CAPUT I

-£GRITUDIN1S DESCRIPTIO PSYCHOLOGICA

In hoc capite quaedam dicentur primiim de aegritudinis naturà, tuni de ejus eft'ectibus, causis et partibus.

i I. — De aegritudinis naturâ.

In immensum cresceret opus, si quis totain liane psycliologiae parten* quae est de animi doloribus complecii vellet. Niliil taie aggrediemur in opère quod ad usuni vitœ spectat. In his quae de aegritudinis naturà dicturi sumus, uiuim nobis in animo est, videlicet ea proponere sine quibus reliqua non intelligerentur, et quosdam errores conFutare, quibus admissis, tota materies in obscuro esset.

Quidquid dicant physioiogi, aegritudo non est ex earum

rerimi numéro quac iiiateriaB tanquani subjecto inhaerent. Quippc quae simplicein iiicorporeainque habeat naiuraiii, ncqiic oculis, aut auribus, aut ullo sensu percipi possit, cogilatione tanlùni at/]ue conscienliâ deprehendatur. Faleor quidein sdej>e vel potiiis semper quasdam corporis partes, dBgritudinuni vi, quasi aliquo ictu cominoveri; sed ipsa œgriiudo a rébus corporeis omnino differi, atque in aniino sedem habet. .Egriludine animus non corpus dolet, angiiur, confliclatur.

Muitum discrepat aegritudo ab hoc dolorum génère quod non excitatur in animo, nisi priiis corpus aliquà vi inipulsuni fucrit, quodque propriè ac simpliciter chlor appetlarl solet. Id eniin omnibus animalibus commune est; aegriludo aulemesthominis propria. Nonquôd istiusmodi dolorem qui iïxcÀiuv pkjsicus^ corporeum esse contendam. Sed si abesset terrena iila ac peritura corporis moles, abesset quoque dolor. .^gritudo autem vel purae ac simplici mentis naturae peuitus inhaeret. Quemadmodum igitur animiis unus simul ac multiformis apparet , ita aegritudines quamvis unius ejusdemque naturel videantur, tamen maxime varias sunt et in infinitum mutabiles, hominibusque hanc curarum diversitatem injiciunt, quam nuUum aiiud animal experitur.

Ignoti^ ut aiunt, nulla ciipido. Eodem jure dici potest : de ignotis nulla aegritudo. Intetlectu demum de aliquà re cogitante, subeunt animum gaudia aut aegritudines. Is verè dolet, qui iugruentis calamitatis conscius est. Puerulus, rerum quas ambitiosi exoptant ignarus, ambitionis et gloriae curis non movetur.'

Inde fit ut imagiiiandi vis tantopere valeat in asgriludinibus. Scilicet animus verisimilia vel etiam possibilia pro veris ac praesentibus habet ; eaque sibi fingit quae, licèt

vana et comin^ntitia, nos aut jucundë afHcere soleant aut secus. Hominem animi vis ab liis quae cîrcuinstant ad ea quae nuiiquam evenieut transfert, in fictitias calamitates injicit , et qiiamvis domi tranquiltuni , longinquis casibus jactat.

Ex his conciudi potest a&gritudineui cuin intellectu arctissimo quodam vinculo conjungi. Unde fit ut vcliinU^s etiamnon nihil ad augeadas minuendasve aegriUidineâ valeat. Quisque enim nostrûin aifectus injucundos niiriiin in moduin excîtare aut sedare potest, quum ad liane aut illam rem attentum se prsebet.

Sed ut intelligatur quàm attè aiiimo inbâereant aagritudines, dicendum videtur quinarn sit earum fons atque origo,

Ideo animus sensu aliquo jucundo vei injucundo afïicitur, quod est in illo quoddam actionis principiuni. Est enim animus i^is sut conscia^ sut potens^ sut motrix^ vel, ut scolasticè dicit Albertus Magnus, totum potestativuin, Ëx hâc agendi potestate, in quâ omnis essentia animi ëita est, ista omnia proficiscuntur quae in animo deprehendas. Itaque putandum est animum non gaudere aut dolere, nisi innatâ quâdam evtpvtta, quae non imnierito facultas nuncupetur. Si inaeterno somno jaceret animus, si toluni se inertiae ac desidise traderet, tune demum omnibus affectibus vacaret. Nunc aulem, ut est atiquid vivum ac vigens, non potesl non quolibet modo affici (1).

lUa autem vis, quae aflectuum principium est, non vaga discurrit aut, ut cera, quamlibet formam nullo discrimine accipit^ sed quibusdam legibus paret et ad certum fiueni sponte suâ tendit. Est, verbi gratiâ, lex illa quam ta m eleganter Cicero expressit : « Difficile dictu est , quaenam

Cl) C. f. Bouillier, Dm plaisir et de la douleur, p. $4. et sqq.

causa sit, cur ea, qiiae maxime sensus iioslros impellunt volupiate, et specie prima acerrimè commovent, ab iis ceicrrimè fàstidio quodain et salietate abalienemiir (1) »Suiit etiam fines, sive res quœdain ad quas iialura nostra propendet, ut quum dicitur hoiiiinem natum esse ad societatem ciim ceteris hominibus ineundam.

Nunc qiiid iiide sequatur consideremus. Quuin beiie composita est ac legi conseutanea animi actio, quumqiie reruiri ad quae propendciiius compotes sumus, tune jucundo quodam sensu sive gaudio alficlmur. Quum autem cursus ille naturalis animorum aut impeditus iiaeret aut incitatior ferlur, aut quum caremus iis rébus quas nalura ipsa desiderat, tune œgritudo incompositi motus et finis , non expleti indicium est.

Hoc est igitur a?griludinîs munus, ut aliquid denuntiet in animo turbari, arietare, inordinatè sese habere. Tune enim œgritudineafficimur, quum non sunt pmnia in animo aptis accommodatisque locis composita, quumque animi facultates aut vagantur sine lege aut a fine suo deerrant. Quod ut pateat^ quibusdam exemplis utemur. Animi partes, ut membra corporis, ad id comparât» sunt ut vires suas expromant. Itaque si exerceantur, aliquid intimae oblectationis experiris; sin autem desides maneaut, taedio quo<lam afHceris. Sed in exercendis fàcultatibus, cavendum est ne animi vires exLauriantur. Modus igitur quidam tenendus est ; quem si servabis, benè tibi erit, sin secus, nmiè. Rationi tolius animi regimen a natura datum est ; quandiu igitur ratio régnât, rectè factorum conscientiâ frueris; quum autem libido occupât, animi angore conturbaris. Denique anîmum ad infinita creatum omnia

(.) Deorat., UI, 25.

déclarant ; qtiid igitur mirum, si, quuin animus in reruni inortalium orbe totus mqretur, perpetuis curîs agitatus nuliain quîetem, nuUam felicitatem invenire possit?

His omnibus apparetquàm latè pateant a^gritudines, aLque, ut diximus, quàm altè animo inhaereant. Nullum est enim actionis genus, quod non alicujus aegritudinis causa esse possit. Quum autem animus ex agendi potestate oinnino constet, non dubitandum est quin aegritudo ex intima animi naturâ proficiscatur.

Hucaccedunt quae de utilitate dolorum atque segritudinum disseri soient. Quid autem prosit aut obsit a3gritudo seorsim expendemus (1). Nunc, quo magis ac magis pateat ipsa dolendi nécessitas, animadvertendum est voluptatem ac dolorem arctissimo quodam vinciiio inter se conjungi. Quae enim scripsit Aristoteles de voluplate purâ divinae vitae propria sunt. Sed in homine, ut nuUus est dolor qui non aliquid soiatii secum afFerat, ita nuila voluptas^ quae non dolorîs alicujus pretio ematur. Propensiones quae nos ad nostrum finem vel invitos rapiunt, non solùm voluptatis illecebris alliciunt, sed angore quodam et cura exstimulant. Imô mihi videtur homo impelli dolore ante quàm voluptate invitetur. Dolor nos ad agendum rapit; voluptas autem actionem sequitur. Itaque, ut dicitur cum Aristotele voluptatem esse quasi actionis florem, ita non absurde dicas dolorem ejusdem esse radicemamaram.

Nunc si ea quœ supra dicta sunt in unum coUigere velimus, ad quamdam definitionem deveniemus, ut aegritudo dicatur affectus ille injucundus, quo animus movetur, vel sine uUo rerum externarum impetu, quum animus suam legem perrumpit aut a suo fine discedit, dummodo adsit rei cognitio quaedam.

(i) Vide infra, | 2.

His positis, qudBclam licet dijudicare, quse quuiii à praestantissimo scriplore approbala siiit, liinenduin est ne iinprudcntiiim aniinos failant.

Si credendum esl Ciceroni , in libris Tusculanarum quaestionum plus aequo Stoicissanti (1), a&gritudo est animi commolio contra naturain(2), inorbus quidam gravis, ex pravâ voluntale et vanis cogitationibus ortus ; non multum abest quin dicat scelus horrendum.

Non licet progredi longiùs, nisi plané compertum babuerimus quid de bâc opinione sentiendum sit. Nam si constet aegritudinem sceUis esse, ut bomicidium aut lalrocinium, aequum erit eam non lenire sed abolere, non tanliim praecavere pbilosopbicâ ratione, sed vi ac lege coercere ac reprimere.

Num animi dolor est aiiquid contra naturam ? Si bominem inspicio, illum video ad concipiendos atYectus com paratum.

Mollissiniu corda

Humano generi tiare se natura fatetur (3).

Facultas illa, quâ gaudio ac dolore afficimur, non casu ac fortuite in animo reperitur, sed, ut diximus, ad iiitimam ejus naturam pertinet. Non est vitiositas quorumdani indoli propria, sed.una ex dotibus quibus gaudet universum bominum genus. Deus non onmes bomines graveclinosos aut torminosos (4) creavit, omnes aulem vobiptatis ac doloris capaces. Quum igitur praesentis vit» conditio multis malis abundet, non potest animus sine dolore esse, nedum contra naturam sit animi dolor.

(i) Utor verbo apud Lipsium usitatissimo. C. f. Manuductio ad stoicam philosophiam, pass. — (2) Cic. Tusc, IV, 6. — (3) Juvénal, stt XV, V, i3i.— (4) C. f. Tusc, IV, 12.

Ât, dicet aiiquis, fateor non esse contra naturam sea* sum quemdam injucundum sanè, sed cotnpositum, gra* vem, serenum. Veriim œgritudo illa mœrens (1)^ quae animum conturbat, clamores ciet, lacrymas elicit, nonne a naturà abhorret? — Si igitur Agamemnon, immolandà Iphigenià, eo dolore a(Hciatur,ut pictor obvolvendum esse caput ejus intelligat, quoniani summum illum luctum penicillo non possit imitari, num id erit contra naluram ? — Relinquetur, ait, quidam morsus aut contractiuncuia (2), sed aberit aegritudo. — Me autem judice, quivis parens cujus filia immolatur, quamvis constantissimus sit inter Stoicos, non poterit non crudelissimo vulnere affici ac ssevissimo cruciatu torqueri. Sanè malis resistet, sed nihilo minus, mala sentiet.

Errant igitur Stoici, errât ipse Cicero, quumcontendunt segritudinem naturam esse contrariam.

Quaeret foriasse quispiam : Si naturales sunt aegritudines, quid opus est consolatione (3) ? Meâ quidem sententià, id malum, id tollendum est, quod hominem deminuit, atque a perfecto ac divino statu quo tendere débet a ver Lit. iEgritudo autem, quum modum non excedit, non sic nos deprimit, imo nonnunquam erigit, aiicujus mali abditi monet et ad depeliendas animi pestes exstimulat. Sed cavendum est ne modum excédât , ne quiil perturbationis in animum injiciat, quia tune esset dolor magni aiicujus mali causa. Sed non ita sentiunt Stoici. Funditus tollere volunt animi dolorem et ad perfectam àKikktarj tendunt. Quod nos probare non possumus.

Juxta Giceronem, ex opinione falsâ ac pravà voluntate criuntur segritudines. Yideamus autem quâ mtione suam opinionem confîrmet. « Si qui forte, ait, quum se in luctu

(I) Tusc, III, 34. - (2) Ibid. - (3) C. f. Tusc, III, C. 3 1.

esse vellent, aliquid feceruot bumanius, aut si hilarius locuti sunt, revocant se rursus ad mœstitiaiïi, peccatique se insiinulant, quod dolere intermiserint. Pueros vero maires et magistri castigare etiam soient, nec verbis so-. Kini, sed etiam verberibus, si qiiid in domestico ImcIu bilarîiis ab lis factum est aut dictum ; plorare cogunt (1). »

Haec exempta et aiia quae sequuntur non demonstrant voluntariam esse aegritudinem , sed voiuntatem adliiberi posse, sive ad alendam aegritudinem sive ad mitigandam et amovendam. Quum pueros intempestive hilares castigamûs, non eôs cogimus plorare, sed propter immitem ac plumbeam indolem reprehendimus.

Narrât Cicero eos qui concidentem vulueribus Pompeium vidissent, Pompeii oblitos fuisse quum sibi timercnt, sed posteaquam ab hostium conspectu fugissent, tu ta lamentari cœpisse; pergitque lus verbis : « Timor igiUir ab iis aegriludinem potuit repellere, ratio ac sapienlia vera non poterit (2)? » Quae refellere non difficile est. Nam quum violentior animi commotio praesenti œgritudini officit, illam potius abdit aliquantisper quàm destruit; ac ne constat quidem ratioui ac sapientiae eamdem vim inesse.

Tandem quum Cicero loquitur de gravissimis illis pliilosopliis qui se in mediâ stultitià, quâ nihil est pejus, esse intelligunt, neque tamen aegritudine premuntur (3), milii polius videtur vanam Stoicorum sapientiam impugnare quàm suam opinionem confirmare.

Non eroro demonstrat Cicero veterem istum Stoicae discipllnœ locum, aegritudinem esse voluntariam et ex opinione ortam. Si quis vero recenti psycliologiâ eruditus, facultateni illam doloris ac volupLatis capacem cum volmi-

(I) G. f. Tusc,, III, c. 27. — (2) Ibid. - (3) Ibid.,.28*

tate aut inteilectu comparaverit, facile deprehendet quantum ab illis dilïerat. Dolor enim ac voluptas non ex arbitrio nostro pendent, aliquid autem velle ac nolle semper in nostrâ potestate est. Afiectus modo emicat atque audaciùs fertur, modo languescit ac déficit ; intellectus autem sibi magis constat. Gonsuetudine affectus hebescunt, cognitiones autem clarescunt. Yarii affectus dissident inter se ; at cognitiones congruunt atque in unum consentiunt. Tandem hoc prœsertim interest inter cognitionem et affeotum, quod affectu quisque nostrum in seipso quasi induditur ac tantummodo de jucundo aut injucundo statu monetur, cognitione autem duce, ])er varias rerum species incedimus atque , ut ita dicam , totum orbem peragramus (1).

Ex his coUigi potest facultatem appetendi, ex quâ oritur aegritudo, multum differre ab inteilectu ac voluntate, Stoioosqtifi et ipsum Ciceronem errare, quum œgritudinem voluntarium aliquid atque ex opinione ortum existiment.

f II. — Multum nobis œgritudinem aut prodesse aut obesse. QUid inde concludeodum sit.

Quod modo démons travimus, nempe aegritudinem non esse naturaa contrariam, ex his quae secuttira sunt manifestiiis apparebit; unde sequetur Stoicos atque Epicureos, via licèt diversâ, pariter a recto'deerrasse. Sed ilUcô quaedam adjiciemus, ne in Mysticorum vitium inclinatio fiât, hûce^^ in nimium doloris atque moles tiarum amorem.

Ammi ai^gonss magno usuiesse possunt, sive pravis liominibus ut eos castigent et corrigant^ sive bonis ut eos exerceant, sive utrisque ut peiturbationis alicujus admonéant.

(i) C. f. Bouillies Du plaisir et de la douleur ^ p. 14, i5 et sqq.

Acprimùm, peccata doloribus, ut aliquo piaculo, eiut riécesse est. Non aliter sontes aeternae legi satîsfacerepo^sutit, non aliter in ordinis ac justitiae fœdus restitui. Si quid igîtur miserarium peccantibus adjiciat Deus, id prô beueficio habendum est. Non malè tibi est quod te cpn< scientiae stimuli urgent, quod flagitiosam facinorosamque vitam aut valetudinis aut bonorum jacturâ rependis. Adeo non scelerum pœna recusanda est, ut vel iliam arcessere, si fîeri possit, oporteat. Haec pari eloquentiâ ac sagacitate in Gorgiâ osteudit Plato, nec quidquam est in hujus pliilosophi libris praeclarius.

Nec solùm justâ pœnâ afHcit noxios vis aegritudînis, sed étiam ad meliora erigit. Adspice hune virum in quem aerumna quaedam incubuit. Gonstans factus est atquc in-* dustrius, cornis ac misericors. Quum fortuna ei faveret, nuilius consîlia audiebat, nullam futuri curam habebat. Nunc, ut equus indoinitus qui freno parère didicit^ dolorfe ictu monitus ad bonam frugem serecepît; imo, quâlibet re contentus, innoxiis voluptatibus delectatur (1). Achilles adversùs Agamemnona ereptam obcaptivani iratus, atroci odio indulget, patriae, gloriae, suîmet ipsius obiitus. Quum àutem, amico interempto, ad imum pectus crudelissinuim vulnus adactum est, tune fatales inimicitias mittit, cum Agatncmnone dextram jungit, héros ex barbaro factus, divinoque ortu non indignus.

Ne bonis quidem virîs inutiles sunt animi dolores. « Hos Deus, quos probat, quos amat,indurat, recognoscit, exercet (2). » Quid? quod nenio ad vîrtutem ac scientiam potest assurgere, nisi multos labores susceperit, ac ssepe graves molestias exhauserît. Si nihil nobis obstaret, si nun-

(I) C. f. Blanc de St-Bonnçt, Pe la douleur ^ p. 39, 54. — (3) StntCyDe Prof-^ câp.lV.

quain adversùs res extepnas autadversùs nostras libidines iuctaudum esset, homo inaocens esse posset, non bonus ac fortis; in perpétua infantiâ senescerei, vel potius quiddam esset vitâ carens ac rébus inanimis annumerandum. Quoçuinque autein incubuit dolor, totam vitam dilatavit. Nec solùm liberam viiii animi conHrmavit, sed eamdein aseipsà abstraxit, ne immitis ac dura fieret, validoque mentis robori efTusam liauc berûgnitatem addidit, quae bominent quasi Deo œqui parai.

Hoc denique psycbologiae peritos non fugit, hoininem iujucuudo ilio aniini sensu alicujus damni vel praesentis vel imminentis adinoueri (1).

Prosunt auimo segritudines ; prosunt etiam corpori. Non nobis in animo est multos medicorum locos proferre ; quippe qui seepiùs Platonem aut Malebrauchiurn quàm Boei'baaviuin aut Sydeiibamium legerimus ; et. officinam redoleret latinus noster sermo, si tôt morborum gênera propriis nominibus dej^ignaremus. Sed quoties notata est vis i lia medicatrix dolor um^ ut aiuntl Adeoutunus e nostrae Galiiae physiologxs doloris patronus nuncupari raeruerit. Nec tantùm physici dolores banc potestatem habent. Sed non semel ipsa aegritudo, corporis compaginem violenter quatieus in iiilegrum restituit, tenacemque morbum subitâ coininolione depulit (2).

Quae quum tantae siiit aBgrîtudinuni utilitates, minime queri debemus, quod nos Deus hiuc dolendi necessitali addixerit. Sed ne quid immodicè dicamus, altéra inspicicada est rei faciès.

Ut nonnunquam aegritudo aliquid boni secum offert, ita s<epe gravissimi alicujus mali fit causa. Id ut plane cerna-

( ! I Vide supra, f i . — (2) G. f. De l'influence des chagrins sur /'Aofffme. Paiisiis, i856. p. 76 et sqq., auctore D. Bidart, mediçins doctore.

tur, dcscribendae essent àmnes é^griiudinutn species ac fbrnicP. Quot animi dolores aut muti aut loquaces, àùt lenii aut repentini, aut implicati aut simplices ! Quid de timoré, iracundiâ, invidiâ ? Quàin varie sese habent, pro cujusque aetate, sexu, patriâ! Sed de hîs omnibus infinitus esset labor. Nunc qusedam brevîa.

Jam retulimus imnc tertiae Tusculanœ locum, ubî Cicero oslendere conatur segritudinem nullo modo in sapientem cadere posse. «Tetra est enim, misera, detestabilis, omni contentione, velis, ut ita dicam, remisque fugienda (1). » Ut jam diximus, non omnia uobis placent in Ciceronis doctrinâ, quia non sunt vituperandae omnes aegritudines. Sed est etiam quaedam importunitas et atra bilis, quidam velernus, quo nihil magis odiosum (2). Sunt animi angores, sine dignitate aut décore, quae nihil alîud quàm stultitiam aut imbecillitatem denuntiant. Sunt stolidi illi timorés, qui vitam per sordes acmiserias trahunt, acerbainaniter praesagientes. Si de talibus vitîis interpretatus fueris quae dicit Cicero, non solùm diserta ac vivida, sed vero proxima videbuntur.

Hujusmodi enim aifectus animum turbant, demittunt, frangunt, nihil patiuntur essej ordinati aut compositî. Inconsideràto motu abreptus, modo elaliùs fertur, modo torpescit animus; nunc inflammatus rapitur, nunc languescit ac deliquescit. Quicumque hâc tristi caligine offunditur, omnem veritatis sensum amittit, Deo, hominibus, sibi injustus. Nunc suarum calamitatum crimen in Deum convertens, divinae Providentiae diffidit, nec quidquam religionis retinet ; nunc ceteris hominibus infensus, illos calumniis persequitur aut probris lacérât ; nunc seip-

(i) Tusc , Iir, 10. - (3) « L'hypocondrie, c'est de l'égoîsme; l'égolsme, c'est l'abruticscment. » Feuchsterleben, //x^tènedfe/'^iOTe, p. i33.

jiuin falste crimiiiibus incusat, nova addit riiala his quae casas invexerat, nec rarô, impiâ dextrâ et suo ictu, niisérœ vitae finein impoiiit.

Vi œgritudiuuni aiiiini facultates liebescunt, quasi seuio (|uodam fatigatœ ; ornais actio rationi consentanea odio est ; nec sensus res obversantes deprehendunt, nec raeluoria prœteritas recordatur, nec inteilectus dubias dijudicat, nec voluntas quidquam deçernil.

Valetudinem qùoque graviter perturbant aegritudines. Itaque, quum edaces dicuntur curae, non de animo tantùm id interpretanduii) est, sed etiam de corpore, quod modo lentâ quâdain tabe exténuant, modo subitâ strage conficiunt, modo morbis qui jam inerant tauta irritamenta addunt, ut atrociiis saeviant, fiantque insanabiles.

Denique, vei in ore atque habitu corporis vestigia aBgritudinis iiiiprimi soient. Praematurae rugœ, languiduin caput, errantes ocuil, dubius incessus, brachia pendentia vim iuternam imminutam vitaeque cursum impcditum testantur.

Quae supra dicta suiit si in unum colligere velimus, dicemus aegritudinem nuiic bonam nuiic malam esse, modo emendationis inodô perturbationis causam ; ita ut, primo quidem adspectu, My^ticorum vicissim et Epicureorum bpiniones amplectendae vîdeanlur. Sed rem altiùs inspicîenti aliud placebit.^Videiicet ea est affectuum natura ul, quamvis animi vitae sint necessarii, soli tamen et omni nlienâ ope destitiiti, nobis prodesse nequeant. Ipsi enim per se mobiles, levés, immodici, ralionis auxilio indigent, lit aliquid dignilalis et stabilitatis contrahant. Non igitur funditus exstinguendi, sed regendi ac moderandi sunt. De «gritudiiie idem dici potest. Si eam discurrere patîaris et vagari sine lege, auimum turbat et conterit; si, ut jubet

Providentia, rationis freno tempères, prodest, nedum obsit. Non igitur, ut volebant Stoici, omnîno tollenda est, ut sapientiae contraria, sed mitîganda ac lenienda.

I III. — De œgritudinum causis.

Nemo est qui non saepe haec secum dixerit : quare tristis es anima mea et quare contiirbas me (4) ? Alii duram esse sibi vitae conditionem putant, quod desint bona externa. Si valerem, aiunt, si dives essem, nihil ainplius optarem. Alii majora cupientes, queruntur quôd eximiis ingenii dotibus careant :

Quid voveatdulci nutricola majas alumoo, Qai sapere et fari possit qaœ sentiat (2)?

Nonnulli spe deturbati, et aurae popularis levitatem expert!, banc ingenii vim quâ ceteris anteœllunt exsecrantur. Sunt quaedam animi facultates, in quas omnem molestiarum causam vertimus. — .^stus pectoris me sollicitât ; rébus nimiùm moveor; nimiâ inoUitie sum animi : boc mihi exitio est. — At severior Zenonis discipulus : tua te vitia perdnnt ; iutemperantia perturbationum causa est.

Eadem quaestio, de quâ tôt sunt sententiae, nobis nunc proponitur, et forsan irritus non c^det labor. Nam hic mihi videtur fuisse in philosophiâ profectus, ut hujus iemporis homines de hâc re certiùs decernere possint, et quid in variis opinionibus verum aut falsum sit dijudicare.

I. — Ac primùm, in bis quœ de aegritudinis naturâ dicta sunt, ipsasjam causas attigimus. Constat enim nos aegritudine aflîci, quod aliquid dissidii inler facultates obrepat,

(I) Psalm. 42, V. 5. — (a) Horat.^ cpist. i, 4»

quod legi non pareamus aiit procul a destînato fine deerremus. Quae omnia ut uno verbo cornplectar, dicani ideo aniinum dolere, quôd in animi vitâ ordo perturbetur.

Initio hujus operis banc Tullianam sententiam protulimus : « quidquid peccatur, perturbatione peccatur rationîs atque ordinis (1). » Quod igilur Cicero Stoico sensu dicît, id non de peccatis tantùm sed etiam de aegrltudinibus sentiendum putamus.

Sed quum ea sit causa aegritudinum /?/-oa;//wa çfipsychologica^ suni etiam aliae, quae metaphysicae, naturales ac morales dici possunt. Quas si quis recensere velit, iterum pro certo habebit quàm malè Stoici voluntarîas tantùm causas agnoscant.

IL — Inter aegntudinis causas, una princeps eniinet, quae tamen a libero hominis arbitrio prorsus aliéna est : videlicet quôd nostra natura, certis finibus circumscripta, aliquid defectûs habet. Necesse est eniiii animum dolore afïîci, quuiîi non sit omnibus numeris absolutùs ac perfectus. Deus non dolet, quia est infini tus ; materia non dolet, quia non suî conscia est. Sed homo, utpotc intellectu praeditus ac perfectione careus, nunquam omni sensu injucundo immunis esse potest.

Ex Cartesii sententiâ (2), ob id solum gaudémus, quôd perfecliores nos esse sentimus ; unde concludi potest nos ob contrariam causam aegritudine afiici. Eadern ferè apud Spinosam, qui gaudium définit trànsitionem a minore ad majorent perfectioneniy tristitiam verô trànsitionem a majore adminorem perfectionem fSJ. In hoc Malebranchius a Spinosanon dissentit, apud quem ista leguntur : « Quum ea quae in te fiunt sentias, nosti gaudium, visis perfectio-

(i) Cic, parad. lU, 2, — (2) Lettres à madame Elisabeth^ t. I, Ictt. 6, p. 225, édit. Cousin, 1825, t. IX. — (3) Eth., pars III, Affectuum definitiones^ II, III.

nibus tuiS| tristitiain verù, visis flagitiis ac miseriis^ in aaimo tuo excitari (1). »

Non désuni igitur, ad coafirmandam nostram opinionem auctores gravîssimî. Sed argumenta quoque produci possunt.

Doloris causa maluin est ; dolor mali efl'ectus atque indiciuin ; dolor nos ad mala vitanda, ut voluptas ad bona capessenda impeilit. Quid autem est malum ? Imperfectœ nalurœ defectus. In ipso nihilo aul regressu ad nihllum essentia mali sita est. Doloris igitur causa est, ut ait Spinosa, transi tio a majore ad minorem perfectionem.

Haec doloris causa omnes alias complectitur, sicut malum ^metaphjrsicum onmium malorum principium est. Ërgo dolor animi nihil aliud est quàm couscientia alicujus defectus. Dolemus quôd deminutionem aliquam nostri vel aliorum sentimus, quod nos cum omnibus quae nos circumdant) infra excogitatam animo speciem jacemus, atque, ut dixi, non potest non dolere natura imperfecta et intellectu praedita.

Quae quum ita sint, nonne incusandus est Deus, qui nos huic dolorum necessitati addixit? Absintimpiae istae voces. Ideo fît aliquis in homine profectus, quia, in mediis malis, optima concipit ac desiderat. SoUicitum hoc taedium animum ad suam originem revocat. Non enim aliter ad cœlum suum potest resurgere.

III. — Huic communi aegritudinum causas adjiciuntur atiae, quae itidem a voluntate non pendent : nempe haec omnia forte accidentia quae desideriis nostris vel justis obstant, ac naturalem vitae impetum devinciunt aut impediunt. Metapbysica aegritudinis causa non praesentis vitae propria est; in aeternum permanet; necin meliore quidem

(I) Médit.,\, 10.

rerum statu tolli potest. Causae autem illae de quibus iiuiic dîcitur, ad praesentem humani generîs conditioneni pertinent. Ex his rébus constant quae cujusque hominis sortent sive fortunam efficîunt ; quae, ut quarumdam voluptatem, ita tôt molestiarum princîpia esse soient, ut iliam tantiim rerum faciem intuenti, bumana conditîo a fataH necessitate vel poliiis ab inimico numine comparata vîderetur. Nonne enim multiiin confert ad beatam aut infelicem vitam, quo tempore, quo terrarum loco vivas, cujus sis ingenii^aetatls, ordinis? De his autem omnibus quàm inultae hominum quereiss ! Hic se turbidis temporibus natum dolet, ille nimiiim placidis. Agricola urbem desiderat ; urbanus ruris delicias. Adolesoentibus rerum ignorantia nocet, senibus scientia nihîl prodest. Sunt quos tarda indôles fruendis voluptatibus impares praestat ; alios autem tervor animi omnibus acerbis quasi destinât.

Cetera de génère hoc, adeo sunt multa.

Quid autem philosophia de tantâ calamitatum diversitate ? Quomodo horum omnium rationem reddet? Quod consilium hominibus dabit?

IV. Causae aegritudinis voluntariœ sunt appetitiones inor- (linatae sive libidines.

Multum difTerunt libidines ab his afTectibus qui ceteris hominibus animos nostros conciliant ; iiec minus ab appetitione naturali quae ad res vitae necessarias fertur. Dicam etiam libidines- a cupiditatibu3 discrepare. Cupiditates enim a naturâ etiam rectâ profluunt, nec vitiosae fiunt nisî rationis limites transgrediantur. Non optandum foret hominem orani cupiditate vacuum esse ; inde enim orirentur segnities, socordia et cujuslibet rei incuria. Ëxpedit au-

tem iiaturae humanae insiLas esse cupiditates sclentiaE^, gloriaBj potentiae; nec penitus exstinguendae , sed frenaur dœ ac dirigendae sunt

De llbidinibus non item. Quuin de his agitur, Cîcerpni Stoicorum doctrinam, in quarto libro Tusculanarum sequenli, plané assenlior. Non immerito eniin libidini perturbationis nomen datur, quia seniper animum perturbât, quamvis non semper ad id insaniae venîat ut tota ratio evertatur. Non immerito dicitur banc esse naturœ contrariani, voluntariam, ex intemperantiâ orlam et falsâ opinione, addimus etiam malignam at ad se omnia referentem.

Dicimus ex intemperantiâ orlri libidinem. Id enim intempérans est quod yagatur sinelege, quod ultra omnem modum excurrit, in quo nuUus est ordo. Libidines autem sunt immodicae, incompositae, véhémentes.

Sunt etiam libidines natura& ac rationi contrariae. Itaque modicam rei alicujus naturae nostrae congruentis appetitionem non Ubidinis nomine vocabimus, ut si quis ceterorum hominum aestimationem quaerat, hanc virtuti postponendo, nec immodicè cupiendo. Sed qui aestimationem ipsam non virtutem quaerit, satisque habet virtutum specieni praî se ferre, is ipsa libidine tenetur.Ut alio utar exemple, ipsa nos finxit naturacuidam habendi cupiditati proclives. Sed necessariis, quin etutilibus contenti non sumus'; insatîata auri famés nos perpetuo urget. Hinc tôt curis absumitur vitae tempus, eo fine ut divitiae ultra modum augeantur. Hinc, in rébus adversis, tantus animi dolor, ut plures sibi cruentas manus inférant, indociles non pauperiem, sed modicas opes pati. Ita se iiabet libido, nec naturae finibus circumscripta nec rationi obtemperans.

In libidînibus hoc est praesertim mali, qiibd istae e libero a'rbitrio pendent. Primo enim naturae irnpetu, affcctioneé animum invadunt, fatali quâdain necessitat:e, tiullo voliiiitatis consensu. Sed quum aestus ille deferbuit, peues nos est animi sensum mînuere vel augere. Itaque affeclioncs sub voluntatis potestatem cadunt. Modo voluntas ralioni obtemperans laudabilem sensum excitât atque accendit, modo voluntas rationi ad versa nobilissimos exstinguit affectus et cupidines usque ad insaniam exacerbât. Hliic novae propensiones sive ad virtutem sive ad vitia, propter quas laude aut vituperatione digni sumus. Quae vitiosae sunt eae ad libidinem pertinent.

Non soliim e voluntate pravâ, sed e falsâ quoque opinione libidmes oriuntur. In hoc quidem nimia fuit Stoicorum doctrina, quôd inordinatos afi'ectus ipsi opinioni aequabat. « Omnes perturbationes, ait Cicero, judicio censent fieri et opinione (1). » Nos omnem atïectum a cogitiitipne diligenter distinguimus. Sed fatemur arclam esse connexionem inter utramque rem. Ideo fugienda cupimus, ayersamurque cupienda, quia de bonis et malis . mens nostra caligat. Quanto pauciores ignavi, si scirent omnes mortem ac doiorem non esse maxima malal QuotKbidinpsi flagitiis valedicerent, si illis compertum esset voluptatem non esse maximum bonum !

Denique, ut diximus, libido se solam inluetur; de ceteris nihil curât ; ad se refert omnia. Homo quem libido occupavit niliil pensi habet quin se exsaturet, atque, ut ait poeta ;

Suacuique Deus fit dira cupido.

(I) Tusc, IV, c. 7.

Ëx supra dictis satis patet, inter otnnes asgritudinum causas, nullam esse magis formidandam quam libidines. Pernicieui cum dedecore nobis afferunt, aaimum furiis implent et quasi subjectis adurunl. facibus. Frustra seipsas iàlsis coloribus induunt. Frustra ipsius virtutis specie oculos tentant perstringere. Quum aliquandiu nos commovèrunt, sensim delentur taedio et oblivlone, animum debiiitatum, containinatum ac vacuum relinquentes. His igitur, ut ait Cicero, « Omnibus viribus atque opibus repuguaudum est(l).)>

I IV. — Distinguuntur xgritudinum geoera.

Cognitis aegritudinum naturà et causis, nunc de variis generibus dicendum est.

Très sunt dividendarum aegritudinum modi. Quorum uiius neque rerum nequeanimi ratiouem liabet^alius ducitur ex animi diversis facultatibus, tertius e rébus, sive e propensionibus animi ad hanc aut illam rem. Quid ad nostrum propositum valeant videamus.

I. — Si quis prima dividendi ratione utetur, nihil curabit de subjecto aut objecto^ ut in scholâ dicitur. Distinguet igitur aegritudines prout erunt graves aut levés, longae aut brèves, verae aut falsae, nobiles aut ignobiles. Ex his autem non potest duci recta divisio. Quum enim ad varies dolorum gradus animadvertimus, ex hoc minimo ubi vix aliquid sentitur ad ea quae intolerabilia Sttot, mhii fixum ac stabile reperimus (2). Judtcsamus quidem quosdam dolores esse aiiis majores. Sed quanto majores ? Num dimidio? Num trîplici? Hoc nemo definiet.

Quod attinetad aegritudinum brevitatemautlonginquita-

(0 Tusc. m, c. 1 1 . — (2) C f. Bouillicr, Du plaisir et de la douleur^ p. |23.

tem, coiitinuationem aut intermissionem, inanifestum est in his non esse accuratœ divisionis fiindamenta.

At nonne, ul in Philebo Plaix)nis distinguuntur ver» falsœque delectationes, ita sunt dolores veri ac falsi, nol)iles atque ignobiles ? Hae divisiones non aliénée sunt a nos- Irà disputatione, quum ad morum disciplinam pertineant. Sed eâ conditione nobis utiles erunt, ut psychologico naturœ nostrae studio nitantur.

Nunc operae pretium esset ostendere omnes quae apud philosophos reperiantur hujusmodi partitiones^ reipsà pcccare. Tantùm de illâ quae est in quarto Tusculanarum dicemus.

Cîcero, Stoicorum interprôs, partes perturbationum vult esse quatuor : laetitiam, aegritudinem, libidinem ac metum. Me quidem judice, non repudianda est hœc partitio, atque, si omnia ita se haberent, non immérité dixisset Tusculanarum auctor Stoicos in hâc quœstione çersari acutissimè (4), Sed singulis perturbationibus partes ejusdem generis plures subjiciuntur; aegritudoque, ut de illâ tantiun loquamur, complectitur invidentiam, œmulationem, obtrectationem, misericordiam , angorem, luctum, mœrorem, œrumnam, dolorem, lamentationem, soUicitudinem, mple^tiam, afflictionem, desperationem et quae sunt dégénère eodem. In his multa nobis videntur repreliendenda. Notœsunt cujuslibet divisionis leges : ut intégra sit, ut membris constat inter se oppositis^ etc. Porro tantum abest ut his legibus cousentanea sit supra dicta divisio, ut contra ab omni régula abhorrere videatur. Haec enumeratio aegritudinum est longior apud Ciceronem, brevior apud Diogenem Laertium ; quâ de causa utrumque nescio. Cicero videtur potiùs in verbis ac synonymiâ, more gram-

(I) Tusc, IV, c. 5.

maticorum acumen exercere, quàm res ipsas philosophicè dîgerere. Quid interest inter iriçidentiam^ œmalationem^ obtrectationemt quare diciiur dolorem esse partem aegritudiais? Hoc non plané apparet. Niliil denique connexum, nihil adstrictum, omnia permixta et confusa.

Ex his jure concludimus non posse accuratè divîdi aegridines, nisi subjecti aut objectif ut aiunt, ratio liabeatur.

II. — Nonnulli, compertum habentes anîmum esse vim quamdam, agendi potestate praeditam, inde concludunt animi dolores e diversis agendi modis proficisci. Itaque, quum haec tria sint in animo, prinius naturae instinctus, consuetudo, et actio sui conscia, totidem distingûunt aegritudinum species (1). Quidam, animadvertentes hominem per omnes naturse suae partes dolere (2), aegritudines assignant partim voluntati, partim cOgitationi, partim affectibus. Peripateticae sunt hae divisiones. Nam, apud Aristotelem, non ex unà facultate fluere videntur appetitiones, sed e voluntale, cupiditate ac ratione (3).

Me quidem judice, sua sunt his partitionibus commoda. Nam valde, ut ila Aïc^xn^ psjchologicœ sunt, sive quod accurata animi notio subjacet, sive quôd vitae intimae motus manifesta apparet. Non sunt tamen sine vitiis. Ac primùm, omnibus facultatibus tribuunt quôd est unius vis appetitivae, nempe dolorem ac voluptatem. Stricte ac plûiosophicè loquenti, non sunt voluntatis, non intellectûs voluptates aut dolores, sed unius appetitionis. Non quod diffitear omnes facultates quodam modo causas esse leetitiae aut aegritudinis; sed una est causa proxima, fàcultas appetendi ; in eam confluant, liuic adhœrent jucundi et

(I) Bouillier, Du plaisir et de la douleur, p. 127. — (2) Paffc, Dictionnaire de la conversation^ art. Douleur morale. — (3) G, f. Wadington, De la ps;fchologie d'Aristote^ p. i58.

iajucundi 9eQSus. Si igitur distiaguantur aegritudÎQes ex varietate facultatuHi, res quâdam ex parte claudicabit, non erit omaibus aumeris suis absoluta ac perfecta divisio. Praeterea, nobis de œgritudine fusiùs disputaatibus, utiliaque praecepta quaerentibus, plus aequo brevis ac simplex videturhaec divisio, a rébus ipsis remota, aut res summatim attingens. Nos enira uon poterimus ad id quod intendimus perveaire, nisi in varietate rerum communique vitnt^ usu versemur.

m. — Ad aliam igitur dividende rationem convertamur ; ad illam scilicet quam cursim delibaverunt Aristoteles et Cartesius, apertissimè Malebranchius indicavit, tandem pari sagacitate atque copia exposuit egregius quidam nostrt temporis psjchologus (4); quae fit ex diversitate sive, rerum sive propensionum quae nos ad hanc aut illam rem impellunt. Hâc ratione tria distinguuntur aegritudinum gênera, quorum unum ad nos spectat, aliud ad ceteros homines, tertium ad Deum resque illas verè divinas, ut pulchrum, bonum, verum.

Si quis quaeret cur haec divisio praeponenda videatur, dicemus primiim illam esse rationi ac rerum naturae consentaneam. Oportet enim voluptates ac dolores propensionibus subjungi, quia voluptas nihil aliud est quàm propensio voti compos, dolor autem propensio cui aliquid obstat (3). Deinde ex partibus suî similibus constat. Solâ enim appetitionum varietate nititur, neque diversi generis lacul- • tates interponit. Praeterea materiem totam complectitur. Appetitio enim cogitationi ac voluntati, quocumque vergant, comitatur; sunkque cerlae propensiones cuique facultati veluti praepositae, ut cogitationi innatus veri, pulchri, recti amor, voluntatique libertatis ac potentiae cupi-

(I) Garnier, Traité des facultés de Vdme, t. L — (2) Ibid., p. 93.

ditas. Est etîam nostra divisio, si fas sît ita loquî, suhjectwa simul et objectwa^ quum non modo -appetitionum, sed rerum quoque quas appetimus ratio habeatur. Non enim possumus de quolibet affectu disputane, nisi de rébus ipsis sermo fiât. In doloribus autem^ ma3f:imè e rébus externis pendemus ; animus enim dolet quia rébus quibusdam indiget aut res quasdam aversatur. Denique, hâc adhibitâ divisione, unumquodque membrum iterum atque iterum dividere licebit, ac proinde copiosior simul et ad usum vitae accommodatior erit nostra disceptatio.

§ V. — Fusiùs explicantur aegritudinum gênera.

Gognitâ aegritudinum partîtione, de singulis generibus quaedam dicenda sunt.

Quot animi propensiones, ut diximus, totidem sunt aegritudinum gênera. Cujuslibet autem hominis très sunt proclivitates, quibus aut seipsum amat suaque omnia, aut impellitur ad societatem cumceterishominibusfaciendam, aut ad ipsum Deum fertur atque ad res quasdam aeternas ac divinas. Hoc igitur ordine œgfitudines consideremus.

I. Eô creatus est animus ut corpori praesit, ut universis imperet, Deo minor,. faciemque rerum industriâ suâ renovet et quasi ad imaginem suam fingat. Animus igitur, ipsâ naturâ jubente, corpus diligit corporisque partes, bonaque externa sectatur. Nobis carissimae sunt res privati dominii, vitae commoda, atque ipsum vivere.

Sed, in bis omnibus, ut gaudii ita aegrîtudinis causae sunt. Quibus enim molestiis animus obnoxius est ob corporis vincula! Quidquid vitae minatur saevissimè nos torquet. Quàm sollicita cura animum premit, si qua lues incolumitatem nostram in discrimen adduxerit ! Quumque,

naturali vitàa decursu, jam finis aJdestyquotusqùisque est qui animo vigeat^ nec prœteriti desiderio torpescat aut la* meotetiir? Itaque bene ac sapienter divina providentia supremum vitse diem ab oculis nostris avertit, ne perniciosâ scientiâ ad desperationem adducamur.

Habendi cupido animos non minus urget ac sollicitât. Non pâùci aleatores autnegotiatores, re improsperè gestâ, mortem sibi consciveruut. Avarus de*minimo damno lamentatur. Sed quid loquor de aleatore aut avaro ! Omnibus pauperies odio est. De omnibus merito dici potest :

Pep mare pauperiem fugiens, per saxa, per ignés (1).

HaBC bona externa, quibus absentibus dolemus, saepissîmè prsesentia nocent. Exténuant corpus hebetantque animum avidiùs haustœ voluptates :

Vides ut pallidus omnis

Gœnâ desurgat dubià? Quin corpus onustum Hesternis vitiis animum quoque prsegravat una, Atque affligit humo divin» particulam aurœ (2).

Amor hominis erga seipsum non in solâ rerum exteruarum appetitione apparet, sed in aliis etiam quae^toties aegritudinis quoties gaudii causœ sunt. Quantus est amor libertatisl Quanta potentiae laudumque cupiditasl Qui igitur captivorum angores î Qui conatus ut e carcere évadant I Vel in quotidianâ vitâ, mille compedibus viucti sumus. Officia, necessitudines, omnia illa quae ad décorum pertinent cunctis jugum quoddam imponunt, et suum quemque servitium premit.

Làudum'ac pripcipajtus cupiditate abrepti, certant inter se homines quis aliis prsestet, nonnunquam robore cor- Ci) Horat, Epist., 1, i, 45. — (2) Ibid., sat. II, 2, 76.

poris, sœpius vi et aciimine intellectûs. Sed, ad superiora nitentes, semper aliquem supra se positum inveniunt; isque ardor, qui aiiimis vires ad dit, saepe angitet excrucîat. Hos praesertim qui iii summis honoribus versali sunt, taedet iii privatam vitam recidere. Dionysius tyrannus, Syracusis expulsus, Corinthi pueros docebat, « usque eô imperio carere non poterat (1). » Tarquinius, quum restitui in regnum non posset, Cumas se contulit, inque eâ urbe, senio et aegritudine est confectus (2). Jure quidem Cicero, qui liaec commémorât, tyrannorum impudentiam respuit ; sed malè obliviscitur omnes homines esse dominationis ac potentiae cupidos.

Quum congenita sit nobis glorias existimationisque cupiditas, gravi molestiâ afficimur, eliam ab infantiâ, ubiceteri nos parvi faciunt. Nihil iiomini magis metuendum quàm venire in discrimen famae. Unus dicitur e Leonidœ comitibus, e Thermopylarum caede elapsus, properam necem Plataeis quaesivisse, quia ab omnibus turpe judicabatur unum militem duci et commilitonibus superfuisse.

NuUa ferè magis arridet gloria quàm quœ ingenii operibus paratur. Qui igitur dolor poetae aut oratoris in auditorum frequentiâ sinitrè excepti aut sale nigro perfusi î Quum liunc egregium satirarum scriptorem saeculi recèns elapsi morientem adspicio, me illius miseret, non modo quod egenus, in grabato jacens, quum morbo tum etiam famé interemptus, extremum spiritum trahit, sed etiam qubd ignotus, ab omnibus derelictus, suique vix conscius, in liunc tumulum lente devenit quem nemo lacrymis decorabit.

Ex bis omnibus concludi potest inesse omnium animis

(I) Cic, Tusc, 111, 12. - (2) Ibid.

quemdam amorem suî, multum disparem a vitiosâ illâ indole quae nihil aliorum causa facit et raetitur suis coinmodis omnia; amoremque illum, non solum quum in vitium excidat, sed etiam quum intra naturœ fines subsistai, multaruni esse aegritudinum causam. Quae quum ignora verint Stoici ac Mystici, quœ suni deanimi medicinâ malè instituerunt.

II. Est dictu mirabile quàm sit homo homini necessarius. Primo quidem adspectu, non videtur ultra naturae vires, societatis liumanœ jura resolvere. Sed siquis ab hominum cœtu atque commercio omnino abactus fuerit, aut mente alienabitur, aut vitam amittet, aut saltem acerbissimâ aegritudîne confectus languescet. (c Alque hoc maximèjudicaretur, inquit Cicero, siquid taie posset contingere, ut aliquis nos Deus ex hâc hominum frequentiâ tolleret, et in solitudiuem uspiam collocaret, atque ibi suppedilans omnium rerum, quas natura desiderat, abundantiam et copiam, kominis omnino adspiciendi potestatem eriperet. Quis tam esset lérreus, qui istam vitam ferre posset, cuique non auferret fructum voluptatum omnium solitude (1)? » Non semel ipsis rébus probatum est vèram esse hancCiceronisopinionem, nec possequemquam, sine vitœ periculo, ab omni hominum congressu segregaî*î. Quid de his qui eâ asperitate indolis sunt ut se libenter in aliquam solitudinem abjiciant ? Nae illi ex moestis mox fiunt moestiores ; corum morositas in insaniam vertit ; vanis terroribus affecti, sine causa tristes, postquam ceteros homines vitare voluerunt, ipsi sibi oneri sunt.

Gallicus ille scriptor qui mathematicus, philosophus, orationis etiam génère insignis fuit, dicebat se, quum mul-

(I) Cic, De amicit., 87, 88.

tum temporis in abstrusis scîeiitîis consumpsisset, hase omnia tandem aspernatum fuisse, quia paucissimi essent quibuscum de bis loqueretur (1). Utenini cuique dulce est quae sentit expromere, ita affectus suos cogitationesque in se cohibere, molestissimum. De hoc scitè TuUius in suo De nmicitid dialogo : « Verum ergo illud est, quod a Tarentino Arcbytâ, ut opinor, dici solitum, nostros senes cominemorare audivi, ab aliis senibus auditum : si quis in cœlum adscendisset, naturamque mundi et pulchritudinem siderum perspexisset, insuavem iliam admirationem ei fore ; quae jucundissima fuisset, si aliquem oui narrarel liabuisset (2). »

Ut grave est in quâdam intellectûs solitudine versari, ita inolestius omni affectu carere. « Non est boQum esse hominem solum (3). » Itaque paucos deterret domesticarum curarum timor, quin matrimonio se obstringant prolemque educent. Si quis vero, aut inopiâ impeditus, aut aliéna oppressus voluntate, (non loquor de bis quos religio aut scientia totos sibi vindicat), solitariam agat vitam, sine conjugis aut puerorum complexu, illius, fateor, me raiseret.

Non soliim, quum procul ab hominum cœtu vitam segregem agimus, sed quum in medià societate versamur, multae occurrunt aBgritudinum causée.

SuDt lacrymse rerum et mentem mortalia tangunt.

In nos dolores quosdam infligunt alieni dolores ; in nos redundat quidquid mali vel in propinquos vel in amicos ingruit. Magna esset copia memorandi quanto dolore parentem afficiat nati vel mors, vel infortunium , vel dede-

(I) Pascal, Pensées, édit. Faug., t. I, p. 199. — (3) Cic, Op, cH,, ibid. — id>)Cenesis^ cap. 11, 18.

eus. Quemlibet autem, civilem animuin gerentem, nonae patriae clades œquè ac privata calamitas tangit?Quid de illo amore, cujus, ut ait Sophocles, nemo mortalium immortaliumve expers esse potes t (1), qui causam habet nescio quam, exitus autem horrendos (2)?

Omnia de his enarrari non possunt. Quod certè non necessarium est, ut ad propositum perducamur. Hoc tantummodo positum sit, hominem, in his quae ad communem vitam pertineant, multis aegritudinibus esse ab noxium, quas non semper tollere potest aut débet, sed lenire et ad rationis normam recidere.

III. — Credas nobilissimos quosdam afFectus, ut veri, boni, pulchri, et ipsius Dei amorem, in regione tranquillâ et aegritudinibus inaccessâ semper versari. At non ita se res habet. In his quoque, molestiae quœdam nos manent. Quae quidem vuigo saepissime ignotae, in homines ingénie praestantes maxime ingruunt, sed crudeliter saeviunt, nec facile vitantur.

Inest omnibus sciendi cupiditas ; quae vel in infant ibus atque in rudibus animis deprehenditur. Ex hoc apparel ignorantiam sui ipsius consciam semper aUquid injucundum secum aliaturara. Neminem fugit quae interrogandi ac visendi hbido exardescat in istis hominibus vel fœminis, ad vana semper intentis, quum fabellam aliquam in urbe pervagari sentiunt, nec diligenter de totâ re anquisiverunt. Non se aliter habent eruditi homines, quum aliquid ignotum occurrit. Narratur hoc fuisse Frederico magno cacoethes^ ut omnibus linguis quas ignoraret loqui vellet. Hoc habet doctissimus quisque. Philosophi imprimis, ut ait Plato^ omnia omnium scientiarum arçana pers-

(i) Sophocl. Antigone, v. 779 et sqq. — (2) G. f. Pascal, Pensées, édit. Havet, p. 106.

picere cupiunt; nec facile sibî moderari possunt, ne in rerum infinitatem mens sese immittat. Sed aliquid est ignorantîâ intolerabilius, dubitationem dico. Nihil saepius philosophos in quamdam desperalionem injîcit, quàm quôd, rébus maximis jam partim cognitîs, in eas quaestiones incidant quae hiimani intellectûs captum sapèrent. Saepe sentitur is dolor qui in Empedocle jamjam morituro fuit, quamvisnon semper mors sequatur.

Scientiae amore capti, omnia quae ad scientiam ducunt magni aestimamus. Nemo doctrinâ excellens, copiosum ac subtile ingenium regum opibus mutaret. Quis igitur dolor quum senlimus animi vim senescere ! Nec mirum est sa^pe tristes morososque esse illos quibus aliquis sensus desit. Movemur miseratione quâdam, quum cogitamus illustres illos senes, Camoentern, Miltonem, Delillium, earum rerum quas ad vivum depinxerant spectaculo caruisse. Ipsis studiorum instrumenlis animum adjungimus. Quo desiderio tenetur egregius pictor aut sculptor, quum illi non licet locupletissiraum quodque musaeum invisere, aut vir eruditus, quum amplam bibliothecam non habet in manu et procul a doctissimis viris versatur I Quis denique non saepe ingemuit quod inter liberalia studia resque domesticas tempus partirî cogeretur ?

Ut e consectatione scientiae, ita ex amore pulchritudinis ac justitiae studio nasci solet aliquid acerbitatis ac molestiae. Primùm enim, sensus quidam, naturâ insitus, peccantium animos conscientiae angoribus sollicitât; quod doloium genus nec restinguendum nec leniendum est, nisi per pœnitentiam et conversionem ad meliora. Sed in ipsis itmocentibus viris, vividus boni justique amor non semel graves aegritudines parit. Quidam enim seipsos libenter, ut itadicam,cruciant; quasi semper infra ofHcii legem sta-

— Tarent. Viri autem justitiae amantissimi, morum corruptelam, potentium injurias, venalia omnia molestîssimè ferunt ; quorum alii spem in divinâ Providentiâ temporisque processu ponunt, alii multitudinem civium commovere, statumque reipublicae convellere aggrediuntur, sœpissime sibi ac civibus perniciosi. Alii, sive in privatâ sive in publicâ vitâ, sese tristi ac superbâ virtute involvunt, ferocique probiiate adspectum sceleratissimorum hominum prœ se ferunt.

Si quis nimio pulchritudinis ainore exarserit, quot res circumstantesaversabiturl Taceret Bolaeus, si mali cujusdam poetae mitis indoles tantuinmodoofficiosusque animus laudaretur. Sed quum carniina ejusdem pulchra dicuntur ac perfecta, stomachatur et in mordaces versus prorumpit. Sibi imprimis severus est quilibet egregius scriptor aut artifex ; ludentis speciem praebet et torquetur.

Praetulerim scriptor delirus inersque videri, Dum mea délectent mala me, vel denigue fallant, Quam sapere et ringi (1).

Quid de bis qui, excogitatâ pulchritudinis specie capti, commuuis vitae tenoreni aegré ferunt^ ni mià medilatione tabescunt, immoriun turque studiis ?

Sed pietasin Deuin,supremumhoc malorumremedium, nonne cujuslibet perturbations experserit? Minime. Saepe enim in summâ œgritudine versantur diligentissimi religionum cultores. Saepe ardens pietatis afFectus in aliquid aridum ac frigîdum mutatur, quo nihil est teneris quibusdam auimis acerbius.

CO Horat., Epist., l. II, a, 136.

Ergo vel e nobilissimis animi propensionibus, vel ex illis artibus quse vitam ornant, multœ aagritudines oriuntur. Quot sunt caiisdB voluptatum ac gaudii, totidem angores ac molestias afferunt. Homo per omnes naturae suse partes dolet.