PIÈCES JUSTIFICATIVES
LA PROPRIÉTÉ PRIVÉS Al VIN* SIÈCLE.
(Kitrail des Tradilionei de Wiswmboorg.)
N° 38. 1" mai C93, hildifridus, Managoldus et Waldswind .... donamus .... rem nostram in vilare gairclaigo....
N° 46. 1 er avril 695, Adalgisim .... constat nobis tibi vendidissc .... in villa gerleihes .... omnes res noslras quod nobis ex suicessione parentiim noslronim, hoc est paterno vel materno, seu de comparalii vel qnalibet attraclu nobis legibus obvenit ad integrum — hoc est mansis , domibus , xdificiis, pralis, campis, pascuis, silvis, aqnis, aquarumque decursibus, ad integrum, — seu mancipiis bis nominibus et ibidem commanentibus, liubane et adalmunt , cum omni peculiare eorum.
N° 43. 20 juin 696, Asulfus .... veudidi quantumeumque in villa gerleicovillare visus sum habuisse, tain terris, campis, pralis, silvis, aquis, aquarumque decursibus.
N° 150. 29 juin 712, sueidinundus et hildigernus germani, omnibus non hahetur incognitum qualiler tu, cum genitore no>tro Gundione, quoldam in
villa gerlaigo mansum ad cnmmanendiim cum campis, pralis, pascuis,
silvis, aquis, aquarumve decursibus, ad ipso manso aspicienle, ad integrum (einisli).
N° 186.30octob. 712, Adalgisus .... constie tibi vendedisse .... in villa gèrelaigi .... de terra arabili jurnales x, in campo uno, simul cum marca de silva seo, cl in aliis locis duas slirpis ad stirpmd. cum pascuis, aquis, aquarumque decursibus.
LES COURS COLONGÈRES DE l/ALSACE. 341
IS" G. 11 avril 713, Epplia.... donatum volo.... in niarca gaerlaigovilla .... niaasum un mn et terra arabilia ad ipso manso aspicienlc jurnales vm, ad integro, seu edificiis , silvis, pratis, pascuis, aquis, aquarumvc dccursibus de liheldtite mca.
N° 15. (730-739) Radoinus-.... donc... in gerlaicovilare .... qnicqnid ibi liabere islius presenli die visus sum, hoc est, tam mansis, terris, campis, pratis, silvis, pascuis, aquis, aquarumquc dccursibus et scrvum meuin nomine Watgiso, cum boba sua, vel cum omni peculiare suo, i<l est, tam terris, campis, casis, peculiis majore vel minore, cum censilia ipsius.
N° 7, 11) mars 742, Ratsuinda ... dono inter gerlagesvilare jurnales septem de terra culturali.
N" 142. 17 april 745, Agibarius .... donannis .... in gerlaigovilare, bobam unam , et ad III carrade prata.
N° 145. 5 fêvr. 758, Waccone .... dono .... porlionem meam in gerlaigovilla.
i\° 132. 1G mars 767, Reginfridus dono in gerlaigovilla , omnem
porlionem meam, qnicqnid in ipsa villa visus sum liabere et dominare, ad integrum, tam terris, pratis, pascuis, silvis, aquis, aquarumve dccursibus curlilis.
K* 128. 31 décemb. 773, Sigibaldus .... dono .... in gerlaichestorf .... quantumcumque in ipsis locis visus sum tendisse.
N M 53 et 178. G janv. 774, Sigibaldus confirme et explique la charte précédente.
N* 104. (7G5-792) Starcolfus .... dono .... in villa quod dicilur gerleichovilla , jurnales nu et dimid. , et de prata ad i carrad. de fœno , tolum et ad integrum.
N° 114. (7G5-792) Riltulba .... dono .... in villa quod dicitur gcrlaigowilare, et quicquid in ipsa villa liabere visa sum, lam terris, pratis, pascuis, omnia et ex omnibus, lotum et ad integrum.
N° 124. 7G5-792. Liudricus donamus in villa . quod dicilur gerlaico-
villa, hoba i, cum pralo ad caradas x, et vinea i ad carradas un, tam pratis, pascuis, silvis, aquis, aquarumque dccursibus, tolum el ad integrum.
92. 21 jul. 780, Ercanfridiia .... dono .... in villa gerlciheshaimmarca , hoc sunt, jurnales xx, prata ad tarr. vi.
N* 78. 23 DOV. 791, Waning et belphant .... condonavimus .... in gerleihesdorpb , quicquid ibi de paterno vel malerno jure nobis convenit.... lam terris, domibus, a?diliciis, pratis, pascuis, silvis, aquis, aquarumque decursibus, mobilia et immobilia, cullis et incullis.
iV 81. 27 décemb. 797, Waning confirme la charte précédente.
N° 52. 27 mai 742. Ranlwigus donne la moitié de son patrimoine à tauginhaime.
342 LES COURS COLONGÈRES DE l/ALSACE.
N° 149.22 avril 753, Gaddo .... dono ....quicquid in dauchendhorf ad meam partent perlinel, cum terris, domibus, edificiis, mansis, mancipiis, rampis, silvis, pratis, pascuis, aquis, aqnarumvc deenrsibus, raobilibus et iinmobilibus.
N* 128. 31 décemb. 773, Sigibaldus .... dono .... in Dauchendorf .... quantumeumque in ipsis locis visus sum lenuisse.
N°*53et 178. 6 janvier 774, Sigibaldus confirme la donation précédente.
N°63. 24 juin 774, Ribbaldus .... dono .... in matra ville, quicquid in ipsa villa visus sum haberc et dominare ad inlegrum, tam mansis, casis, domibus, edificiis, campis, pratis, silvis, aquis, aquarumve decursibus, excepto mancipia ; similiter in Daucbendorr in ipsa marca.
N° 71. 2C juin 774, Ado .... dono .... similiter in Dauchentborf ipsa ecclesia.
N° 181. Sacrosancta ecclesia sancta Maria, quod est conslructus in marcha dacbunheim , ubi in dei nomen ado pr. preesse videtur. Nos itaque Walderatus et Erchinbirga donamus .... infra marcha Dauchunheim de terra araturia jurnalis légitimas vu, et prata a carrata i.
Wanolfus dono .... infra marcha Moresheim de terra araturia jurnales i et de medio, prata peciola i.
Odoldus dono .... infra marca Marinesheim de terra araturia mitus i.
Hadoinus dono .... infra marca Dauchunheim de terra araturia mitus i.
Walderat dono .... infra marca Dauguuheim de terra araturia de jurnale tercia parte.
lleginberlus dono .... infra marca dacgunheim de terra araturia de jurnale tercia parte.
Gerratus dono .... infra marca Dacgunheim de terra araturia de jurnale tercia parte.
Similiter theolharius dono .... infra marca dacgunheim de jurnale peciola i.
Udalharcus donavil .... de terra araturia jurnales n.
Fraulinda donavit .... jurnale i infra marca dacgunheim.
Walderatus donavit in marca dacgunheim prata et carradas i.
Hadoirus donavit .... in marca Morincsheim jucus iv ijuch , arpent, deux tiers d'un journal) et prata carradas i.
N° 73. 770, Ado .... similiter dono in dauhunhaimomarca quicquid ibidem compara vi tam teiris, domibus, edificiis, pratis, pascuis, vineis, aquis, aquarumque decursibus, omnia et ex omnibus .... lotum et ad inlegrum.
N° 00. 20 mai 784, Gerbaldus .... dono .... ad daugendorp .... vinia una.
N* 117. 29 juin 792, Reccho .... tradidi .... illam partem meam de ecclesia ■Ha quw est constructa in villa thauenthorf .... quicquid ad ipsa aspicil de parle mea, tam terris, domibus, edificiis, pralis, pascuis, silvis, aquis, aquarumque decursibus.
N° 24. 5 mai 798, hiltolfus et thiotbertus tradiderunt per manum poleslativam coram teslibus, pro animaiu alboino .... in villa qui vocalur taukendorf, quicquid in ipsa villa vel in marca visus sum habere, curtilis, terris, vineis,
campis, pralis, pascuis, silvis, aquis, aquarumve decursibus , et servum i Mundnlfum , et quicqtiiil Engiltrud liabuil de mcdietate in ipsa marca.
N* 31. 23 decenib. 798, bildirichus el Albiricbus pr. tradiderunl in
villa qui dicitur daulihendorf hobani i inlegram ubi supra Ilcginbarius manc l, cum edificiis, terris, campis, pascuis, pratis, aquis, aquarumve decursibus.
Il serait facile de faire le même travail pour Preutschdorf, Printzheim, etc., pour ebacun des nombreux villages qui sont mentionnés dans les Traditiones.
Mais ces deux exemples suffiront pour prouver au lecteur, qu'a côté de la propriété seigneuriale , la propriété particulière était largement représentée;
Que celte propriété était souvent soumise à un morcellement assez considérable ;
Que les expressions empbatiques, avec les édifices, les terres, les champs, les prés, les pâturages, les forêts, les eaux, les cours d'eaux . les terres cultivées ou incultes, el tutti quanti , se rencontrent dans les aliénations de la moindre importance, aussi bien que pour les du/nain* s seigneuriaux;
Que les seigneurs n'étaient pas dans leur droit, lorsqu'ils s'appuyèrent, plus tard, sur des formules de ce genre pour réclamer la propriété nue ou complète, soit des communaux, soit des biens particuliers;
Que ces formules, à moins d'une mention spéciale, n'impliquaient, pour le seigneur, comme pour le dernier paysan libre, que le droit commun à la propriété et à la jouissance du communal indivis ;
Que les colons et les serfs étaient loin de former, au VIII e siècle, la majeure partie de la classe agricole de l'Alsace.
Procès-verbal d'nue «lance colongère.
(Archires de Saint-Morand , Haut-Rhin.)
En l'année où l'on compte, depuis la naissance de notre S. J.-Ch., 1575 ans, le lundi 2 mai , le noble et savant Hugues de Grandmont, prieur de Saint- Morand, a tenu un plaid, suivant l'ancienne coutume, dans le village à'Oberspechbach. A la demande (umbfrag) du juge, il a été unanimement reconnu par tous les colongers convoqués à ce plaid , qu'on laisse en vigueur (in Krefften verliliben zuelassen) les urbaires, franchises et droits que le susdit prieur possède au nom de son couvent. Et comme le susdit prieur venait de faire un nouveau terrier, on demanda une sentence, à savoir si ce nouveau terrier devait aussi avoir autorité. Les colongers, en qualité de jury donnant arrêt (urthel sprecher), l'ont accepté; cependant, si l'on produisait d'anciens documents ou d'anciens urbaires, ceux-ci conserveraient toute leur valeur. .
Voii i les noms des colongers juges —
344 LES COURS COLONGÉRES DR l/ALSACE.
Lorsqu'on eût ainsi consacré les rotules et les -droits de la colonge, M. le prieur se présenta «levant le tribunal colonger, cl, par l'entremise d'André Kamig de Wilerstorflf, son avocat, se plaignit de ce que Uli Kueni avait, l'année précédente, vendu quelques biens colonge», à l'insu et sans l'aveu de lui prieur et de son maire; ce qui n'élait ni dans le droit du susdit Kueni, ni conforme au rotule de la cour. Le prieur espérait donc obtenir le retrait de ces biens.
Sentence.
Les eolongers, comme jury souverain, réclamèrent, à l'unanimité, lecture de l'article du rotule invoqué par le plaignant. Cette lecture faile, les juges demandèrent à se consulter de nouveau , et, après délibéralion, il fut arrêté : Bien que Kueni, dans sa défense, rappelle qu'il a offert de vendre son bien au maire, ce que celui-ci recounail, il n'a pas renouvelé son offre au prieur, auquel le maire l'avait renvoyé, et a vendu à des étrangers. Ces biens seront donc retirés au profit du prieur.
Le même prieur porte une seconde plainte contre le susdit Kieni. Les dépenses faites au plaid précédent avaient été laissées à la ebarge des eolongers condamnés à l'amende. Kieni, l'un d'entre eux, n'a pas payé sa part, cl le prévôt a eu encore à ce sujet des frais d'assignation ou autres. Le prieur espère que l'on condamnera Kieni par sentence à solder sa pari et à rembourser les dépens.
Sentence.
Le jury souverain décide : Comme dans le plaid précédent Kieni a été condamné à une part aux dépenses colongères, on maintient cet arrêt, en l'obligeant à rembourser au prieur ses autres Trais.
Le susdit prieur demande en outre un porteur (collecteur), pour chacune des redevances, quelque nombreuses qu'elles soient, chose que les eolongers avaient refusé de faire; il sollicite donc un arrêt. Il est reconnu par la majorité des juges que le rotule ne prescrit pas de lui donner des porteurs pour chaque redevance. Ils décident donc qu'on s'en tiendra à l'ancienne pratique; que le maire continuera, comme autrefois, ;■ percevoir et à réunir les cens.
Le susdit prieur accuse ensuite Quintus Gu-li d'avoir un champ dépendant de la colonge et de ne pas en vouloir payer les rentes; il demande donc que ce champ soit retiré à Goeli.
Sentence.
11 a été reconnu ce qui suit. Comme, d'après la réponse du défendeur, ce champ paie des redevances aillenrs, on recherchera d'abord si l'on a des titres plus anciens sur ce bien , auquel cas on les maintiendrait en vigueur, en s'y conformant.
Le maire demande ensuite un arrêt. Comme Uli Kueni a de nouveau été condamné par les juges, ne doil-il pas supporter les frais de cette séance?
Il fut reconnu par les colongers : Vu que le prieur consent à faire compter la séance actuelle pour la séance ordinaire, on s'en tiendra là. On décharge donc Kueni des frais du plaid.
Fait les an et jour précités et en présence des personnes mentionnées cidessus.
APOLLINAIIS SCHM1DLI,
Le lecteur qui se rappelle notre chapitre sur les plaids colongers, comprendra la fin de ce procès-verbal. La séance à laquelle il vient d'assister, est une séance extraordinaire. La partie condamnée devrait donc payer aux colongers les frais de déplacement et de consommation; mais, comme le prieur renonce au plaid annuel, on veut bien la considérer comme une séance ordinaire.
Nous avons rencontré des milliers de procès- verbaux de ce genre; mais ce texte suffira pour faire apprécier le calme, le bon sens, la bénignité, l'esprit d'équité et d'indépendance, qui présidaient à ces assemblées populaires.
AlrrmBchlsMment d'une cour.
(Archive* du Bas-Rhin. G. 3131.)
JOANNES, DEI ET APOSTOLICE SEDISGRATIA EPISCOPIS ARGEJiTINENSIS , Oitinibut
presens scriptum intuentibus, tam presentibus, quam fuluris, cum subscriptorum noticia perpeluo saluiem.
Licet ex commissi nobis regiminis debito cunctarum ecclesiarum Nobis subjectarum commodis et honoribus inlenderc teneamur, ad ea tamen que nostre malricis ecclesie concernunt coramodum et honorem eo ferventiori et magis attento tenemur intendere studio, quo eidem majori vinculo alligamur, et ipsa tanquam mater et capul aliorum merito gaudere débet prerogativa potiori , hinc est quod
Cum singule curie ad dictam nostram matricem ccclesiam et ejus capilulum * pertinentes in singulis dicte nostre dyocesis opidis, caslris, villis, et locis quibuslibet aliis, infra nostras civitatem et dyocesim argent, situate, cum bonis earum seu in et ad eas pertinenlibus, nec non villici, procuratores seu gubernatures earundem curiarum, quoeunque tilulo nuncupentur cum eorum familia , domestica , inquilina , plena et tali gavisi sunl haclcnus , et gaudeant libertate,
quod ad easdem curias venientes seu manentes in eis , et ad ipsas fugtentes debitorum onerc gravali , seu deliclis causalibus , etiamsi vulnera vel homi-
COOftS COLOKC. 44
3 if» LES COURS COLONGKRES DR L'ALSACE.
cidia fuerint perpetrata, per justiciarios judiccs publicos seu quamlibel aliam polcstalem sccularem — cujuscunqut' status, condilionis, prorogative fuerint vt'l honoris in eis detineri, inviti tapi, extrahi vel educi non poterunt ncque consueverunt ; sed securitate corporis et immunitate plena eis ibidem remanentibus gaudent et gavisi ruerunt hactenus inconcusse;
Quodqiie villici, procuratores seu gubernatores earundem curiarum, quocunque titulo ntincupentur, de bonis luijus modi curiarum, seu de rébus propriis, vel personis, ac eorum familia domestica inquilina, ad collectas, bettas, sltiras, angarias, precarias, tallias seu exactiones alias qualescunqiic quibuscunque nominibus censeanlur per dominos temporales opidorum , castroruin, villarum et locorum aliorum predictorum, seu offlciatos gubernatores, justiliarios vel rectores aut communitates eorum hactenus imposilas, seu iu poslerum pro ternpore imponendas, conlrihuliones scu contradictiones renies vel personales, non feccrunt, nec lacère teuchanlur, nec facient in futurum , freti cl gaudentes libertate antedicta.
Tamen in opido nostro Mollesheim, quod ad nos et ecclesiam noslram perlinel pleno jure, curia sila ibidem juxta curiam perpetui vicarii erclesie paroih. ipsius opidi ex una et juxta curiam heredum quondam Wallhcri dicti llcmher mililis ex parle allera, ad dictam nostram malricem ecclesiam et ejus capilulum |HTtinens, nec non villicus seu gubernator ejusdem curie pro tempore residens in eadem cum ejus familia domestica inquilina per quendam abusuiu. contrario per malam consueludincm observato, dicta non gaudebanl hactenus libertate.
Volentes diclum abusum tollerc et malam cousiietudinem que conlra ipsius nostre matricis ecclesiîe vergil honorem, et dedec us ejus inducit, tollilquc insuper a jure eciam communi traditas libertates enervare, nec non curiam predictam cum lionis omnibus pertiuentibus ad eandem et ejus villicum seu gubernatorem residenlem pro lempore in eadem cum bonis et rébus propriis ac familia domestica inquilina prescripta et plena gauderc lilierlate, per banc nostre donaciouis ac privilegii specialis paginam, pro nobis et nostris successoribus universis ad honorem Omnipolentis Dei ejusque malris Virginis gloriose patrone. nostre matricis ecclesieantedicte plene, délibéra ti, et ex certa scientia premissam et supra specificalam eis in omnibus et per omnia irrevocabiliter et perfeclo concediuius liberlatem ,
Ko tamen cxceplo, quod villicus scu gubernator ejusdem curie pro ternpore residens in eadem, ad betlas, seu ad sturas antiquas, quai de dicto opido iiiistro Mollesbeiiu solvuntur, annualim pro rata euui concernenle contributionem facere teneatur, libertate donata predicta non obstante.
Ab aliis autein sturarum , bellarum, collectant m , talliarum, nngaiïarum, precariarum et exactionum aliaruin quaruncunque conlribulionibus elcontradictiouibiis realibus et personalibus sit immunis, et ab co nil penitiis cxigalur districtius inhibemus, omnibus et singulis officiatis, judicibus, jusliliariis , magislris Consulibus, scabinis, juralis, totique communilali opidi auledieti, omnibus<pie et singulis aliis nobis subjectis, ne prcscriplaiu liberlatem nos-
Imill i|UO<|UO modo inlringere audeaut, vel eidem ans» lemcrario con- Iraire.
Qui sec us presumpserint, pro laulo tetneritalis exeessu , penam Iriginla Marcarum argenli inclinant, earum parle nicdia nobis et relitpia média capitulo dicle Nostrc ecclesie persolveiula. In quorum omnium teslimonium sigillum Noslrum ad perpétuant rei gesle memoriam prescnlibiis duxiinus appendeudum. Ont uni et actum Argent, vigesima Octava die mensis Novembris, Anno Domiui millesimo trecentesimo sexagesimo seplimo.