SANCTI AUGUSTINI SERMONES SUPPOSITITIT

(P. L:,t. xx, col. 1752. N°37

De immolatione Isaac.

Venerunt ergo ad locum quem dixerat Deus : ambo pariter aram construuntsacerdotes; ligna aræ imponit, filium alligavit, et extento gladio, angelus : Ne percutias puerum, exclamavit, etc.

Videte fratres Abraham patientia fortem,devotione constantem,

coup de sacramentaires soit pour le début du Carême, soit au moins pour un des jours de la sainte Quarantaine. Cf. Bergame, col. 34; Gerbert, Monumenta lit., t. 1, p. 37 et 39. Pamélius, t. n, p.556, etc., etc. Pour l’homélie voyez aussi les œuvres de saint Ambroise, à qui elle est attribuée. P. L. t. xvux, col. 686.

APPENDICE H. — CENTONISATIONS PATRISTIQUES

Boggro

(Suite)

mentum. Devotio dicebat : Percute ; pietas clamabat : Parce. Illa provocabat, ista revocabat. Filius tamen moriturus jacebat non vincolis arduis inretitus,sed officitum pietatis indutus, etc. Sed ecce divinitas,quæ jusserat ut feriret,iterum dicebat : Parce, parce, inquit devote pater, parce religiose percussor, parce sine crimine parricida. Ego libens victimam tuam acceptavi; volum non reprobo, sacrificium laudo, fidem non repello.

Tu quidem non perimes filium, sed facti tui per sæcula manet exemplum, etc.

SANCTI AUGUSTINI (Suite)

non cum aliqua fera luctantem, sed cum natura pugnantem. Devotio dicebat. Percute : pietas clamabat : Parce. Illa revocabat ista provocabat. Filius tunc moriturus jacebat : erigit dexteram feriturus, et locum quo libens percutiebat,aucupat.Parce,inquit Abraham. Qui jusserat ut feriret, modo vociferetur ut parceret etc.

Parce inquit devote pater parricida sine crimine, parce.

Tuum sacrificium quod paraveras intendi, ego quod jusseram ut obtulisses accepi; in voto probaui, quod in facto renui, acceptavi votum, nec repul sacrificium, laudo Jidem, nec reprobo pietatem, nec tibi patior inferri orbilatem, etc.

Remarquons aussi en passant une sorte de rime, qui marque et accentue ce semble l'opposition des pensées : Devotio dicebat : Percute. Pietas clamabat : Parce: revocabat,'provocabat. —Jusserat ut feriret : vociferetur ut parceret. Le sermon a encore mieux conservé cette pratique. C’est un point sur lequel il sera peut-être intéressant de revenir un jour ou l’autre. Le missel mozarabe et le Liber ordinum nous ont conservé des:messes qui sont ainsi presque entièrement rimées. Cf. Liber ordinum, Inlatio, p. 254.

Mais nous avons mieux encore, et le missel mozarabe va nous fournir à son tour une exemple tout à fait typique de la façon dont les auteurs liturgistes se sont servis de l’homélie De sanctis pour la composition du formulaire des messes des Saints.

Nous empruntons cet exemple à la fête de saint Vincent martyr. Comme on le verra, notre tableau ne donne pas la messe

entière, du reste, nous le répétons, notre thèse ne doit pas être

trop généralisée ; dans-le cas présent les formules les plus im-

portantes : Missa, Postsanctus, Inlatio, font l’objet de notre étude

comparative.

MissEzL MOZARABE

(P. L., t. zxxxv, col. 675 et 678 sq.)

In festo säncti Vincentu martyris missa,

Cunctorum licet, dilectissimi fratres, gloriosas martyrum passiones, quas distincta regionibus loca meruerunt : una fides faciat omnibus indiscreto honore venerabiles : meritoque eis non sit dispar reverentia colendi : quibus par fuit causa moriendi : tamen proprium sibi quiddam in ipso celebritatis officio civilis amor vindicat : et cognita provincia ad illam gratie dignitatem nature jungit religionem.Quia major fit leticie ambitus : in quo patrie servit affcctus. Quoque nos sancto beatissimoque Vincentio : cujus ita sumus, ut noster est; jure debemus. Qui genitalis solialumnam plebem : et patrocino erexit et üitulo. Magnus confidentia divine protectionis existens : qui vernaculos populos ornaturus assereret : asserturus ornaret.

Qui eorum devotionem Deo inregeret : quorum obsidem es dedisset. Ut inter diversas mundi

SERMON ATTRIBUÉ A S. Léon Er À S. AUGUSTIN

(P.L., t. ziv, col. 5o1t et t. xxxix., col. 2095.)

Sermo XIII in natal S. Vincenti martyris

Cunctoram licet, duilectissimi, gloriosas martyrum passiones,quos distincta regionibus loca meruerent, una fides faciat omnibus indiscreto honore venerabiles : propriam tamen sibi in hoc venerationis obsequio illi vindicant dignitatem,qui Ecclesiam Dei et documentis præ cœteris erexerunt, et patrociniis adjuverunt. Inter quos juste beatum levitam Vincentium, cujus confessione etmorte Christum incredulisprædicatum incuntancter agnoscimus, catholicis studuis celebramus.

Qui ut fidelium devotionem Deo studiosius commendaret, altiori charitatis flammescens affectu, morti sese tandem fideliter obtulit, quo videlicet robur fidei in solidissima petra Christo funda-

tum sequacibus imitandum da-.

retur; nec non et semen apostolicæ prædicationis per eum pluribus disseminatum, ope suo intercessionis tutum, ac perfectæ

Pre

APPENDICE H. — CENTONISATIONS PATRISTIQUES 303

Missez MozARABE (Suite)

partes : que semine Apostolice predicationis suscepto : perfectam frugem in Martyribus obtulerunt : hec quoque hujus ope muneris gratia non careret : et domesticum sanctorum municipatum in illa celi statione non perderet. Habens in prorogandis : accipiendisque reliquiis et ispa quod redderet. Hanc ergo amplius propria venerentur, quam peregrinam murantur : Ut pro eis se potentiorem ostendat in beneficüs : quibus amabiliorem se agnoscit in gaudis. Suoque interventu et incolam lætificaturus et advenam : equale tuitionis auxilium reddat pro cineribus mundo etc.

Alia Oratio Convertere Domine.

Post Nomina Inter patriarcharum inclite.

Ad Pacem Christie cujus magnitudo.

Alia Deus cujus tunica… Post Sanctus col. 68r.

Vere sanctus : vere benedictus Dominus noster J. C. flius tuus, qui est gloria sanctorum : et corona Martyrum promissionis in-

SERMON (Suite)

consummationis fruge refectum, in cælestibus conderetur.

domum horreis

Hanc ergo amplius propria venerantur,quem eliam peregrina nürantur : quatenus eis se largiorem exhibeat in beneficus, quibus se amabiliorem cognoscit in gaudüs, fiaique in ejus solemnitate uberior lætitiæ ambitus de quo fidei crevit effectus.

Ch. 11. Hujus denique spiritus tanto virtutum munere claruit, ut sacri ministeru fultus officio, qui filium Dei Dominum nostrum secuturus esset in passione, ejusdem Christi calicem credentibus priusministraret in salutem.Cujus haustu feliciter mente ebriatus, rabidi hostis atque in Christum sævientis insaniam interritus adiit, modestussustinuit, securus irrisit, sciens paratus esse ut resisteret, ne sciens elatus esse quo vinceret : quia cuJus amore spiritalibus armis præmunitus resistebat, ejus adjutorio quidquid pœnarum in illum furentis ira excogitabat, insuperabilis fortiter patiendo vincebat.

MissEL MOZARABE (Suite)

dultor et pollicitationis Redemptor, etc. Ideoque nunc non lamine :

igniteque sartagines non : equulet sublimeque calastæ, non ungulæ ferreæque manus, non ergastulæ :

carceresque densis suppleti tenebris :

non stridor cathenarum : ac ponderatio gravis cujusque metalli.Non foci fragor et strepentis passim copia salis patentibus visceribus inlecta internis : nec fragmen le nudo adhibitum corpori, Datiani nequiverunt subjicere passion. Et cum in tantum persecutoris vecordia ferociss et: ut inhumatum, etc., etc.

Inlatio

col. 678.

Dignum et justum est : justum et dignum est, nos tibi agere gratias omnipotens Deus. Pro cujus nomine ille noster gloriosus toto orbe Vincentius levitici honoris gradu potissimus, etc., etc. Illudque concilium sanctum miraretur, per quod persequens mineratur. Videbat namque alio defossatas in visceribus verberum scrobes et in sævientis supplicio ferientis manumplus vulneris invenire, quam corroris.

Nudaque ossa non jam carnem iclibus probare : sed sanguinem.

Solumque vigentem spiritum, eo stulticiam exprobare judi-

cis : qui potentiam provoca-

SERMON (Suite)

Ideo hunc non laminæ ignitæ sartagiris, nonequulei non ungulæ ferreæque manus non vires pavendæ cædentium, nec dolor scissorum membrorum, non foci fragor et strepentis in patentibus visceribus salis injectio, Daliant quieverunt aliquatenus subdere passioni. Sed dum in tantum ejus vecordiæ tumor excresceret, ut tantis passionum subactum doloribus aut vicisse aut interemisse se lætabundus extolleret etc., etc.

Ch. mm. Ex quo illud sane erat mirabile, quia quantum iste extransecus multiplici pœnarum genere contritus arctabatur, etc., etc.

Contemni se videns sæviebat, nec in quem jam vindictam inferret veniebat.

Videbat namque desævientium manus carnificum plus in eo invenire vulneris quam corporis, solumque vigentem spiritum éo stultitiam exprobare suam : quo provocaret verilalis norma. Qua propter credens quod causam confasionis averteret, si personam quæ se spreverat absentaret, minusque Dacianus erubesceret si Vin-

APPENDICE H. — CENTONISATIONS PATRISTIQUES 305

MissELz MOZARABE (Suite)

ret auctoris. Carceris queruntur angustie : et obstrusus omnino locus : quo detruderetur eligitur.

Non jam qui pestem persecuüonis augeret : sed qui laudem confessionis absconderet,

Credens quod causam confessionis averteret, si personam qui se spreverat absentaret. Minusque Datianus erubesceret, si Vincentium populus non videret.

Contuse substernitur : teste : quo jaceat, quarum ad nocendum natura hinc acuitur : si frangatur.

Ut reddita membra tormentis ea sustinerent fragmina, quæ secarent, alque in vim se acuminis mole sua superjacens corpus urgeret :

sed fallitur judicü sui opinione crudelitas. Nam Majestas tua famulo suo amplius in confessione comutata, infert novam veteribus tenebris lucem et tabernaculum 'sibi, amici sui reddidit ergastulum. Fovet laceros artus, medicat Dei manus et ad venustiorem soliditatem, suppletis plagarum ossis ultra laterum damna compensal, insolita tanti luminis claritate perculsi, obstupuere custodes. Vocem

hymnam concinentis mens palidi

janitoris expavit : currit exanimus

SERMON (Suite)

centium populus non videret, jussit eum a publico removeri. Sed ne sic quidem careret supplicio conlusa qua jacebat testa substernitur :

ul vis acuminis, concisam molem superjecti corporis plus discinderet, reddita tormentis membra quæ secarent obvia susciperent fragmenta.

alque

Ch. 1v. Fallitur tamen vincendi opinione cæca crudelitas. Nam Divina bonitas, dilectum suum amplius in confessione comitata, infert novam tenebris lucem,et tabernaculum splendidum obscurum reddit ergastulum. Fovebat laceros artus, medica Dei manus, et venusliori pristinæ sanilatis augmento fossi lateris damna supplebat. Insolita igitur hujus luminis claritale perculsi, obstupuere custodes, quin et vocem angelis hymnum Deo concinentibus, mens pallidi janitoris expavit. Currit exanimis

MissEL MOZARABE (Suite)

metu minister ad præsidem gravius reverentis relatio nunti percussura quam gladu.

Cum nec posset ex magnitudine rei tacere quod viderat : et non auderet Domino dicere : quod volebat. Mox in sermone narrantis tremor occupat : dolore lacerat : furor inflammat. Mortis pœna subtrahitur,cui pompa carceris invidetur. Profana inferendi exitus complementum suspendit industria : non volens parcere si desistat : sed timens coronare si puniat : Profertur ex tllo cælestis gratin secum alque in secreto habitantis recessu, et pulcrior si adhuc sit passurus el forhor. Sed ubi desiderium viri ad regnum Dei anime oblatione tendentis intelligüt : hoc detrahendum meritis credidit. Quod tormentis quoque titulum contraheret laudis : si numerum incideret questionis.

Nec tantam gloriam justicia redderet : si vita penam non tolleret.

Sulcatis per ungulam costis : et patentibus sejuncta nervorum crate compagibus : lenis ac blandioris strati fulcra substituit. Et cum deficere eum odio sancte confessionis exoptet; tamen eum vivere adhuc mendacio sue miserationis infamet : ac si amoto paululum modicumque canifice animam quietus exalet : dicatur

SERMON (Suite)

münisler ad præsidem, quem gravius relatio nant quam ictus erat percussura gladi : Et cum non posset ex magnitudine rei, tacere quod viderat : tremor, Jjudicem oc-

cupat, dolor lacerat, furor inflammat, et ne in pœnis vincens Vincentius, gloriam obtineret martyrii,citius, inquit Dacianus, producature carcere, ne dum insistimus rebellem punire, videamur eum potius victoria coronare.

Profertur itaque ex illo tetri carceris barathro, cælesti quidem gratia pulchrior, et si adhuc esset passurus, robustior. Sed ubi desiderium ad regni vocationem tendentis, nullo pænarum vel mortis genere frangendum intelligit : jubet invida mens lenioris strati fulcra substitui, acblandiori cum requie confoveri : scilicet, ut si amoto paululum carnifice, animam quietus exhalaret, diceretur non esse occisus, sed mortuus.

Quasi non eum pœna peremerit, cum quo et pœna simul perierit.

Ch. v. Interea beatum Vincentium cælestis aula suscipit, ac beatæ felicitatis munere donat. Ad cujus ingressum angelici lætantur spiritus omnesque si mul concives gratulantur sancti.

APPENDICE H. — CENTONISATIONS PATRISTIQUES

MissEL MOZARABE (Suite)

non occisus fuisse sed mortuus.

Quasi non eum pœna consumpserit in quo et pœna consumpta est.

Gratias ergo tibi Jesu bone, quod, anima tuo digna consortio quæ pertinax tulit supplicium, ei mendax

fuit obsequium. Et quæfuit contenta quod fureret, hoc sit dedignata quod parceret. Sic redeuntem ad Dominum suum celestis suscepit aula Vincentium : ut eodem in supernis penetratibus jam recepto : Datianum corpus ejus vinceret :

quem Datianus etiam in corpore non vicisset. Comperto Sancti transitu, ejus sibi permittit cadaveris expiatione vindictam, cujus gemit ex virluhs perfectione victoriam, Exponi semesacomedentibus furore

suo membra liloribus, avibus mandat et canibus, ut tali pastu eorum impleret ventrem, quorum gereret mentem. His tamen parcentibus : ille deterior : ut majori meritorum miraculo eorum consuetudo mutaretur : quorum natura non tollitur.

Mittitur avis generaliter inhumatis inimica corporibus, que eo persequatur improba quo alatur. Sed in laudem Dei cresceret gratiam