Dci e terni, Karolus gratia Dei rexFrancorum, atque Langobardorum, ac Patricius Romanorum, omnibus Episcopis, Abbalibtis, Ducibus, Comitibus, Judicibus, Gastaldis, actionariis, vicariis, centenariis, vel reliquis fidelibus nostris prœsentibus atque futuris. Maximum regni nostri in hoc augere credimus munimenlum si petitionibus Sacerdotum atque Servorum Dei, in quo nostris auribus fuerint prolatae, libenti animo, obtemperamus, atque ad effectum perducimus, regiam consuetudinem exercentes ; et hoc nobis ad mercedis augmentant, vel stabilitatem regni nostri in Dei nomine pertinere confidimus. Quapropter noverit solertia vestra qualiter ob reverentiam sancti confessons Chrisli Benedicti ad petitionem religiosi Tlieodemari abbatis ex monaslerio Casinensi taie beneficium in ipso monaslerio visi fuimus concessisse; unde monachi Deo servienles pro nobis et pro cuncto populo Christiano exorantes vivere valeanl, id est res pertinentes sacro nostro palatio per diversa loca, quaj genilor noster Pipinus una cum fratre
1 Au retour de l'expédition qu'il dirigea, de 686 à 687, contre A ri cl» i se, duc de Bénévent, (lhailemagne s'arrêta au Mont-Cassin, et, par un premier diplôme» il continua les donations que le duc Gisulfe avait faites précédemment au monastère. Avant de quitter l'Italie, le vainqueur des Lombards voulut accorder a l'abbé Théodemarc et a ses moines de nouvelles faveurs consignées dans trois documents, portant le titre de l>rsecepta, et figurant au nombre des pièces du Regestrvm de Pierre Diacre. C'est l'un de ces documents que nous donnons ici.
suo Karulo in eodem sancto cœnobio obtulerunt. Igitur sicut ab illis in eodem loco oblata et confirmata sunt, et nos in perpetuum habendum tenendum, et dominanduin concedimus et confirmamus. Ecclesiam S. Jacobi in Tremiti ; S. Joannis in Veiieri, quaca Martino monaclio ejusdem ecclesiae constructore B. Benedicto oblata est. Dehinc ecclesiam S. Libérât oris supra fluvium Laentum ; S. Angeli in monte Piano, Castelium S. Angeli; castellum S. Pétri; curtem S. Januarii cum perlinentiis suis inter bas fines : ab uno latere cripta latronis, quœ est sub inonticello Sarracenisco, et inde ascendil in stafilum de Masella : de alio lalere quo modo descendit in aquam frassiningam, et inde mittit in rivum bacinnum et vadit in puteum de Gapetano; inde fossatum S. Januarii et in rosentem. De alio latere finis Bisara in viam quae vadit in lacuna super S. Donatum ; liinc in Ficarium, inde in fossatum de S. Lucia, et ascendit per aquam frigidam in limite de monte Piano, et sicut vadit sub ipsius limitibus in fossatu Garifuli, et ita vadit in Alento. Inter quos unes nulli homini aliquid dedimus sed fischo regali pertinebat ; omnia in eodem cœnobio obtulimus, dehinc ecclesiae S. Maria; in Bacinno; S. Felicis in Pastoricio; S. Benedicti in Turri ; S. Viti supra flumen Lavinium ; S. Helia3 in sclangario ; S. Comitii juxta rivum aruluin ; S. Felici in pulverio ; S. Calisti in iliano, S. Mammetis ibidem ; S. Mariœ in Potiano, S. Marci ibidem. S. Eleulherii in Rupi, S. Pauli ibidem, una cum castro Calcaria ; S. Erasmi in cerritu planu ; S. Salvatoris et S. Martini ibidem : S. Benedicti, S. Maria?, et S. Comitii in Orno, S. Calisti; S. Pétri in Albianellu; S. Mauri et S. Renati in Taratolano, et piczu Corvarium; S. Calisli in valle supra Laentum ; S. Mari» supra fara de Lxntum ; S. Sabini iu Trevanico; S. Clementi in Plumbata ; S. Maria? in fluvio foro ; S. Pétri in Loiliano ; monasterium S. Severini ; S. Menue in repi ; S. Andréa? in colle de Alba : S. Pétri in Ari ; S. Angeli ante civitatem Ortonam ; castellum de Ango ; Castellum de Prata ; S. Crucis in castro Casale; monasterium S. Pancratii ; S. Pétri in civitate Tealina vetere ; S. Pauli ibidem ; S. Tecle in civitate Tealina nova ; S. Theodori, et S. Salvatoris in Aternu cum portu suo ; in Comitatu Pennensi ecclesiam S. Felicis in Stabulo ; S. Benedicti in Lauriano, S. Scbolasticœ juxta fluvium Tabe ; S. Angeli in Galbanico ; S. Felicis in Rosicole; S. Maria; ad Paternum ; S. Martini in Genestrula ; S. Pétri et S. Ceciliae in Castronlano; S. Pelrus inTerraule ; S. Benedicti, et S. Maria in Maurinu
oum portu suo ; S. Vicloris in silva plana ; S. Benedicti el S. Scholaslicae in Pinne ; S. Mariae et S. Benedicti, et S. Columbae in Alahno ; S. Maria} in Cosentia, et S Benedicti in Bari ; S. Severi in Sorrentu ; S. Benedicti et S. André» in Caudi; S. Sophiœ in Benevento; S. Ceciliae in Neapolira ; S. Benedicti in Salerno ; S. Benedicti in Gajeta ; S. Salvatoris ibidem; S. Laurentii in Majolifii; S. Mauri in Maranisi ; S. Maria; in Maritendulo; S. Agapiti, S. Scholasticœ in Teano; S. Joannisin Irpinisi ; S. Reparatar, S. Maximi in rivo BulanuCampufriddu; S. Martini in Vulturnu cum portu suo; S. Maria; inTurcinu; S. Benedicti in Benevento; S. Angeli in Alefrid; in Corainu S. Victorini ; S. Erasmi, S. Mari» et S. Quirici in Arci; S. Comitii in Piscaria; S. Pétri in Ceccanu ; S. Liberatoris in PuscoUe; S. Leopardi et S. Pétri in Teczania; S. Angeli in Lalana; S. Benedicti in Casigenzana; S. Benedicti in Lauriano; S. Benedicti in Cicilia; S. Pétri in Conca ; S. Benedicti in Pantanu; S. Vigilii in monte S. Angeli; S. Mariae in Calvo; S. Mauri in Gualdo Liburiae; S. Scholasticae in Padule; S. Martini in Cupuli; S. Benedicti in Atine. In ComitatuMutinense monasterium S. Benedicti in Adili, monasterium S. Martini justam stratam petrosam ; monasterium S. Joannis in curte Frassenetula; monasterium S. Domnini in curte Argele; S.Yitalisin curte Calderaria ; S. Maria; in Laurentiatico cum omnibus pertinentiis eorum in quibuscumque locis positis seu casalibus aut fundis tam domnicatum villis cum rusticis et colon is, et cum famulis utriusque sexus, per singulas curtes, et per singula monasteria quae superius leguntur una cum terris, vineis, pratis, pascuis, silvis, piscationibus, aucupationibus, cultum et incultum, divisum et indivisum, arboribus fructiferis et infructiferis, et pomiferis ex diversis generis, et cum omnibus super se, et infra se habenlibus in integrum in eodem monasterio Casinensi concessimus in perpeluum semper habendum. Pariter etiam in eodem loco concedimus cunctas res quae in eodem loco oblata; sunt per omnes regni nostri fines, seu et quae amodo in antea quai iscum que homo donare vel oflerre ex rébus suis; idest terris, vineis, casis, molendinis in praedicto monasterio sancto et venerabili loco voluerint, licentiam et potestatem habeant donare et offerre cum quali ralione voluerint suorum sint licentiam sine contrarietate Principis, Archiepiscopis, Comitibus, Episcopis, Gastaldis, Judicibus : ut queniadmodum ad eumdem venerabilem monasterium B. Benedicti possessœ tuere per hanc nostrae confirma*
496 PlfcCES JUSTIFICATIVES.
tionis auctoritatem noslris, futurisque temporibus Abbas ipsius ou S. Benedicti firmiterque, inviolabiliterque, teneat et possideat, prout facultas vel utilitas ipsius venerabilis loci exigent. Ita ut nullus Judex publicus quislibet ex judicialia potestate in cellas et villas, aut agros, seu loca, sive reliquas possessions nostri cœnobii S. Benedicti, quas moderno tempore in quibuscumque paginis, et territorio infra nostri regni ditione juste et légal i ter possidet, vel quidquid etiam deinceps divinapietas ipso loco voluerit augere ; ad causas audiendas vel fredi, aut tribu ta exige nd a, vel mansiones aut paratas faciendas, vel fidejussores tollendos, aut homines ipsius monasterii Um liberos, quam servos, seu cartulatos vel offert os, et qui super terram earumdem ecclesiarum résident, nulli liceat distringi redibitiones, vel illicitas occasiones in perpetuum requirere. Si quis autem hoc contradixerit, et hanc nostram oblationem infringere conaverit, sciât se pœnara persolviturum Abbalibus ipsius monasterii. Et ut baec nostra auctoritas firmior habeatur, ac Deo auctore inviolata conservetur, manu propria subter roborare decrevimus, et anulo nostro sigillare jussimus.
SIGNUM KAROLI [monogramma] GLORIOSSIMI REGIS.
Karolus gratia Dei imperator Augustus. — Jacob ad vicem Radonis. — Data octavo decimo calendas Martias anno vicesimo Regni nostri. Indictione septima. A et uni civitate Fapia in Dei nomine féliciter. Amen.
DIPLOME DE l'lMPEKEUR OUI OIS II1 (983).
In nomine samtœ Dei et individus Trinitatis. Otto divina favenle clément ia imperator Augustus.
• Ce diplôme, confirmant celui qu'Othon II, avait déjà accordé à l'abbaye en 980, doit être rapporté à la dernière année du régne de cet empereur, et après
Omnium sancla Dei Ecclesia fidelium nostrorumque prssentium scilicet, ac futurorum noverit indus tria, qualiter quidem monachi sancti et venerabilismoiiasterii Benedicti nostram adierunt celsiludinem deprecantes, quatinus nos pro Dei amore nostraeque animas remedio sub nostrae tuitionis, ac defensionis mundiburdium omnes res et proprietates S. monasterii Benedicti, quo pertinere ad sanctum dictum monasterium per aiiquod ingenium videntur, recipere dignaremur; ea videbcet ratione ut nullus Dux, Episcopus, Marcbio, Cornes, Vicecomes, Sculdacio, Gastaldio, nullaqueregni magna, velparva persona monachosinsanclo dicto cœnobio deservientes de omnibus Ikh minibus supra terras, et loca Beati Benedicti habitantibus, aliquam publicam functionem eiigere cogat, vel molestet illos videlicet, qui illis monachis, pro tempore ibi habitantibus deservire cupiunt. Si quis vero contra Ecclesiam et monasterium Beati Benedicti molestiam, aut injuriam de omnibus rébus, mobilibus et immobilibus, sivedehorninibus ad eos perlinentibus facere praesumpserit, sine legali judicio, sciât se compositurum auri purissimi libras centum, me* dietatem Kamerae nostrae et medietatem dicto jam monasterio, vel abbati, et monachis ibidem commorantibus. Quod ut venus credatur diligentiusque ab omnibus observetur, sigillo nostro banc paginam sigillare praecepimus. Adelbertus cancellarius ad vicem Pétri epiicopi, et ardiicancellarij recognovi, et subscripsi.
[Monogramma Oilonis.]
Data sexto kalendas Septembris. Anno Dominiez Incarnationis no-# centesimo octuagesimo tertio. Indictione undecima, regni vero Domini secundi Ottonis XXII, Imperij vero ejus decimo.
Actum in Larinensi loco prope Civitatem.
son aventureuse campagne contre les Grecs et les Sarrasins de l'Italie méridionale. Proclamé rot de Germanie dés 961, et couronné empereur en 975, Othon II mourut à Rome le 7 décembre 983, n'étant âgé que de vingt- huit ans. Un autre diplôme d'Othon le Grand, donné en 961 à la prière d'Adélaïde, sa femme, est aussi conservé dans les archives du Sflont-Cassin.
