‹ Les réordinationsChapitre 223 sur 264 · V. — De Pierre de Poitiers & Roland de Crémone · texte numérisé non relu

V. — De Pierre de Poitiers & Roland de Crémone

Pierre de Poitiers, disciple de Pierre Lombard, a enseigné une quarantaine d’années a Paris. 11 a été chancelier de P Université, de 1193 à i2o5. Or il n’était pas bien fixé sur les conditions de validité de l’ordre. En dehors d’une idée très inexacte sur la nature du pouvoir d’ordre, et dont il sera question plus loin, il paraît n’avoir eu que des vues très confuses sur ces questions. Dans ses Gloses sur les Sentences de Pierre Lombard, il écrit, à propos de la Distinction s 5 àn Livre IV : De ordinatis ab haereticis :

Haec qucslio ma gis est décrétait* quant theologica. . . In hoc ei [Lombarde] omnes conveniunt : heretici possunt dare nostrum baplisnia, si modo faciant in forma Ecclesiae; quidam et similiter sentiunt de confectione Eueharistiae, circaillos qui benedictionem manus ordinal i receperunt in Ecclesia 4 .

Dans ce texte, Pierre de Poitiers formule d’abord, avec toute la netteté désirable, une théorie qu’on rencontre souvent à cette époque : à savoir que la décision sur les conditions de validité de l’ordre relève de l’autorité de l’Eglise, et par conséquent du droit canonique, et non de la théologie. Les derniers mots du texte cité font allusion à la doctrine de Bologne.

Maître Prevostin ( Praepositivus ou Praepositinus ) était originaire de Crémone; il fut chancelier de l’Église de Paris, et, à ce titre, chef des écoles de la ville, de 1206 a 1209 environ 2 . Quant à la validité des sacrements administrés en dehors de l’Église, il enseigne, dans une Somme encore inédite :

Quidam 3 aliter respondeut de ordine, aliter de eucharistia, distinguer! tes ci rca ordinem. Refert utrum hereticus recepit ultimam manus impositionem in Ecclesia vel extra.

Si in Ecclesia recepit, et ordinem habet et potestatem dandi. Si extra Ecclesiam, dicunt quoa habet ordinem sed non potestatem, si tamen recepit ab eo qui ultimam manus impositionem in Ecclesia [habuit]. Si recepit ab eo qui non habuit ultimam manus impositionem in Ecclesia , nihil recepit , quia dans potestatem dandi non habuit k .

1. Gloses de Pierre de Poitiers sur les Sentences, duns Bibl. Nat., lat. 14423, fol. 109 r. (xin® siècle).

2. Chartularium Vniversitatis Parisiensis, t. I, p. 65 , G6 et 74.

3 . Cette citation est tirée de la Somme du Prévostin, dans le 111s Bibl. Nat. lat, 10738, fol. 80 v. Ce ms. est duxin* siècle.

4. L’auteur parle ensuite de l'Eucharistie : « De Eucharistia autem non distinguant diccntcs quod non nisi catholicus potest hoc sacramentum conficere,

L’ENSEIGNEMENT A PARIS

3ol

Nobis videtur consentiendo [fol. 81 r.] Augustino quod hereticus omnia sacramenta et habeat et conférât, dummodo in forma ccclesie faciat et potestatem habeat. Potestatem autem [habet] non tantum qui ultimam manus impositionem recepit in ecclesia, sed secundus et tertius et usque ad infinitum. Quod dicimus ex autoritate septime svnodi, ubi Therasius patriarcha dixit quod in sede Constantinopolitana fuerint quinque episcopi omnes heretici, unus post alium ordinati, tamen ab eis in ordinibus suis recepti sunt. Non est credibile quod omnes hi fuissent ordinati ab iis qui ultimam manus impositionem recepissent in ecclesia.

Quod obiciuntur illud Innocentii et alia, sic exponimus quod vulneratum capiil habet qui ab herelico recipit scienter, quia sine peccato non recipit. Ordo non est ei honor sed honus. Quod dicit Cipriamus : Inania sunt etc., ibi intelliget quantum ad effectum. Cipriamus tamen in hac parte reprehensus fuit, ut dicit Augustinus, quia putabat quod nullum sacramentum esset verum apud hereticum, nec baptismus. Nunc ad illud Pelagii : Si veritate ducee te., sic intellige non est ei corpus verum L

C’était tout à fait la bonne doctrine. On ne sera pas étonné de la rencontrer aussi dans l’abbaye de Saint-Victor, située dans la campagne, tout près du mur de Paris. Sans doute les études y avaient beaucoup baissé, depuis les temps d’Hugues et de Richard. Mais on y accordait beaucoup d’attention à la morale et à l’administration de la pénitence. L’usage s’était établi que les étudiants de Paris vinssent à Saint-Victor, pour s’y faire absoudre. Innocent III avait approuvé cet usage, et conféré des pouvoirs spéciaux au prêtre pénitencier de l’abbaye. A la fin du xn c et au début du xm* siècles, ce pénitencier était Robert de Flamesbury, un ancien camarade d’études d’Etienne de Tournai. Il se trouva tout naturellement amené à écrire un Pènitentiel * , ou recueil méthodique de cas de conscience.

Le livre troisième de ce recueil est consacré au sacrement de l’ordre. On y lit plus d’une discussion singulière 3 . Quant aux

quia sacramentum est unitatis, et hoc dicunt innitentes verbo Pelagii dicentis : « si veritate duce dirigimur, non est verum corpus Christi quod conficit scismaticus. » Hoc quidam dicunt de consecratione ecclesie innitentes verbo Johannis papae et beati Gregorii qui ccclesias Arrianorum consecrari praecipiunt. »

i. L'auteur fait ici allusion à des faits ou ù des textes cités plus haut, p. 69, 80, 108, n. 6.

q. Les citations suivantes sont empruntées au ms. Bibl. Nat. lai. 35 aq (xiv e siècle). En voici le titre : « Incipit liber penitcntialis Magistri Roberti de Flamesbure canonici Sancti Victoria Parisiensis et penitentiarii. »

3 . Voici les divisions du livre troisième : « (fol. 18 v.) Incipiunt capitula tercii libri. Quid sit ordo. Que exigantur ad ordincm et sint de substantia ordinis. Que impediunt ordinem et ordinis executionem. Que impediant executionem tantum, (fol. 19 r.) : Que exigantur ad ordinem et sint de substantia ordinis. De sexu. De baplismo, prima tonsura.

(Fol. 19 v.) : Sicut baptismus est fundamentum omnium sacramentorum, ita et sceundum quosdam prima tonsura est fundamentum omnium ordinum et ilia non habita, nuClus ordo suscipitur. Unde sialiquis, non habita prima tonsura, accedit

LA THÉOLOGIE DE L’ÉCOLE DE BOLOGNE

conditions de validité de l’ordre, l’auteur dépend étroitement do la Sumrna Decreti d’Huguccio. 11 écrit 1 :

Potestas ordinandi est de substantia ordinis, sed nota quod quandoque potestas ordinandi in aliquoomnino non est, min nonsacerdote quantum ad coronain conferendam, et non episcopo quantum ad ordines ultenores. Episcopo catholico et catholice viventi inest potestas ordinandi soluta et libéra in suo episcopatu. In alieno est ligata... Ligatur etiam ista potestas in suspenso, scismatico, excommunicato et heretico. Ligatur, inquam in' istis, ordinandi potestas, quia uti non possunt, id est non debent ordinare. Utrum tamen ordines conférant queslio est , et maxime de heretico de quo diverse sunt opit doues. Dicunt aliqui : si accepit quis ultimam manus impositionem, id est ordinem episcopalem, qui sic dicitur quia post ilium nullus ordo confertur [fol. ao v.]; si ergo illain accepit in Ecclesia, id est, in unitate Ecclesie, ordinem confert*, si extra, non, et qui ab illo accepit nihil accepit... Hugo 2 dicit quod quilibet episcopus sive excoinmunicatus sive non, sive catliolicus sive heretictus, sive ultimam manus impositionem accepit in ecclesia sive extra, ordinem confert. Similiter et ordinatus ab illo et sic in infinitum... Uude si cum talibus dispensetur, oportet eos recoronari ut habetur in predictis capitulis. Alii non debent reordinari.

Ego autem omnes taies tamordinantes quam ordinatos, si ordinaverint vel ordinati fuerint in suspensione, scismate, excoinmunicatione, heresi, addominuin papam transmitterem.

Une Somme des premières années du xm e siècle, et qui est probablement du cardinal Robert de Courçon 3 , s’exprime avec toute la clarté désirable :

Haec est inconcussa régula et compago totius christianae religionis quod virtus sacramentorum non pendet de meritis ministrorum... Quod autem confectio [eucharistie] et ordinatio facta ab hereticis teneat habetur in C. IX, q. I, Ordinationes [c. 5] et in suis concordantiis 4 .

ad acolitatum, posteuad subdiaconatum, deindead saccrdotium, nullum ordinem habet. Immo si vult in aliquo ordine ministrare, oportet quod suscipiatprimam tonsuram et deinde acolitatum postea subdiaconatum et sic deinceps. Alii dicunt quod hoc totum falsum est et quod, non prehabita prima tonsura, quilibet ordo haberi potest... (fol. ao r.) Ego omnes sine prima tonsura ordinatos ad dorainum papam transmitto et ab omni amministrutione suspendo. Idem facio de illis qui, prima tonsura a simplici sacerdotc suscepta, ulteriores susceperunt ordines, nisi sint in partibus illis in quibus adliuc, de nntiqua consuetudine, priraam tonsuram bcnedicunt sacerdotes. »

Page 1