PB
col. 1787.
Tractatus LV in Joannis Evangelium
Hæcergo sciens, surgit a cœna, et ponit vestimenta sua; et cum accepisset linteum,præcinzit se deinde mittit aquam in peluim, et cepit lavare pedes discipalorum, et extergere linteo quoerat præcinctus.
N° 6 Debemus dilectissimi sensum Evangelistæ diligenter attendere. Locuturus quippe de tanta Domini humilitate,
Missaze GOTHICUM (Suite)
Immolatio Missæ
Dignum et iustum est per Jesum Christum Fillum tuum Dominum nostrum Quisuorum pedes discipulorumlinteo præcinctus abluit, et humilitatis exemplum transiturus eisdem de mundo reliquit. Magister quippe verissimus factis informat, quos monitis salutaribus frequenter instruxerat.
MissALE MOZARABICUM (Suite)
Ex Missa col. 415-416.
Inlatio
Dignum et iustum est : nos tibi sancte pater omnipotens gratias agere : et Jesu Chnisto filio tuo, Cuius nos humanitas colligit humilitas crigit : traditio solvit :
pena redimit : crux salvificat. Sanguis emaculat : caro saginat. Qui se ipsum pro nobis hodie tradidit : et culpe nostre vincula relaxavit.fQui ad commendendam fidelibus bonitatis sue,
hunulilatisque magnificentiam : etiam traditoris sui non dedignatus est pedes abluere : cujus jam manus previdebat in scelere. Sed quid muirum : si dum minislerium forme servilis voluntarie morti vicinus adimplet : posuit
L'a bits
SANCTI AUGUSTINI (Suite)
prius celsitudinem ejus voluit commendare. Ad hoc pertinet quod ait, sciens quia omnia dedit ei Pater in manus, et quia a deo exiit et ad Deum vadit. Cum illi ergo omnia Pater dedisset in manus, ille discipulorum non manus sed pedes lavit : et cum se sciret a Deo exlisse, et ad Deum pergere, non Dei Domini, sed hominis servi implevit officium. Ad hoc autem pertinet quod etiam de traditore ipsius, qui jam talis venerat, qui nec ab illo ignorabatur, præloqui voluit; ut hoc quoque ad maximum cumulum humilitatis accederet, quod etiam illi non dedignatus est pedes lavare : cujus manus jam prævidebat in scelere. Quid autem mirum, si surrexil a cæna el posuit veslimenta sua : qui cum in forma Dei esset, semetipsum exinanivit? Et
APPENDICE H. — CENTONISATIONS PATRISTIQUES
MissaLE GOTHICUM (Suite)
Sed quid mirum si præcinæit se linteo ; qui formam servi accipiens habitu est inventus ut homo ? aut quid mirum si misit aquam in pelvim, ut lavaret pedes discipulorum, qui in terra sanguinem fudit ut immunditiam dilueret peccatorum ? Ille itaque linteo quo erat præcinctus pedes quos laverat tersit, qui carnem qua erat indutus evangelistarum vestigia confirmavit.
Lavavit ergo pedes discipulorum Dominus; quorum autem pedes extrinsecus abluebat,ipsorum animas indulgentiæhyssopointrinsecus expiabat ! Turbatur Petrus cerneus exemplum tantæ humilitatis in rege tantæ majestatis ; tremiscit pavens humanitas quia ad ejus vestigia
MissALE MOZARABICUM (Suite)
vestimenta sua : qui cum in forma Dei essemetipsum exinanävit.
Quid mirum si præcintit se linteo : qui formam servi accipiens habitu est inventus ut homo ? Quid mirum simisit aquam in pel-
set :
unde lavaret discipulorum,
vim
pedes qui in terra sanquinem suum fudit quo immunditias dilueret peccatorum : Quid mirum si linteo quo erat præcinclus : pedes quos laverat tersit, qui carne qua erat indutus evangelistarum vestigia confirmavit.
Et linteo quidem ut se precingeret:
posuit vestimenta que habebat, ut autem formam servi acciperet :
quando semelipsum exinanivit : non quod habebat deposuit : sed quod non habebat accepit. Crucifigendus sane suis expoliatus est vestimentis : et mortuus involutus est linteis : el lola illa ejus
SANCTI AUGUSTINI (Suite)
quid mirum si præcinæœit se linteo : qui Jormam servi accipiens habitu inventus est ut homo ? Quid mirum si misil aquam in pelvim unde lavaret pedes discipulorum, qui in terra sanguinem suum fudit quo immunditiam dilueret peccatorum ?
Quid mirum si linteo quoeratpræcinctus,pedes quos laverat tersit, qui carne qua erat indutus, evangelistarum vestigia confirmavit.
Et linteo quidem ut se præcingeret posuit vestimenta quæ habebat :
ut autem formam servi acciperet quando semetipsus exinanivit, non quod habebat deposuit, sed quod non habebat accepit. Crucifigendus sane suis expoliatus est vestimentis etmortuus involutus est linteis : et lota illa ejus passio nostra purgatio
MissALE GoTHICUM (Suite)
sese inclinare dignatur divinitas. Sed nisi Deus ad hominem humiliatus inclinaretur ; ad Deum homo erectus numquam levaretur. Ex tunc enim homo, viventium terras cæpit adpetere, ex quo Deus in regione mortalium humanitatis est dignatus lumen ostendere.
Ante c.
MissALE MOZARABICUM (Suite)
passio credentium est facta purgatio Passurus igitur exilia, premisit obsequia. Non solum eis quibus subiturus venerat mortem. Tanta quippe est humane humilitatis utilitas :
ut eam suo commendaret exemplo divina sublimitas. Quia homo superbus in æternum periret : nisi illum Deus humilis inveniret. Ut qui periret superbia deceptoris :
salvaretur humilitate puüssimi redemptoris.
SANCTI AUGUSTINI (Suite)
est. Passurus igitul exilia, præmisit obse= quia non solum eis pro quibus erat subiturus.
mortem sed etiam ill qui eum fuerat traditurus ad mortem. Tantas est quippe humanæ hu=\ militatis utilitas. 1 Ut eam suo commendaret exemw plo etiam divina subli-s mitas quia homo super-« bus inæternum perirel:
nisi illum Deus humuülis inveniret. Venit enim filius etc. (Luc, xIx, 10). Perierat autem superbiam deceptoriss secutus, ergo humilitatem Redemptoris se= quatur inventus.
Le missel mozarabe, on le voit, serre de plus près le texte de
saint Augustin, au moins tel qu'il nous a été conservé dans | l'édition que nous en avons sous les yeux. Il pourrait se faire,« en effet, que les variantes du Gothicum fussent tout simplement« une lecture plus complète d’un texte de saint Augustin mieux conservé. Quoi qu'il en soit, après une lecture attentive de» notre tableau, il faut bien conclure que nos deux préfaces… portent fortement l'empreinte du style caractéristique de
l'homélie ou du sermon. Chose assez curieuse, toutes less formules de nos deux messes sont totalement différentes, il n°y« a accord que dans les préfaces, et c’est précisément sur un passage de saint Augustin que porte l'accord. Pour ce qui est
APPENDICE H. — CENTONISATIONS PATRISTIQUES
des variantes de nos deux textes, on peut encore les expliquer en supposant que les auteurs de nos messes les ont empruntées à un autre passage patristique, ou bien les ont tirées de leur propre fond. Quant à l'hypothèse d'un texte de saint Augustin | mieux conservé que nous avons émise quelques lignes plus |“haut, on pourrait peut-être l'expliquer par ce fait que saint
Augustin dictait lui-même ses œuvres oratoires, mais le plus | souvent après le sermon (1).
. … Nous passons maintenant à un autre exemple non moins | frappant que le précédent. Il nous est fourni, cette fois, par la “préface de la fête des Saints-Innocents, dansle Missale gothicum | comme aussi dans le fameux Sacramentaire gallican ou Missel | |
de Bobbio.
(Muratori, col. 799).
| Bossio À |
Missa sanctorum Infantum
Anonyme
Deus cujus hodierna die præconium Innocentes.
Collectio
Deus lactentium fides.
Post Nomina
Deumomnipotentem oremus qui bethlemitice (plebi) ac dominicæ civitati pro temporalibus ærumnis gaudia æterna tribuit : ut Rachel sanc-
Goraicuu (Muratori, col. 530)
Missa in natale sanctorum In fantum
Anonyme
Deus qui universam Ecclesiam tuam.
Collectio
Deus omnipotentiæ achenignitatis Deus misericordiæ aique pietatis qui bethlemitice (plebi) ac dominice civitati pro temporalibus ærumnis gau-
(x) Cf. Dictionnaire de théologie, t.1, col. 2305.
MozaRABICUM (PE tre col. 208)
In natale SS. Innocentum Missa
Catholicam dilectissimi fratres.
Ala Oratio
Deus cujus misericordiæ.
Post Nomina
Deus omnipotentiæ ac benignitatis Deus misericordiæ, etc.
Boggio (Suite)
ta plorans : quæ proferebat ex dolore gemitum nollet ex consolatione solatium :
quæ licet videretur de præsente Infantum amissione conterrita, erat tamen de martyrii beata perpetuitate secura.
Ad Pacem
Deus,qui martyrio et innocentia parvulorum, triumphalem hunc diem esse fecisti; exempla adaugendam fidem ecclesiarum tuarum proficientibus exaudire digneris.
Gorxicum (Suite)
dia æterna tribuisti :
ut Rachel sancta plorans filios suos :
quæ præferebat ex dolore luctum nollet ex consolatione solatium : quia videlicet videretur de præsenti taninfum amissione conterrita : erat tamen beata de martyrum perpetuitate secura. Da cunctis, Domine in hoc loco consistentibus et universæ plebi istius loci :
ut sic habeant ex sanctæ vilæ conversatione palmam.
Sicut habuerunt parvuli ex passione victoriam.
Post Nomina
Deus, qui id quod per infantiam videtur exiguum, magnum facis esse per merita :
quiprimordia adventus tu triumphis glorificas parvulorum : prius eos passionis marlyrio, quam ætlatis provehis incremento. Felix mors eorum et beatificanda conditio : per quam eis contigit ut sæviliam
MozaraBicuM (Suite)
ut Rachel sancta plorans filios suos : quæ proferebat etc.
Da cunctis Dominein hoc loco etc.
Sicut habueruniparvuliex passione vicloriam : quo eorum meritis : et salus wviventium : et defunctorum requies impetretur.
Ad Pacem
Deus qui martyrio innocentium parvu-.
lorum triumphalem hunc diem esse fecisti : et exempla ad augendam Ecclesiæ tuæ fidem proficientibus tribuere dignatus es : dum beatissi-
APPENDICE H. — CENTONISATIONS PATRISTIQUES
Bogsgio (Suite)
Contestatio
Vere dignum et justum est omnipotens Deus, per Christum Dominum nostrum,
Gorxicuu (Suite)
erudelissimi Herodis devicerint triumphando; et christum mererenlur in præmio.
Da huicpopulo tuo nomini consecrato per consimilis gratiæ admirationem meritorum similium dignitatem ut qu hanc sanctorum Infantum festivitatem pro honore nominis lui celebrant, ad ipsorum Infantum beatitudinem, profectu fidei semper ascendant. Quod ipse præstare digneris qui.
Immolatio Missæ
Dignum et iustum est : vere dignum et iustum est : nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, æterne Deus prohispræcipue, quorum hodierno die annuafestivitate recolentes memoriam passionis celebramus :
quos Herodianus satelles lactantum matrum uberibus abstraxit. Qui jure dicun-
MozaraBicum (Suite)
mi infante illi etiam passionem hodie prompte vicerunt.
Da huic populo tuo nomini consecrato per consimilis gratiæ admirationem meritorum similium : dignitatem ut ad hanc sanctorum Infantium beatitudinem et profectum fidei et pacis semper ascendat.
Pauzr pracowt Houizrarus CPE RixeT; col. 1176.)
In Natali Innocentum
(Ex beato Chry-
sostomo)
Dedicatur novus ab infantibus sermo sanctis laudibus Christi. In gloriam Domini primam vocem aperiunt innocentes. Fiunt diserti laude, qui fuerunt imperiti sermone.
Offerunt Domino primitias linguæ, novos
Bosgio
Qui rutilante fonte in Bethlehem civitatem, Infantes qui ælate loqui non poterant, laudem domini cum gaudio resonabant :
Occisi prædicabant quod vivi nequiverant loquentes :
Infans Christus transmithit ad cælos nova exsenia Patri, primitias exhibet genitori. Per Christum Dominum nostrum.
Gorsicum (Suite)
tur Martyrum flores; qui in medio frigore infidelitatis exorti, velut primas erumpentes Ecclesiæ gemmas quædam persecutionis pruina discussit, rutilante fonte in Bethlehem civitatem. Infantes enim quia ælate loqui non poterant; laudem Domini cum qaudio resonabant. Occisi prædicant; quod vivi non poterant. Loquntur sanguine quod lingua nequiverunt. Contulit his Martyrium laudem; quibus abnegaverat lingua sermonem.
Præmittit Infantes
Infans Christus ad cælos, transmittit nova exenia Patri; primitias exhibet Genitori parvulorum prima martyria, Herodis scelere perpetrata. Præstat hostis corpori dum nocet, beneficium tribuit, dum occidit (invideret enim eorum gloriæ si amaret. Sed aliæ sunt terrestres pugnæ, aliæ cælestes victoriæ In prælio
Pauzr Dracowr
(Suite)
oris immolant fructus, verborum principia libant. /nfantia .
enim quæ per ælalem loqui non poterat, glo-« rias Dei cum gaudio resonabat, etc.
Qui sint ubi sint, quam laudem intu-.
lerint, quæro, qui loqui non norant. Neque enim ætas illa poterat posse quod natura non dederat, aut celebrari a talibus poterat, quod institutio denegabat. Dicunt namque Domino laudes, trucidati .
ab Herode lactentes, :
loquuntur sanguine | quod lingua non possunt. Passione canunt quod sermone non norunt, occisi prædicant quod vivi non poterant. Nec novum quid dicitur, ut innocens sanguis aut Deo referat laudes, aut suas indicet passiones, cum Abel san- guis clamet ad cælum, aut occisorum animæ ab altari vociferentur ad Deum.
APPENDICE H. — CENTONISATIONS PATRISTIQUES
Goruicuu (Suite)
Christi) moriendo vivitur, cadendo(re)surgitur victoria per interitum comprobatur.
Pro his ergo benefciis et pro præsenti solemnitate, immensas pietati atiuæ grats referentes, potiusquam rependentes, cum sanctis Angelis et archangelis qui unum, Te Deum dominantem, Distinctumnec divisum, Trinum nec triplicem, Solum nec Solitarium, consona laudamus voce dicentes :
Pauzr Draconis (Suite)
Contulit martyrium laudem, quibus negaverat nalura sermonem, elc., etc.
Nectimuit ætasilla mortem, nechorruit.
Timere enim non potuit, quæ timere non novit. Transmittit infantes, infans Christas ad cælum, offert nova exermia Patri, primitias fructuum exhibet Genitori, etc.
Præstat hostis dum nocet, beneficium tribuit cum occidit; invideret enim eorum gloriæ si amaret. Sed aliæ sunt terrestres pugnæ, aliæ cælestes victoriæ. In prælio Christi moriendo vivitur, cadendo surgitur, vicioria per interitum comparaiur.
Comme on le voit par notre tableau, les formules de cette messe des saints Innocents se présentent avec des points de comparaison des plus suggestifs, dans les trois monuments différents que nous avons sous les yeux : missel de Bobbio, missel gothique, et missel mozarabe. Mais ce n'est point le lieu ici de traiter ce sujet et nous nous contentons d'en donner un apercu dans notre tableau, pour nous occuper uniquement de la préface, que nous ne retrouvons pas dans le missel
mozarabe, mais seulement dans les deux autres monuments gallicans.
On remarque tout de suite que le texte conservé par le Mis=« sale gothicum est beaucoup plus complet et nous aïde à reconstruire celui du missel de Bobbio sur plus d’un point. On s’en rendra un compte plus exact encore par l'étude de la composition de ce morceau. En somme notre préface est un nouvel exemple de centonisation patristique. Malheureusement nous n'avons pas comme pour le tableau précédent la certitude absolue sur le nom de l'auteur d’où l'on a tiré les passages centonisés qui ont servi de fond à notre préface.
En effet, dans l’homéliaire de Paul diacre (1) nous retrouvons pour la fête des saints Innocents un sermon tout à fait dans le style de notre formule, et on n’est pas peu surpris d'y lire les passages mêmes de notre préface, à l'exception du début. Nous donnons cette homélie dans notre tableau en ayant soin de souligner les passages centonisés. Nous avons ajouté entre parenthèses, dans la préface du Gothicum, la phrase (invideret enim, etc.) tirée de l'homélie, et qui donne un sens complet au reste de notre formule.
La phrase qui jure dicuntur, etc., qu'on ne trouve pas dans le missel de Bobbio, est peut-être une réminiscence d’un sermon attribué à saint Augustin, que nous lisons encore aujourd'hui au bréviaire au 2° nocturne de la fête des saints Innocents. Ce passage, nous dit dom Morin (2), est évidemment une allusion à l'hymne bien connue de Prudence, Salvete flores Martyrum.
Encore une fois nous ne savons rien de bien certain sur l'auteur de notre homélie. Paul diacre l’attribuait à saint Jean Chrysostome; mais on sait que presque toutes ses homélies ont été de nos jours différemment identifiées (3). Dom Morin a lui-même complété ce travail dans un article paru dans la Revue
(1) P. L., t. xcv, col. 1 176.
(2) Cf. Rev. bénédictine, 1891, p. 272, et P. L, t. xxxix, col. 2152.
(3) Das Homiliarium Karls des Grossen von Lic. Dr. Frietrich Wiegand, Leipzig, 1897.
APPENDICE H. — CENTONISATIONS PATRISTIQUES 297
bénédictine (1). Notre morceau s’y trouve attribué au Pseudo- Chrysostome, édition de Venise, 1549, t. 1, fol. 224 sq. Voilà à peu près tout ce que nous pouvons dire sur l’auteur de cette homélie. Quoi qu'il en soit, cet exemple est encore favorable à notre thèse, puisque le fond même de notre préface est tiré presque entièrement de ce sermon, qui nous aide sur plus d’un point à en reconstituer le sens un peu défiguré par la maladresse du copiste.
Le sacramentaire ou missel de Bobbio nous offre encore deux exemples que nous ne pouvons passer sous silence.
Le premier nous est fourni par la seconde formule d’une des messes quadragésimales conservées par ce sacramentaire sous le titre de Missa Jejunu.
Le ton de cette seconde formule conviendrait bien plutôt, ce nous semble, à la première oraison d'une messe gallicane telle que nous l’a décrite saint Isidore; elle nous en a du reste conservé tous les caractères distinctifs : Admonilionis est erga populum ut excitentur ad exorandum Deum. Peut-être a-t-elle été démarquée, c’est-à-dire qu'un copiste maladroit, et médiocre liturgiste, en aura fait tant bien que mal une seconde formule qui lui manquait. Ce cas ou un cas analogue n'est d’ailleurs pas rare dans le missel de Bobbio. Mais ceci est un peu en dehors de notre sujet. Il n’y a pas de doute encore ici, nous avons le petit invitatoire caractéristique de cette première formule gallicane. Il ne s’agit plus maintenant que de retrouver ce morceau dans une homélie patristique. C’est précisément le cas, et l’'homélie ou sermon xxvr de saint Maxime de Turin nous donne presque mot à mot le fond même de notre oraison.
Notons en passant que la même homélie a été attribuée par les Mauristes à saint Ambroise (2), mais nous croyons qu'elle
- est bien de saint Maxime; elle se trouve du reste parmi les œuvres regardées comme authentiques et non parmi les spuria, comme c’est le cas pour l'attribution à saint Ambroise. On retrouve dans quelques auteurs la pensée même exprimée par
(x) Cf. Revue bénéd., 1898, p. 4oo sq.
(2) Cf. P. L., t. xvn, col. 671, n° 3.
saint Maxime et centonisée dans notre formule (1), à propos
du jeûne du Carême.
Boggio
(cf. Muratori., p.820).
llem missa jejunü Anonyme.
Memores cælestium præceptorum.
Collectio
Tempus hoc sacratissimum, fratres dilectissimi, vehementi devotione ac sollicitudine celebremus, in quo Dominus noster quadraginta dierum vel noctium cursum absque ullo esus juvamine sub indumento corporis jejunawit.
Nam sicut reliquo anni lempore jejunare præmium est : ita in his diebus non Jejunare peccatum est. Illa enim voluntaria sunt jejunia; isla necessaria : illa de arbitrio, ista veniunt de mandato ad illa denique invitamur : ad isla compellimur. Precemur ergo Dominum, ut nobis tribuat remissionem peccaminum. Per.
Maximus TauriNensis
(P. L.,t. rvu, col. 584).
Sermo XXVI de Quadragesima XII. ,
Omniigitur sollicitudine, tem-« pus sacratissimum celebramus, | non prætereat nos dies absque, jejunio, non nos transeat una hebdomada absque vigiliis. Ile enim facit Quadragesimam, qui jejunando et vigilando ascendit | ad Pascha. |
Nam sicut reliquo anno jejunare præmium est, ia in Quadragesima non jejunare peccatum est. Illa enim voluntarian sunt jejunia, ista necessaria; ülla de arbitrio veniunt, ista de lege, ad illa invitamur, ad ista compelli-« mur. Sed videamus iste quadraginta dierum, etc.
Saint Maxime de Turin est bien, à notre avis, un de ces auteurs patristiques, dont les œuvres, spécialement ses Æomélies quadragésimales, auraient pu facilement être mises à contribution, par les compositeurs liturgiques. En eflet, il suffit de jeter un coup d'œil sur ces homélies pour reconnaître les nombreux traits de ressemblance qui existent entre le style de ces
(x) Cf. P. L., t. xxxix, col. 2022. Morin dans Revue bénédictine, n° &, octobre 1905, p. 515.
APPENDICE H. — CENTONISATIONS PATRISTIQUES 299
… : à : 5 ax 5
. pièces, et maintes prières du formulaire liturgique. L'exemple
précédent en fournissait déjà une preuve évidente, en voici un autre qui n'est pas moins suggestif.
SACRAMENTARIUM GREGORIANUM(1) (cf. Muratori, col. 300).
Dominica prima in Quadragesima Præfatio.
Vere dignum etc., per Christum Dominum nostrum. Qui continuatis.. quadraginia diebus et noctibus hoc jejunium non esuriens… (dedicavit).…
postea enim
...esuritt non tam cibum hominum,quam salutem, nec esca sæcularium epulas concupivit, sed animarum desideravit (potius) sancüitatem. Cibus (namque ejus) est redemptio populorum. Cibus ejus est (totius jvoluntatis affectus. (qui nos docuit).…
.. Operari non solum cibum qui terrenis dapibus apparatur, sedeum qui divinarum seripturarum lectione (percipitur). Per quem etc.
SAINT Maxime DE Turin
(P. L., t. zvnr, col. 310.)
Ex Homilia XXXVIII, de Quadragesima 11.
Hoc autem quadra genario numero se ipse Dominus exercuit.
Continuatis ergo quadraginta diebus.… haec jejunia non esuriens Dominus (procuravit) sed dicit illum evangelista esuriisse postea.
Quomodo ergo potest fieri, ut qui tot dierum numero famem sitimque non senserit, postea esurierit ? Esuriebat plane, nec negare possumus quod esurierit ;
Esurüt enim non... cibum hominum, sed salutem nec escarum sæcularium epulas concupivit, sed animarum desideravit (cælestium) sanctitatem. Cibus (enim Christi) est redemptio populorum; cibus (Christi) est (paternæ) voluntatis effectus : (sicut ipse ait) : Meus cibus est ut faciam voluntatem Patris, qui me misit (Joan. 1v.) Unde et nosesuriamus cibum, non qui terrenis epulis apparatur, sed qui divinarum scripiurarum lectione (colligitur) :
.…Ille enim corpus ad tempus nutrit, hic animam refcit in æternum. Explicit.
(x) Cette préface grégorienne est très connue, on la retrouve dans beau-
Jusqu'ici, on l’a vu, l'homélie du temps semble bien être la caractéristique essentielle de nos formules; c'est une des sources” auxquelles les compositeurs liturgiques sont allés puiser. En effet l'homélie patristique dans plusieurs des cas que nous avons donnés, après avoir servi pour la première formule, a été encore mise à contribution dans les autres, surtout dans la préface, où sa présence nous paraît moins naturelle.
Avec ce nouvel exemple que nous tirons du missel de Bobbio nous nous rapprochons davantage de l’homélie De sanctis.
Pour la composition du formulaire dans ces messes des Saints, nous retrouverons encore le même procédé dans plus d’un cas. Qu'est-ce en effet que notre Préface De Abraham, sinon un panégyrique abrégé, du grand patriarche? L'auteur ou le compositeur de cette formule aurait pu sans aucun doute être moins bref, notre tableau comparé en est une preuve. Rien n’empécherait de continuer notre préface et d'y ajouter de nouveaux traits empruntés à ce sermon qui malheureusement est anonyme, bien
qu'on l'ait attribué à saint Augustin.
Bossio SANCTI AUGUSTINI (cf. P. L., t. uxxn, col. 558.)
SERMONES SUPPOSITITII.
(P. L., t. xxxp6'col-1752- Ne
Contestatio de Abraham.
Vere dignum et justum est, omnipotens Deus, qui Abrahæ famolo tuo unicum filium, quem ipse dederas, in sacrificium tibi victimam esse jussisti, etc. O expectacolum dignum Deo ! O invictum devotionis triumphum, et magnum et inviolabile sacra-
De immolatione Isaac.
Venerunt ergo ad locum quem dixerat Deus : ambo pariter aram construunt sacerdotes; ligna aræ imponit, filium alligavit, et extento gladio, angelus : Ne percutias puerum, exclamavit, etc.
Videte fratres Abraham patientia fortem,devotione constantem,
coup de sacramentaires soit pour le début du Carème, soït au moins pour un des jours de la sainte Quarantaine. Cf. Bergame, col. 34; Gerbert, Monumenta lit., t. 1, p. 37 et 39. Pamélius, t. n, p.556, etc., etc. Pour l’homélie voyez aussi les œuvres de saint Ambroise, à qui elle est attribuée. P. L. t. xvu, col. 686. ;
APPENDICE H. — CENTONISATIONS PATRISTIQUES
Bosgio
mentum. Devotio dicebat : Percute; pietas clamabat : Parce. Illa provocabat, ista revocabat. Filius tamen moriturus jacebat non vincolis arduis inretitus,sedofficium pietatis indutus, etc. Sed ecce divinitas,quæ jusserat ut feriret,iterum dicebat : Parce, parce, inquit devote pater, parce religiose percussor, parce sine crimine parricida. Ego libens victimam tuam acceptavi; volum non reprobo, sacrificium laudo, fidem non repello .
Tu quidem non perimes filium, sed facti tui per sæcula manet exemplum, etc.
SANCTI AUGUSTINI (Suite)
non cum aliqua fera luctantem, sed cum natura pugnantem. Devotio dicebat. Percute : pielas clamabat : Parce. Illa revocabat isla provocabat. Filius tunc moriturus jacebat : erigit dexteram feriturus, et locum quo libens percutiebat,aucupat.Parce,inquit Abraham. Qui jusserat ut feriret, modo vociferetur ut parceret etc.
Parce inquit devote pater parricida sine crimine, parce.
Tuum sacrificium quod paraveras intendi, ego quod jusseram ut obtulisses accepi; in voto probau, quod in facto renui, acceptavi votum, nec repuli sacrificium, laudo fidem, nec reprobo pietatem, nec tibi patior inferri orbitatem, etc.
Remarquons aussi en passant une sorte de rime, qui marque
et accentue ce semble l'opposition des pensées : Devotio dicebat : Percute. Pietas clamabat : Parce : revocabat provocabat. —Jusserat ut feriret : vociferetur ut parceret. Le sermon a encore mieux conservé cette pratique. C’est un point sur lequel il sera peut-être intéressant de revenir un jour ou l’autre. Le missel mozarabe et le Liber ordinum nous ont conservé des messes qui sont ainsi presque entièrement rimées. Cf. Liber ordinum, Inlatio, p. 254.
Mais nous avons mieux encore, et le missel mozarabe va nous fournir à son tour une exemple tout à fait typique de la façon dont les auteurs liturgistes se sont servis de l’homélie De sanctis pour la composition du formulaire des messes des Saints.
Nous empruntons cet exemple à la fête de saint Vincent martyr. Comme on le verra, notre tableau ne donne pas la messe
entière, du reste, nous le répétons, notre thèse ne doit pas être trop généralisée; dans le cas présent les formules les plus importantes : Missa, Postsanctus, Inlatio, font l’objet de notre étude
comparative.
MissEL MOZARABE
(P. L., t. zxxxv, col. 675 et 678 sq.)
In festo sanchi Vincentu martyris missa,
Cunctorum licet, dilectissimi fratres, gloriosas martyrum passiones, quas distincta regionibus loca meruerunt : una fides faciat omnibus indiscrelo honore venerabiles : meritoque eis non sit dispar reverentia colendi : quibus par fuit causa moriendi : tamen proprium sibi quiddam in ipso celebritatis officio civilis amor vindicat : et cognita provincia ad illam gratie dignitatem nature jungit religionem.Quia major fit leticie ambitus : in quo patrie servit affectus. Quoque nos sancto beatissimoque Vincentio : cujus ita sumus, ut noster est; jure debemus. Qui genitalis solialumnam plebem : et patrocino erexit et tüitulo. Magnus confidentia divine protectionis existens : qui vernaculos populos ornaturus assereret asserturus ornaret.
Qui eorum devotionem Deo inregeret : quorum obsidem es dedisset. Ut inter diversas mundi
SERMON ATTRIBUÉ A S. Léon ET 4 S. AuGusTiN
(P. L'an cal" 5er et t. xxxix., col. 2099.)
Sermo XIII in natali S. Vincenti martyris
dilectissimi, gloriosas martyrum passiones,quos distincla regionibus loca merue-
Cuncloram licet,
rent, una fides faciat omnibus
indiscrelo honore venerabiles : propriam tamen sibi in hoc venerationis obsequio illi vindicant dignitatem,qui Ecclesiam Dei et do-
cumentis præ cœteris erexerunt,
et patrociniis adjuverunt. Inter quos juste beatum levitam Vincentium, cujus confessione et-
morte Christum incredulis prædi- .
catum incuntancter agnoscimus, catholicis studuis Qui ut fidelium devotionem Deo studiosius commendaret, altiori charitatis flammescens affectu, morti sese tandem fideliter obtulit, quo videlicet robur fidei in solidissima petra Christo fundatum sequacibus imitandum da-
celebramus. -
retur; nec non et semen aposto-
licæ prædicationis per eum plu-
ribus disseminatum, ope suo in- …
tercessionis tutum, ac perfectæ
APPENDICE H. — CENTONISATIONS PATRISTIQUES
MissEL MOZARABE (Suite)
partes : que semine Apostolice predicationis suscepto : perfectam frugem in Martyribus obtulerunt : hec quoque hujus ope muneris gratia non careret : et domesticum sanctorum municipatum in illa celi statione non perderet. Habens in prorogandis : accipiendisque reliquiis et ispa quod redderet. Hanc ergo amplius propria venerentur, quam peregrinam mirantur : Ut pro eis se potentiorem ostendat in beneficus : quibus amabiliorem se agnoscit in gaudüs. Suoque interventu et incolam lætificaturus et advenam : equale tuitionis auxilium reddat pro cineribus mundo etc.
Alia Oratio Convertere Domine.
Post Nomina Inter patriarcharum inclite.
Ad Pacem Christe cujus magnitudo.
Alia Deus cujus tunica… Post Sanctus col. 68r.
Vere sanctus : vere benedictus Dominus noster J. C. filius tuus, qui est gloria sanctorum : et corona Martyrum promissionis in-
SERMON (Suite)
consummationis fruge refectum, in cælestibus conderetur.
domum horreis
Hanc ergo amplius propria venerantur,quem etiam peregrina mirantur : quatenus eis se largiorem exhibeat in beneficüs, quibus se amabiliorem cognoscit in gauduüs, fialque in ejus solemnitate uberior lætiliæ ambitus de quo fidei crevit effectus.
Ch. 11. Hujus denique spiritus tanto virtutum munere claruit, ut sacri ministern fultus officio, qui filium Dei Dominum nostrum secuturus esset in passione, ejusdem Christi calicem credentibusprius ministraret in salutem.Cujus haustu feliciter mente ebriatus, rabidi hostis atque in Christum sævientis insaniam interritus adiit, modestussustinuit, securus jirrisit, sciens paratus esse ut resisteret, ne sciens elatus esse quo vinceret : quia cujus amore spiritalibus armis præmunitus resistebat, ejus adjutorio quidquid pœnarum in illum furentis ira excogitabat, insuperabilis fortiter patiendo vincebat.
MissEL MOZARABE (Suite)
dultor et pollicitationis Redemptor, etc. Ideoque nunc non lamine :
igniteque sartagines non : equulei sublimeque calaslæ, non ungulæ ferreæque manus, non ergastulæ :
carceresque densis suppletitenebris :
non stridor cathenarum : ac ponderatio gravis cujusque metalli.Non foci fragor et strepentis passim copia salis patentibus visceribus inlecta internis : nec fragmen te nudo adhibitum corpori, Datiani nequiverunt subjicere passioni. Et cum in tantum persecutoris vecordia ferociss et : ut inhumatum, etc. etc.
Inlatio
col. 678.
Dignum et justum est : justum et dignum est, nos tibi agere gratias omnipotens Deus. Pro cujus nomine ille noster gloriosus toto orbe Vincentius levitici honoris gradu potissimus, etc., etc. [Iludque concilium sanctum miraretur, per quod persequens mineratur. Videbat namque allo defossatas in visceribus verberum scrobes et in sævientis supplicio ferientis manumplus vulneris invenire, quam corroris.
Nudaque.ossa non jam carnem iclibus probare : sed sanguinem.
Solumque vigentem spiritum, eo stlulticiam exprobare judicis : qui potentiam provoca-
SERMON (Suite)
Ideo hunc non laminæ ignitæ sartaginis, non equulei non ungulæ ferreæque manus non vires pavendæ cædentium, necw dolor scissorum membrorum, non.
Joci fragor et strepenlis in paten-M tibus visceribus salis injectio, Da-w liant quieverunt aliquatenus sub-« dere passioni. Sed dum in tantum ejus vecordiæ tumor excresceret, ut tantis passionum subactum doloribus aut vicisse aut interemisse se“ lætabundus extolleret etc., etc.
Ch. mm. Ex quo illud sane erat mirabile, quia quantum iste extransecus multiplici pænarum genere contritus arctabatur, etc., etc.
Contemni se videns sæviebat, nec in quem jam vindictam inferret veniebat.
Videbat namque desævientium manus carnificum plus in eo invenire vulneris quam corporis, solumque vigentem spiritum éo stultitiam exprobare suam : quo provocaret verilatis norma. Qua propter credens quod causam confasionis averteret, si personam quæ se spreverat absentaret, minusque Dacianus erubesceret si Vin-
MissEL MOZARABE (Suite)
ret auctoris. Carceris queruntur angustie : et obstrusus omnino locus : quo detruderetur eligitur.
Non jam qui pestem persecutionis augeret : sed qui laudem confessionis absconderet,
Credens quod causam confessionis averteret, si personam qui se spreverat absentaret. Minusque Datianus erubesceret, si Vincentium populus non videret.
Contuse substernitur : teste : quo jaceat, quarum ad nocendumnatura hinc acuitur : si frangatur.
Ut reddita membra tormentis ea sustinerent fragmina, quæ secarent, alque in vim se acuminis mole sua superjacens corpus urgeret :
sed fallitur judicu sui opirione crudelitas. Nam Majestas tua famulo suo amplius in confessione comitata, infert novam veleribus tenebris lucem et tabernaculum ‘sibi, amici sui reddidit ergastulum. Fovet laceros artus, medicat Dei manus et ad venustiorem soliditatem, suppletis plagarum fossis ultra laterum damna compensat, insolita tanti luminis claritate perculsi, obstupuere custodes.
Vocem “hymnam concinentis mens palidi janitoris expavit : currit exanimis
APPENDICE H. — CENTONISATIONS PATRISTIQUES
SERMON (Suite)
centium populus non videret, jussit eum a publico removeri. Sed ne sic quidem careret supplicio contusa qua jacebat testa substernitur :
ul vis acuminis, concisam molem superjecti corporis plus discinderet, aîque reddita tormentis membra quæ secarent obvia susciperent fragmenta.
Cb. 1v. Fallitur tamen vincendi opinione cæca crudelitas. Nam Divina bonitas, dilectum suum amplius in confessione comitata, infert novam tenebris lucem,et tabernaculum splendidum obscurum reddit ergastulum. Fovebat laceros artus,medica Dei manus, et venustiori pristinæ sanitatis augmento fossi lateris damna supplebat. Insolita igitur hujus luminis claritate perculsi, obstupuere custodes, quin et vocem angelis hymnum Deo concinentibus, mens pallidi janitoris expavit. Currit exanimis
MissEL MOZARABE (Suite)
melu minister ad præsidem gravius reverentis relatio nunti percussura quam gladu.
Cum nec posset ex magnitudine rei lacere quod viderat : et non auderet Domino dice-
e : quod volebat. Mox in sermone narrantis tremor occupat : dolore lacerat : furor inflammat. Mortis pæœna subtrahitur,cui pompa carceris invidetur. Profana inferendi exitus complementum suspendit industria : non volens parcere si desistat : sed timens coronare si puniat : Profertur ex tllo cælestis gratim secum atque in secrelo habitantis recessu, et pulcrior si adhuc sit passurus et forlior. Sed ubi desiderium viri ad regnum Dei anime oblatione tendentis intelligüt : hoc detrahendum meritis credidit. Quod tormentis quoque titulum contraheret laudis : si numerum incideret questionis.
Nec tantam gloriam justicia redderet : si vita penam non tolleret.
Sulcatis per ungulam costis : et patentibus sejuncta nervorum crate compagibus : lenis ac blandioris strati fulcra substituit. Et cum deficere eum odio sancte confessionis exoptet; tamen eum vivere adhuc mendacio sue miserationis infamet : ac si amoto paululum modicumque canifice animam quietus exalet : dicatur
SERMON
(Suite)