XXE
— tini ñôn.le u tue nôbwik li — Il y en a une si vous touchez i ka pete. son nombril elle pète ?
— se ñ0 fizi. — C’est un fusil.
— Swal lu wa tini tut kQ li nä — Le cheval du roi a tout son zekiwi k’e li ka wetedewo. corps dans l’écurie, sa queue reste dehors.
— se no ziñäm nà te. — C’est une igname en terre.
Le Conte suivant a été écrit sous la dictée d’un vieux nègre :
kope lape e kope zäba.
te tini ñ0 fwa ñô wa ki te tini ño bel &ato oti i te ka wete epi tut fämi li. kote Sato la te tini ño bel letä, i te defän tut mun beñe adä pas i te le gade li äni pu zämi epi fämi li. kôpe lape ki te ka wete tupwe mezô lu wa te sav bje lu wa te defän tut mun beñe nä letä li me i te mafubé! tu le swe i te kale fe zodi adä li. lu wa te abo mete gad beje letä la kôpe lapë te si telmä wue jo pa te Zäme pe k'ëbe li. ñô gad ki te gäñe ñô bo vole pas jo te fe Apil zodi nà letä la le i te ka beje di lu wa kôsa: met si u le kite mwe fe mwë ke k’ëbe silala ki ka fe tut salopwi la nà letä u. lu wa wepôün: fe sa to le me pêga si to pa k/ëbe li mwe ke fute to ñ0 kalpiket? ki ke kôte. gad la di: met pa tini pe mwe ka pômet u mwë ke mêne ba u pädi la ki fe u fute mwë. gad la pati i ale tupatu 8e$e go kôsa si” i fe epi li ño go bünôm le i te fini i mete li bo letä la. lalinte
! mäfube < Je m’en fous bien.
?kalpiket >quatre piquets. (On attachait les nègres à 4 poteaux pour les fouetter.) 5 de la cire.
ka kilewe täko sole)j i ale kaëe deje ño go pye bwa pu i beje. pate tini ñ0 ne i te la le i we kôpe lapë ki te ka bini tu dusmä epi tuzu te ka g’ete alätu li. le i wibe kote bônôm la, le i we li k/e li sote i wete blä, i gade i gade, le i we bünôm la pa te ka guje k/e li tune ti bwé, i pwoëe pi pwe epi mäde li sa ite ka fe la, kumä jo te ka kwije li. bug la pa ka wepôn. kôpe lapé kwe alos i te tini pe li i fe lu bwav, i bode li: u pa le wepôn mweë le mweë ka pale u sakwe tône u bé solä mwe ke fe u we sa mweé je, 1 tiwe li ñ6 suflet, më li wete kole nä si la : lage mwe mwe di to si to pa lage mwëé mwe ke fute to epi lqt më, mwe ke kase g’el to. bünôm si La pa ka di äñe. kôpe lape fute li päm' lot mé la wete kole. fije ï boje ñô kudpye ba li, pye la wete kole, i Zue lot zäb, lot äb wete kole. äni tet te ka wete i ele bôünôm si la i se fute li kudtet: mwe sav ue tet si to pa le lage mwé mweé ke fute to kudtet nä vât, mwe ke kweve fjel a twe. bônôm si la pa di ak, i fute li bip” äba tivät,” tet li wete kole. kôpe lape te kô nä zatwap. gad la ki te ka g’ete tut sa, pwä kuwi sote asi li: a! se twe sakwe pitit a 8e twe kite ka fe tut zodi la nà letä lu wa, se twe ki fe jo fute mwe lot Zu, to futi %odi la mwë kale mêne to ba lu wa kôt a to bô. i mawe kôpe lape kô ñ0 kwab epi i baj li kudljän pu fose li maëe dwä li. le jo wive dwä pot lu wa tut mun tut ti negj6 säble pu we kiles jo te ka k/&be : a pa posib ñ6 bje fäm kwje zot ! se kôpe lape ki te ka fe tut sa, i telmä wue kumä i kite gad la mawe li kôsa. tut mun te ka mok’e kôpe lapë. le lu wa tän tut täbi* la i desän i kwje gad li i di li mawe kôpe lapë pu bule bôda li lädimë bômaté. gad la ale $eëe ñô Sen jo mawe kôpe lapë bjé fo epi jo kite li dewe pu li pase la nwit nä fwet la. lädime dwà Zu pa ño mun pa te kQ leve la kaj lu wa, aste kôpe lapë we kôüpe zäba ki te ka bini kote li. i kwje li. kôpe zäba pwoëe i di: pov kôpe lape kumä u kite jo k’ebe u epi mawe u kôsa, sa u fe epi Zäb u, u ki ka bâte u te si bô kouwe. elas pov zämi mweë, mwe te ka pase je o sue tu dusmä 8ime mwe kote letä musée lu wa, ñü modit gad mwe pa te we sote asi mwë fute mwë a teiele a mwel! a mwe! kôpe lapë pai. tut mun a lu wa wive jo mawe mwé epi aste pu pini mwé jo le fose mwë mäfe bômatëé la mêm mwé tut sel go bef la ki la. jo ka mâti lasi mwe, jo ka fe lu wa kwe se mwë ki fe tut zodi la nä letä li. a! pov kôpe zäba mweé! 80%e nô mwe tut sel, no ! pam < simple onomatopée. ? bip < onomatopée. 3tivat < l’estomact. 4 tabi < tapage.
ti nôm kô mwé mäe tut go bef la si u te le pwän plas mwë u se wän mwé ñô fâme sevis, tut la vi mwé mwé se mesje u. kôpe zäba epi tut fes lite ñô go kujô i kwe sa kôpe lapë te ka di li ï di mêm dipi twa Zu i pokQ te mäe Anne aste i te fe ase pu i mäze ñô bef. kôpe lapë di kôsa: e bjé demawe mwë u ke pwän plas mwe epi tut a le lu wa epi gad li ke bini mene go bef la ba u. kôpe zäba demawe kôpe lapë pwän plas li, kôpe lapë a tu li mawe kôpe zäba, mwe ka lese zot Zi%e si i mawe li fo. lei fet mawe kôpe zäba ï kuwi tut fos li i môte asi 0 pye môbe pu we kumä kôpe zäba se defän ko li. solej te ka leve le küpe zäba we lu wa epi tut gad li bini kote li me pa te tini pa ñ6 go bef epi jo nä mitä gad la i we met f026 lu wa ki te ka pote nä me li ñô go moso fe 8o flämä wuZ. wibe jo wibe lu wa kômäde f026 la fuwe fe &o la nä bôda pwizônje la. le kôpe zäba tän sa i sote mate. malerezmä i tôbe pla vät boda li nä le f026 la äni fuwe fe 8o la adä. a fos kôpe zäba debat i kase kod la ki te ka mawe li epi i pwä kuwi. tut ti mämaj la kuwi apwe li, jo te ka kwje: kupe o kupe ba k/ju bule nà mitä! pov kôpe zäba a fos fe i tuve ñ0 pak à bef oti i te pe poze kQ Li. tut pwoë pak a bef la te tini ñ0 go pye môbé silala mêm kôpe zäba te môte pu we sa jo te ke fe zämi li. le i we kôüpe zäba äba pyebwa la i pwän ñô môbe, i mä%e li i pwän gwen la i g’iñe’ bôda kôpe zäba, i boje gwen la fju? gwën la wätwe tut dwet nä bôda bule kôpe zäba. S$ak gwen kôpe lape te ka boje i te ka wätwe nä bobo kôpe zäba. silala te ka kwe ñ0 muë te ka pik’e li le i lebe zje li i we kôpe lape kite ka mQ wi li asi pye bwa la. i kuwi pwä ñ6 aë, i Zue aë, i Zue aë, los pye bwa la te kale tobe kôpe lapë sote asi la te i sove kQ li nà ñô wabin ki te tut pwoë. lu wa baj ñô gwä dine i bite mwe i ba mwe ñ0 butej vêé, ño moso zäbo ñô gQ pe epi i fute mwë ñ0 kudpye nä bôda e boje mwë kôte kôt la ba zot.
La fable que je vais maintenant transcire, n’est évidemment pas l’œuvre d’un nègre et ne doit être regardée que comme un simple échantillon de ces nombreuses productions dialectales où la fantaisie a libre cours. Les gallicismes abondent, des sons purement français remplacent les sons Créoles et la seule régle est le caprice de l’auteur dont le but principal est de produire une impression comique.
1 g/iñe < guigner: (viser). 3bobo < blessure. ? fju < onomatopée.
l'yire < virer: détour.
? plichons < pucerons.
de pye kafe la
50 Zu de pye kafe kôtwe nä gwä $imë
malgwe jo te parä jo pa ba jo la me fôn tut Zqn e $e$ te ne la matinik sa fej wabougwi i te malad etik
dä tut bwäs li ño sepä ple vine
te ka totije li dä de vire! sä fe
lot pye kafe la te ne la gwadlup
de %oli zabwiso i te tini la kup
ve täkô ñ6 leza di gwën tut $aze
1 te ka di g’ete di sjel mw& potexe wu kô fäbojä i te tini tet Qt
a fos i te fje pote ñô bel wekolt
a! a! i di wemä a lot kafje la
se twe ki tu patu ka vante to kô sa to ka funi kafe twe sel da la fwäs kä to kale kale tuZu 4 dekadäs
tut vemin e sepàä la wuj e pliëo ?
vini zégwene * twe Zisk o fe fo suëo a! to be efrôte puclame dä gazet
se twe sel pu kafe ki ka bat konet * täadi to nä pe pi to tuZu a läpwë
to ka säti la mQ dime to ke defë mwé k/ëbe to Zodi vojo ki bô repôs to ke vini ba mweë sakre pitit a rôs lot kafje la pwän: pa fake twe küsa pu tà di verite a sa to ka di la mwe ke repôn twe: ñô bô la rinôme vo mje sä fwa ki ñô sêti galüne
/dä mun se kôsa $akë ka fe no plan
kô zwa kô käna ki ka pwä plim a pä.
3zegwêne: tourmenter.
‘bat konet: sonner la trompette.
La fable qui suit est du même genre; le Créole y est cependant beaucoup plus p4r.
ño bje fi
ño fi zabitä sikje
le i bini bô pu maje kumäse fe la dificile
tut nôm ki te ka bini
pu fe lämu ï te ka di
tà pwi kite mwe täkil
pa te tini ñün ase bel
pu li te pe ñôm mäzel tala te tini two go pye
lot te ka pawet two bje tala te tini le two bet
tala pa te tini sous-pieds tala nabit li te mal fet
lot te two go lot te two mes lot te two gwa lot two piti ñ lot pa te tini sikwi
pu li te fo ñô pwes
putà a fos wifize
i wele lôtä sa maje
ite ka we tut zämi li
tu a tu tini fo mari
i kumäse môte à gwen sa kumäse fe li la pên pa tini añë ñ fäm a)
nä mun kô wete bje fi
le i we pa te tini pesôn
a lämu li pu te wepôn
1 kumäse be wefleëi
ite ni!tQ aäi &si
kô i pa te ni lamuwe
e kô i te deZa wide
i tuve li pwä lecolôm papa li. ïite ñô se nôm jo kutme kwje pobä ?
ño ñeditu, ño mänikwel * sa ka fe we malgwe jo bel fi pa dwetet mepwize 7à.
Ini = tini.
* mänikwel : manicou terme Caraïbe — vaurien.
? poba : flacon.
