‹ Lettres et mandements de Jean V, duc de Bretagne: e?tude sur les sources du recueil et la (volume 2)Chapitre 24 sur 63 · Chauirelin, garde des sceaux · texte numérisé non relu

Chauirelin, garde des sceaux

3. La date adoptée par D. Martène et par nous pour cette missive ne semble pas contesuble. Il y est en elfet que^

96 LETTRES BT MANDEMENTS

légitime congregatas, sacrosanctam universalem ecclesiam repraesentanti, canonicam reverentiam et obedientiam tam débitas quam devotas. — Nuper Macloviensi ecclesia pastoris officio destituta per obitum bonae memoriae Amaurici ultimi ejusdem episcopi, capitulum dicti loci, vocatis vocaadis, cupientes eidem ecclesias de idoneo pastore providere, unanimiter, nemine discrepante, vota sua direxerunt in venerabilem patrem Guillelmum, abbatem Beatse Mariae de Belloioco, eleemosy* narium et consiliarium meum fidelissimum, ipsumque in dicts ecclesis sponsum rite et canonice elegerunt et electionem hujusmodi solito more pubiicarunt. Quas quidem eiectio, consideratis virtutum meritis quibus ipsius electi personam gratiarum largitor Christus Dominus abunde insignivit, cum idem electus sit scientia eminens, moribus clarus, fidei orthodoxas pugil, zelator justitiae atque totius bonitatis cuitor, ex utroque parente de nobili prosapia, majoribus atque potentioribus et in legalioribus totius ejusdem diœcesis ortus^ in ciero atque populo dictas diœcesis ingentem laetitiam et intffabile gaudium in Domino contulit. Et licet sanctissimum dominum nostrum [papamj precibus humilibus, litteris et oratoribus iteratis rogaverim, humiiiter supplicando ut de dicta ecclesia nuUatenus disponeret aut aiiquem eidem praeficeret praesulem, praeter sacrorum canonum et praesertim saluberrimi vestri decreti censuram, nihiiominus Sua Sanctitas sinistre, ut creditur, informata, praepropere aliter disposuisse dicitur. Cùm igitur, reverendissimi reverendique patres, frustra foret jura condere nisi exsecutionem haberent, vestras reverendas paternitates, ea qua possum ampliori affectione supplico, quatenus Dei et sacrosanctas matris ecclesias intuitu ac mei contemplutione, dictum electum in sua justitia dignemini favorabiliter habere recommissum, mihi grata quoque signiBcantes obedire paratissimo, auxiliante Domino nostro Jesu Christo, qui vestras reverendas paternitates ad ea féliciter peragenda conservare dignetur et dirigere ob quae in Spiritu Sancto estis légitime congregati. Scriptum Veneti, septima octobris.

Humilis et devotus sanctas matris ecciesiae filiusJohanneSfduxBritanniae, Montisfortis et Richemundiae comes. »

Mentions au 2^ compte de Guinot (D. Lob. II, io35 et io36; D. Mor. Pr, II, laôi et 1262).

1434% 8 octobre. — Mandat de paiement « à messire Rolland de S^ Pou, ch«' et chambellan du duc et maistre de Tartillerie de Bretaigne, pour deux voiages quMl avoit faits à Rennes et à Fougères. »

— 1434, 8 octobre. — Mandat de paiement à « messire André Huays venu vers le duc à Auray. »

Mention dans un compte (Bibl. nat., ms. fr. 11 543, f» 32 ; anc. Ch. des c. de Nantes). 1434, 12 octobre. — Quittance du duc à Eon Conan, receveur de la châtellenie de Duault, de la

tion de la mort récente de l*évâque Amauri, décédé en 1433, et, d*aatre part, S^Malo était pourvu d'un nouveau pasteur avant le 7 oct. 143 S. Mais d'après notre n* précédent, Jean V se trouvait à Vannes le 7 oct. 1434 et néanmoins celui-ci est daté de Nantes. Le séjour à Vannes en oct. 1434 étant corroboré par Tensemble des documents, nous avons cru pouvoir corriger en Veneti la date Nanneti donnée par les sources.

I. 143 1, dans les recueils bénédictins. C'est sans doute un lapsus, car le compte qui relate ce mandement s'étend de 1433 à 1435, et il est insolite de trouver produits dans les comptes de cène nature des mandats antérieurs de plus d*un an.

somme de 20 écus d'or valants 25 1., baillée à E. de Carné, garde des petits coffres. — Signé, Par le duc. — EoN DE Carné.

Nouvelle recommandation pour Vévêché de S'-Malo en faveur de Vabbé de Beaulieu, à l'en-

contre de Vévêque de Tréguier que le pape y a transféré.

D. Martène, Amplissima Collectio^ t. VIII, 753, ex ms. Aquicinctensi «.

A Vannes, 1484, 16 octobre. — « Sacrosanctae synodo generali Basileensi in Spiritu Sancto légitime congregatae, universalem ecclesiam repraesentanti. — Reverendissimi patres ac domini et amicî confidentissimi, carloris recommendationis alloquio tam humilis quam devotae. Nuper et novissime cathedrali ecclesia Macloviensi per bonae memorias Amaurici illius tune episcopi obitum vacante, capitulum et canonici ejusdem zelantes dictas provideri ecclesiae, certa tune assignata ad futuri pontificis celebrandam electionem die adveniente, venerabilem in Christo patrem Guillelmum, abbatem monasterii B. Marias de Belloloco, ordinis canonicorum regularium sancti Augustin!, dictas diœcesis, de baronum et militari ex utroque parente procreatum génère, moribus comprobatum, nemine defiectente, elegerunt. Nihilominus tamen, post electionem hujusmodi, sanctissimus dominus nosterpapa de dicta diciturprovidisse ecclesia, etper translationis viam,providisseepiscopo Trecorensi, contra sacrosancti Basileensis concilii décréta laudabilia et in electionis prasmissas prasjudicium. A qua non immerito ad dictum sacrosanctum Basileense concilium, uti justitias matrem, duxi appellandum, intentione incommutabili suffultus, in Deo fisus, electionem hujusmodi propriis prosequi expensis, quoniam mea quamplurimum interest, maxime cum dicta civitas Macloviensis sit portus, protectio et pêne pugil totius ducatus mei, resque oppido opportuna sit quod prassul inibi prasficiendus sit generosus, potens et strenuus ad hujusmodi civitatem, quas est in maris angulo versus Anglias et Normannias partes circumsepta, tuendam clero et populo, ac patrias notabilis et gratus existât ; quoniam quamvis hactenus inibi semper extiterint episcopi notabiles, potentes, litteratlque virî, vix illam civitatem a populi rumore protegere valuere, ac incunctanter si translatus memoratus ad dictas civitatis possessionem appulerit, informatus existo grande prasjudicium Inde mihi posset generari, irreparabileque dispendium, cum prorsus patrias nobilibus, canonicisve ecclesias antedictas ac civitatis civibusexosus existât, certisexistentibus causis in causas deductionepromendis, nisi ab hujusmodi cœpto deflectatur negotîo. Quapropter V. R. paternitatibus vicibus geminatis intimis ac sinceris affectibus ad excutiendum scandala, quas ex prasmissis pullulare possént irreparabilia, humilius quam possum supplico quatenus dictam electionem approbare dignemini, perpetuum translato imponendo siientium, ne pariatur mihi stimulus, quod absit, a sanctas matris ecclesias obedientia per justitiam mihi ademtam recedere. Semper quippe, per Dei gratiam, mei progenitores reges et duces Britannise et ego modernus eorum inhasrendo vestigiis, ecclesias ac sanctas sedis apostolicas zelatores extitimus. Et quia prassens negotium, causis sinceriter inspectis, adeo cordi adscripsi, V. R. paternitates non turbentur sic me fari, cum progenitores mei illius ecclesias et aliarum ducatus simus fundatores, quodque translatum antedictum, ante dispositionem prasfatas ecclesias Macloviensis, exhortaverim ne illam quovis quassito

t. L*abbaye d'Anchin au diocèse d*Àrras.

colore pcterct, cum scîrem patule îpsum eam in suis lîbertatibus, ipsîus îgnobîlîtate et potentia pensatis^ non posse defendere. Et quia reor quod V. R. P. sinistrum referatur, nusquam fidem adhibeatis, sentientes quod numquam meum intendo aliter commutarepropositum. El licet ipsum in ambaxiatam ad dictum sacrosanctum transmiserim concilium, intentionis meae quod alîam haberet ecclesiam, praesertim tantam, tantae potentiae, tantae custodiae, tantique periculi ubi nervus toiius mei ducatus solidatur, nullatenus extitit, nec erii umquam. Quare iterum eisdem V. R. P. supplice, quatenus recisiorem quam poteritis dicto electo justitiam digneminî ministrare et bene advertcre, ut firmiter credo, egeritis, et mihi patriaeque mes pro utilitate reipublicae complacere taliter quod humiles preces sentiam profuturas, et sanctîtatidomini nostri scribere ut translationem hujusmodi dignetur supprimere, ettenear,proutteneor, ad gratiarumactiones. Insuper sanctitati domini nostri papae, ante dispositionem ecclesias, certos meos ambaxiatorestransmiseram ad supplicandum humiliter quod electionem expectaret, juxta decretum concilii, quos sinistre informatus, neglectus extitit exaudire. Unde non sufficio admirari quod sic de levi, non expectata electione processit. Prolixus verbi existo; hoc enim me adigit negotium quod partim statum totius mei ducatus con-* cernit. Reverendissimi patres et domini et amici confidentissimi, si qua possum tam in spiritual! quam in universali significando possetenus facturum. Et conservet vos Altissimus longaevos per successus cum honoris et gratis incremento. Scriptum Veneti, xvi octobris mccccxxxiv.

Humilis et devotus sanctas matris ecclesis filius Johannes, dux Britanniae, Montisfortis et Richemondis cornes. »

Supplique au concile de Baie en faveur de Vabbé de Beaulieu élu au siège de S*-Malo.

D. Martène, Amplissima CoUectio^ t. VIII, 762, ex ms. Aquicinctensî.

A Vannes, [1434], 5 novembre. — « Sacrosancts synodo Basileensi in Spiritu Sancto légitime

congregatSf orthodoxam et universalem ecclesiam représentante — Reverendissimi atque rêve-

rendi patres et amici specialissimi, cordiali recommendatione prsmissa. R. P. V. innotescat quod

dudum ecclesia Macloviensis pastoris solatio destituta per recolendae memoris domini G[uillelmi]

cardinalis de Monteforti obitum, ecclesiam ipsam dum vivebat obtinentis, decanus et canonici

ipsius utilitatcm et bonum universale prscipus patris mes pensantes civitatisque Macloviensis,

qus in extremitatibus mei ducatus, in maris insula versus Anglis et Normannis partes circum-

septa noscitur, in qua variarum conditionum gentes per maris et terrs semitas affluunt, quam de-

cursis temporibus, ipsius diœcesis nobiles aliive ejusdem vicini, ab inimicis et pyratis in dicts

ecclesis prœlatorum favorem, qui de nobili génère germinarunt, sspissime defendere consuevere,

sine quibus accommode aliter defendi non valuisset ; et si contingeret eam ab inimicis occupari,

quod absit, inde totius mei ducatus consequi posset perditio guerrarum host^litatibus, qus diu

partibus in illis viguerunt, obvîare periculis etiam, qus ex defectu tuitionis civitatis memorats

insequi formidabant, pro parte sua providere cupientes ; certificati de moribus, scientia, probitate

et legalitate dilectissimi et fidelissimi consiliarii mei ac eleemosynarii G[uillelmi], abbatîs monaste*

rii B. Maris de Belloloco, Macloviensis diœcesis, ecclesis prsdictœ filii et ipsi immédiate sub-

jecti, qui de nobilioribus et potentioribus loiius diœcesis et locorum inde proximorum exislil, cl

omnium baronum diciœ diœcesis et aliorum ducaïus mei nobilium consanguineus, ipsum electuni

DB JEAN Vy DUC DE BRETAGNE 99

in ecdesiae prasdictae pastorem elegerunt, et ipsius elcctionem inde sanctissimo domino nostro papae moderno prassentari fecerunt, qui ipsa nullatenus exspectata, de eadem, prout sibi placuit, contra juris commuais et sacrorum conciiiorum statuta disposuit. Denuo ecclesia praefata, per bonas mémorise A[malrici] praesuiis obitum pastoris solatio orbata, ad ecclesiam ipsam fuit iterato conçorditer electus et veluti Aaron bis, ut verisimiliter speratur, a Deo voçatus ; nec minus prœfatus dominus noster simili modo, electîone minime exspectaia neque trutinata, de eadem providit dictum electum a jure sibi quaesito, ante provisionem aliter factam lœdendo ; quod rationi consentaneum non inspicitur, quin immo etiam unicuique asperrimum audire proditur, vestrî decreti nervum prorsus supprimendo. Et îdeo quod decretum non fovet, ridiculum foret a quoquam foveri, nec patiar, praesertim cum dicta civitas sit clavis totius mei ducatus et indigeat homine opère et sermone potente, et nobîlibus confœderato. Eapropter, reverendissimi reverendîque patres, affectuose quantum possum V. R. exoro paternitates, quatenus decretum prout decet exsequendo, electionem praedictam confirmare dignentur. Nam alias laederentur ecclesiarum capitula, si suas non valerent electiones, frustraque conderentur décréta, si non invenirentur qui ea tuerentur, essetque fabricandi materia totius desolationis electorum, et lites generare pestifsras, suadereque ecclesiarum invasiones pariter et mortes inter electos, et per summum pontiiicem taliter praeôciendos ad quae concilium in Spiritu Sancto congregatum, pro tam prasmissorum quam rerum aliarum exorbitantium reformatione, excusso negligentiae somno,extemplo advertere circumstrepitur. Reverendissimi atque reverendi patres, si quae sint V. R. P. grata, mihi curetis întimare et ea possetenus adimplebo, favente Sacro Pneumate, qui E. V. P. in felici prosperitate conservet et dirigat in agendis. Scriptum in villa mea Veneti, die v novembris. Humilis et devotus ecclesias sanctae filius dux Britanniae, Jehan^ (propria manu). »

Anoblissement de la métairie de Sulé en faveur de G. le Bailli f.

Vidimus du iw oct. 1438 (Ar. L.-Inf., B, Anobl. et franchises),

A S' Brîe[u]c, 1434, 21 novembre. -— « Jehan... A touz... salut. Comme à nous... appartienne quicter, etc. Et soit aînsin que nostre bien amé et féal Guillaume le Baillîffnous a de présent exposé comme il a et lui appartient en la parroesse de Surzur, en Tevesché de Venues, un lieu, herbergement et meteerie nommé Sulé, quel est noble, tenu noblement à foy ; et ce néanmoins, pour ce que Eon Corno et Jehan Corno, meteers dud. Guillaume demourans oud. lieu et meteerie, ont en aucun temps fait pocessîon de paîer les fouages et de y contribuer comme aultres contribuans,

lesd- parroessiens de Surzur s'efforczent touzjours les y contraindre Savoir faisons que nous,

Icsd. chosses considérées et mesmes les bons et agréables services que nous a faiz par pluscurs foi* etenpluseurs lieux Icd. Bailliff, mesmes que le père dud. supliant, tant à Chastoceaulx au recouvrement de nostre personne, o il se porta notablement et nous y servit aconpaingné de gens estans avecques lui et o il frea et lui cousta moult du sien, tant à la délivrance de partie de sesd. gens qui y furent prins que aultrement, et dont lui promeismes aultresfoîz l'en reconpenser, ainsin que est contenu en noz lettres que sur ce aultresfoiz lui donnasmes..., avons... celui herbergement et meteerie de Sulé... à jamays perpetuelment franchi... de touz guetz, fouages ; » avec décharge d'un feu entier pour les coparoîssiens. « Si mandons et commandons à noz cappitaînes de Venues, etc. En

lOO LETTRES ET MANDEMENTS

tesmçigti de ce, affin de valoir en perpétuel, avons signé ces présentes de nostre main et fait seller en laz de saye et cire vert.

Ainsin signé, Par le duc, de sa main. — Par le duc, de son commandement, presens: missire Jehan de Kermellec, missire Henri du Chastel, Jehan de Musuillac, mestre Raoul de la Moussaye et pluseurs aultres. — Baudouyn. »

Autorisation au sire de Penhoet d'exploiter les mines d'argent de ses domaines.

Copie du XVII« s. (Bibl. nat., ms. fr. 22332, fo 201). — D. Mor. Pr. II, 1269, d'après Mém. de Molac.

A Lesneven, 1434, i*' décembre. — « Jehan... A tous... salut. Nostre cher, bien amé et féal ch«' et chambellan messire Jehan de Penhoet nous a de présent exposé qu'il a intention de faire chercher mine d'argent en aucunes de ses terres et seigneuries, mais qu'il nous plaise lui donner congié et licence à ce faire ; Sçavoir faisons que nous, desirans l'augmentation du bien public de nostre pays...., octroyons congié et licence à nostred. chambellan de faire chercher lad. mine d'argent et autres mines ouvrir et miner dedans icelle, ainsi que bon lui semblera et au lieu qui lui plaira en ses terres et seigneuries, pourveu que nous soyons payez de nos deniers en tel cas accoutumés. Si mandons à tous, etc.

Par le duc, de son commandement, presens : l'abbé de Beaulieu, messire Alain de Kerouseré, Yvon de Roscerf, maistre Raoul de la Moussaic et autres. — Philippot. »

Mention dans un rentier de Lesneven, de 1455 (Ar. L.-Inf., B 42, f» 39). 1434, 4 décembre. — Lettres du duc donnant grâce et franchise de fouages à Yvon an Marhec.

Octroi d'une foire franche aux Dominicains de Quimperlé.

Orig. jad. scellé sur lacs (Ar. Finistère, H, f. des Dominicains de Quimperlé) *,

A Vannes, 1434, 22 (?) décembre. — « Jehan... A touz... salut. Comme à nous et non à autre appartienne ordenner foaires et marchez en nostre duché, etc., Savoir faisons que, [en faveur] de noz devoz orateurs et chapellains les frères prescheurs de Kemperlé, nous avons fait et craie une faere franche et quicte de touz péages, coustumes et droiz à droit de faere appartenant ; à estre icelle tenue es temps avenir au bourg neufT, au devant de i'ostel desd. frères prescheurs, le jour monsieur saint Grigoaire. » Au cas où cette fête tomberait le dimanche, la foire devra être renvoyée au jour suivant. « Et en tesmoing de ce nous avons fait mectre et apposer [à ces présentes nostre seel en lacs de soye et cire vert].

I . Comme plusieurs pièces de cette provenance, ces lettres sont en fort mauvais état et une publication plus intégrale en a été impossible.

DS JEAN V, DUC DE BRETAGNE lOI

Par le duc. — (Sur le repli) Par le duc, de son commandement, presens : le conte de Montfort, les evesques de Rennes et de Vennes, Tabbé de Beaulieu, l'archidiacre de Kaemenédili et autres plusieurs. — Cador*. »

Mention au 2« compte de Guinot (D. Lob. Il, io36 et D. Mor. Pr. II, 1262).

1434, 29 décembre. — Mandat ordonnançant le don « à Alain Coaynon, Rolland de Carné et Guillaume Freslon et sa femme, [de] iv aulnes d'escarlatte ; à messire Robert d'Espînay, grand maistre d'hostel et messire Pierre Eder, à chascun [de] 11 ou ni aulnes d'escarlatte pour faire robes, pour avoir travaillé à Tappointement des mariages de mademoiselle Anne de Laval avec le fils du sire de Malestroit, et du sire de Moulac avec la fille dud. sire de Malestroit. »

Nouvelle supplique au concile de Baie en faveur de Vabbé de Beaulieu, évêque élu de

S'-Malo.

D. MûTtèney Amplissima CoUectio^ t. VIII, 892, ex ms. Aquicinctensi.

A Vannes, [1434]', 3o décembre. — « Sacrosanctae synodo Basileensi in Spirîtu Sancto congregatae, orthodoxam et catholicam ecclesiam repraesentanti. — Reverendissimi patres et domini ac amici confidentissimi, sincero tam humilis quam devotas recommendationis affatu. Cum pridem translationis R. P. episcopi Trecorensis litteras ad ecclesiam Macloviensem, tune pastoris gaudio alienam, per S. S. dominum nostrum dominum Eugenium papam modernum, ad perperam informationem intentionis mese ejus auribus allatam, factae in alterius juris quaesiti subsannationem, mihi extitere praesentatae, et tune temporis per illos qui litteras translationis hujusmodi praesentarunt, relatum extitisset, vestrum sacrum concilium dissolutum seu in dissolutione esse, quodque concilium nuUum vellet dédisse suffragium electo ejusdem ecclesiae, nec mihi mendaciter, ut inde accepi, me circumveniendo fraudibus similibus resilire : tamen quamplurimum mirabar et miratus extiti quod, exterminata perfectione tam saluberrimi operls, ad quod dictum sacrosanctum concilium adunatum extiterat, de quo ecclesia sancta Dei variis respectibus non mediocriter indiget, tamquam Leviatam filii similia proferre non sunt veriti, ita extemplo dissolvi deberet. Hoc enim percepi machinatum ut perverterer contra R. P. dominum Guillelmum abbatem B. Marias de Belloloco, pro quo et justitia saepius scripseram, et ab interesse meum allegando quiescerem et in amnem submergerer, licet ad eamdem ecclesiam de persona dicti abbatis electione facta, non visa nec expectata, ut per varias litteras V. R. P. e quibus patule innotescere potuit intentio mea consentanea

1. Cf. le n* 2190 qui relate diverses restrictions aux présentes.

2. Nous n'avons pu trouver les raisons qui ont déterminé D. Martène à renvoyer cette missive au 3o déc. 1435, alors que la date du 3o déc. 1434 semblait s'imposer, par suite du classement des autres pièces relatives à réiection de S^Malo entre oct. 1434 et février 1435 (ci-dessus n<" 2164, 2168 et 2169; plus loin n* 2180; et 2 lettres de René d*Anjou et de Charles VII, des 26 et 27 février 1435, éditées par D. Martène, viii, 809 et 810). — L'itinéraire de Jean V semble d'ailleurs confirmer notre attribution. Sûrement à Vannes à la fin de Tannée 1434, il est fort douteux que le duc s'y trouvât à la fin de 1435, attendu qu'il était à S^-Brieuc le 27 déc. 1435 et le 11 janvier 1436.

J02 LETTRES ET HANDEIŒNTS

rationi| quam nusquam aliter mutare nec variare intcndo, fisus in vestra sacrosancta synodo, in S. S. Pneumate légitime Basileas congregata, quod per decretum in eadem editum et canonizatum, ac in varîis clîmatis orbîs difFusum, per Romanum pontificem de cetero metropolitanarum, cathedralium, collegiatorum, monasteriorum et dîgnitatum electivarum reservationem fieri, vei facta mi non debere, in suo nervi perducet robore, hujusmodi electionis causa foret levius in eadem sacrosancta synodo et citius commissa ; sed eximiis importunitatibus praeiatorum optata praemissa de concilio promentîum * ; et translationem hujusmodi contra totam veritatem mîhi gratam extitisse, non posse recisius committi, per diiatatos incursus australes ventos flavere, adeo ut accepi, judices antequam praefatorum translationis praesentationem litterarum, sine tamen mandato saltim tune dato obscuravere extitissent, litteras citatorias et inhibitorias procrastinaverunt concedere, ut jpsa pars praefati translati me valeret intérim precibus subvertere, obreptanterque distraherc et possessionem festinatam adiré, quidam falsi ingenio concepto furtim machinavit mei parte litteras decano et capitulo Macloviensi pro ipsius translati receptione, quae numquam de meo processerant sensu, quem, dirigente Domino, tamquam falsarium punire conabor, ita quod singuli similia deinceps in terra mca in aevum fabricare pavebunt. lUius tamen qui mari et ventîs imperat gratia, cursim per fidos uostros certiorati d/s praemissa machinatione, per fidelia mandata ei merito obviare, mandare, et prout antea temporalitas in meis sistebat metata pugillis, bajulare modo disposui, cum mea intersit patriam hujuscemodi, quae mihi a Deo per generis lineam donata, ab smulis invadere ambientibus, in suis protegere libertatibus, et vestrae sacrosanctae synodi decretum efFectualiter supportare, quod quamplurimum dignum, sanctum, œquum et justum existimo. Et ut aliqua, quae non modicum animum meum exaspérant, reseram, emerito reseranda, et exaspèrent cujuslibet principis spiritum habentis Dominum, a paucis citra fatalibus de episcoporum translationibus in fodro vacationum mei ducatus, demptis aliis vacationibus de translatis hujusmodi non contentis primo conjugio, exilitate fructuum ad supportandum matrimonium forsan concepta, uti philomena saltat de branca ad alteram, inhiantes corporum amœnitate, quorum nonnulli qui fuere translati, cum translati fuerant ad exiguissimam ecclesiam mei ducatus, ut ipsorum didici reiatione, felices se existimabant, qui forsan in scholis vix de milio saturari poterant, et cum infelicibus iliis poUebant temporibus successivis, ambitione non saturati, ad empireum cœlum, ut ita fatear, cum vanitate convolare efficientes, de ducatu meo exhausta fuere sexaginta millia scuta auri ; et quod de ista distractione pecuniarum per taies translationes conqueri non debeam, judicet sacrosancta synodus, nam certus existo quod nonnulli principes non sinunt sic suam patriam pécuniis nudari. Et numquam pars translati antedicti contra sacrosancti concilii decretum ad V. R. P. exhortatorias,neque recommendatorias valuit obtinere litteras, cum in appellatione existam, et dicta civitas Macloviensis sit clavis totius mei ducatus, in maris angulo situata, a qua appellatione minime resiliam. Precor itaque sacrosancta synodus advertat, populus clamât, et propter clamorem et ge-* mitum pauperum exsurgit Dominus, ita archiepiscopi laeduntur, qui nuUam confirmationem habere possunt, praetextu talium translationum, et quod dici possit deinceps : Quod tibi vis fieri, mihi fac; quod non tibi, noli. Sic potes in terris vivere juri poli. — Et sic tôt lites et dissidia non impedirent ecclesiam Dei; ea propter electionem hujusmodi et interesse meum suppiiciter recommitto, ac

t. Note de D. Mart&ne : Locus corruptus.

personain electi praefatî, quî non ex modica populî concordîa et meî assensu bina vice * successive electus, et eidem ecclesiae et patrîas quamplurîmum profuturus est, eumdem in eadem in epîscopum et pastorem praefîciendo ecclesia, prout geminatis vicibus supplicare litterîs curavî, quas et eorum tenores per praesentes approbo, nullaque parti translatî deinceps adhibeatur fides. Et si quae, reverendissîmi patres, grata et possibilia existant, tam in unîversali quam in spirituali, mihi curetis significare et ea posse tenus effectuî mancîpabo, favente Sacro Pneumate qui easdem reverendas paternitates conservet et dirîgat. Scriptum in villa mea Venetî, die penultîma decembrîs. Humilis et devotus ecclesiae sanctae filius, dux Britannîae et cornes Richemondias. — Johan. »

Mention d'après arch. de Penthièvre (Bibl. nat.,ms. fr. 2233 1, p. 674).

1434. — Lettres du duc cédant au comte de Montfort, son fils aîné, certains droits à Moncontour. — Présents : Pierre et Gilles de Bretagne.

Pouvoirs de sénéchal de Moncontour pour Pierre Joc\ou.

Vidimus du 3i janvier i435 (Ar. Côtes-du-Nord, E 640, f. de Penthièvre).

1435 n. s., 5 janvier. — « Jehan... Atouz... salut [Comme ]puixnagaires nostre seneschausie de Mon[con]tour soit vacquée par le décès de feu maistre Guillaume Joczou, que Dieu absolve, lequel en son vivant nous a bien et loyaument serviz tant oud. office que autrement en plusseurs manières, et, tant à cause de ce que autrement, nous soyons obligez à le recongnoestre envers les siens. Savoir faisons que nous, confians à plain es sens et bonne diligence de nostre bien amé et féal conseiller Pierres Joczou, frère dud. deffunt, iceluy Pierres avons institué... nostre senneschal de nostred. barre et juridicion de Moncontour, aux droiz... y appartenans...; en mandent, etc.

Ainsin signé, Par le duc, escript de sa main. — Par le duc, de son c[ommandement, presens : Fabbé de BJeaulieu, le [sire] de MouUac, Jehan Angier, Jehan de Musillac, le maistre des requestes et autres. — R. le Nevou. »

Don de 20^000 écus au comte et à la comtesse de Laval.

Inclus dans les contre-lettres de Guy, comte de Laval, du 26 mars 1435 (Ar. L.-Inf., £ 11 ; anc. Tr. des

Ch. H. G. 10). — Copie du XV« s. sur papier (Ibid, ; anc. G. C. i5).

Au château de Succinîo, 1435 n. s., 9 Janvier. — « Jehan... A touz... salut. Savoir faisons que pour la singulière dilection que avons à noz très chers et très amez filz et fille les conte et contesse

I. Quippe electus fuit GuiUelmus abbas Belli-loci post mortem Guillelmi de Monfort, anno 1432 deAincti, et itemm post mortem Âmalrici, qui biennio post diem suum dausit extremum ; qcKc quidem electiones, per summi pontificis in gratiam aliorum nominatioiies, effectu caruerunt (Note de D. Martène).

Page 1