‹ Les réordinationsChapitre 218 sur 264 · II. — Étienne de Tournai · texte numérisé non relu

II. — Étienne de Tournai

Entre 1 160 et 1 170, Étienne de Tournai a composé sa Sumrna Decreti 2 . Né entre 1118 et ii 35, à Orléans, Étienne étudia à Paris, alla ensuite compléter ses études de droit à Bologne, enseigna à Chartres, puis à Orléans (1 102-76), fut abbé de Sainte- Geneviève à Paris (1 176-91), et mourut évêque de Tournai, en

I 2o3. Au moment où il écrivit sa Summa Decreti , probablement à Orléans, Étienne était au courant de la culture de son temps 3 .

II avait bénéficié de la formation de Paris et de Bologne. Dans cette dernière ville, il avait été l’élève de Rufin et avait connu la Summa Decreti de Roland. Étienne allait-il reproduire servilement l’enseignement de ces deux maîtres? Il n’en est rien.

Quant à la valeur des ordinations faites en dehors de l’Église, Etienne donne la doctrine qu’on peut regarder comme celle des écoles françaises de son temps :

1. Dans P. L., t. GXCII, col. iio5. Sur les manuscrits de Bandinus, voir H. Dknifi.e, dans Archiv für Literatur und Kirchengeschichte, t. I, p. 438 .

2 . H. Singer, Die Summa Decretorum des Magisier Rufinus, p. cxv-cxvi. Sur Étienne de Tournai, cf. Histoire littéraire de la France , t. XV, p. 5s4, et P. L., t. CCXI.

3 . Plus tard, lorsqu’il fut abbé de Sainte-Geneviève, il semble bien qu’il retardât. C’était le moment d’une grande activité intellectuelle dans les écoles séculières de Paris. L’abbé surveillait avec défiance les argumentateurs de l’Ile Notre-Dame et du Petit-Pont. En théologie, la méthode dialectique, qui devenait prépondérante, l’inquiétait. En droit canon, il déplorait l’introduction de nouvelles collections de décrétales, et la diminution de crédit du Décret qu’il avait si bien expliqué. Cf. les lettres d’Étienne relatives à ces questions dans le Chartularium Universitatis Parisiensis, t. I, p. 4 ^ et suiv. (Paris, 1889).

L’ENSEIGNEMENT A PARIS

Notandum quod eoruin qui ordinantur a simoniacis vel aliis haereticis in forma Ecclesiae ordinantibus, alii ordinantur ab his quos tolérât Ecclesia, aliï ab his quos non tolérât Ecclesia. Ordinati ab his quos tolérai Ecclesia... veram ordinationem habent... quoniam et in forma Ecclesiae, et ab habente potestatem ordinati sunt.

Qui ordinantur ab his quos non tolérât Ecclesia, aut ordinantur ab excommunicatis et non exauctoratis, aut exauctoratis et excommunicatis.

Qui ab excommunicatis et non exauctoratis, aut scientes aut nescientes ; si scientes , deponuntur, utpote qui nomen officii et ordinem sine effectu gratae perceperunt ; qui ignorantes , per manus impositionem in ordinem confirmantur, nisi sit crassa et resupina ignorantia, et quae non caderet in constantem virum et perfectum; talis ignorantia non excusatur.

Qui ordinantur ah excommunicatis et exauctoratis, aut scientes aut ignorantes; et si ignorantes , excusanturapud Deum, si non ad illam ignorantia m propria culpa devenerunt, non autem excusantur apud ecclesiam, nisi sit iusta et probabilis ignorantia; quae si fuerit, reordinentur, quoniam et sine culpa sunt et nihil in priori ordine susceperunt. Si scientes , aut sponte, aut coacti ; qui sponte, nihil accipiunt nec postea promoveri possunt; de misericordia tamen, si eos paenituerit et alias digni fuerint, in prioribus ordinibus, si quos habebant, sine spe promotionis recipiuntur. Qui vero coacti, aut statim, quando licet, resipiscunt et ad ecclesiam fugiunt, aut moram voluntariam cura ordinatoribus suis faciunt. Qui statim resipiscunt, si alias digni fuerint, reordinantür; qui moram ex voluntate faciunt, et a suis ordinibus, si quos habuerant, deponuntur, et ad altiores non procedunt.

Quae de exauctoratis et excommunicatis diximus, intelligimus etiam de simoniacis illis et haereticis, qui, per generalem sententiam in synodo vel concilio promulgatam, cum haeresi sua damnati sunt. Talis enim damnatio pro exauctoratiooe habetur, quamdiu per manus impositionem ecclesiae non reconciliatur. Nota, neque exauctoratis, neque non ordinatis, neque extra formam ecclesiae ordinatis ordinationem aliquatn esse, aliquidve dignitatisvel gratiae conferreL

Étienne de Tournai admet donc qu’en dehors de l’Église, ont le pouvoir d’ordonner, tous les évêques qui n’ont pas été « exauctorati », c’est-à-dire dégradés, ou frappés d’une sentence conciliaire leur interdisant d’exercer leur ordre. En parlant ainsi, Étienne est d’accord avec Roland et Rufin. Mais il refuse de les suivre, lorsqu’ils affirment qu’une ordination est nulle ipso facto y si elle a été faite en dehors de l’Église, par un évêque non consacré par les catholiques. Il leur accorde simplement une courte mention : « Quidam dicunt catholicos transientes ad haeresim ordinare posse; semper haereticos, non 2 . » C’est donc très délibérément qu’Étienne écarte, sur ce point, l’enseignement de l’École de Bologne.

Une fois son système arrêté, Étienne l’applique avec beaucoup

i. F. Schulte, Die Sumrna des Stephanus Tornacensis über das Decrelum Gra liant , p. 122-123 (Gicssen, 1891). Cette édition peut rendre de grands services, mais ne saurait être regardée comme définitive.

a. Ibid., p. 127.

LA THÉOLOGIE DE L'ÉCOLE DE BOLOGNE

de suite. S’agit-il d’interpréter la réordination de Daibert par Urbain II, il écrit : « Daibertus iste a simoniaco et haeretico extra formant Eçclesiae diaconus factus erat, et ideo, quia nihil acceperat, a Summo Pontifice fit diaconus. V el Nezclon exaucto ratus erat et iam nihil in ordinatione sua contulerat 1 . »

Quant à la validité de l'Eucharistie célébrée en dehors de l’Église, Étienne refuse de prendre parti :

Utrum autein praecisi corpus Christi perficiant, non ininor huius quaestionis dubitatio est. Nam et orthodoxi Patres videntur discordare, et nostri etiam temporis catholici doctores in eo articulo contradictorie dissenti unt. Nihil ergo in utramlibet partem temere asserentes, boc nobis videri non diiïiteimir, ut, quoad tolerantur ab Ecclesia, et eorum ordinationes ratae habeanlur, et consecrationes ecclesiarum non nihil i pendantur*.

Page 1