‹ Loi salique; ou, Recueil contenant les anciennes rédactions de cette loi et le texte connu sous le nom de Lex emendata, avec des notes et des dissertationsChapitre 257 sur 568 · XLIX. ] XLVIII. DE REIBUS · texte numérisé non relu

XLIX. ] XLVIII. DE REIBUS

1 . Si quis adsolit homo moriens viduam demiserit , qui eam noluerit accipere , antequam accipitur solidos m ante tungine vel centenario , hoc est ut tunginus vel centenarius indicat ; et mallum ipsum scutum abere débit , et très hominis m causas demandare debent. Tune ipsi qui viduam ipsam accipere débit et m solidos equos pensantes qui proférât; et m erunt, qui ipsos solidos pensare debent aut probare; et hoc factum , si eis convenissit , ipsi qui viduam queret accipiat ^.

' Les mots hoc est sont omis par Eccard. ^ Ce titre forme double emploi avec le titre [lxvi] lxv.

^ Eccard a imprimé se ui, mais n'a pas commis la même erreur dans le titre lxiv [lxv], qui forme double emploi avec celui-ci.

* Ce titre forme double emploi avec [lxv] lxiv.

* La fin de ce titre se trouve à la page 177 ci-dessus, dont il faut consulter la note 4.

2. Si quis hominem in puteo jactaverit et vivus exiet sua causa, malb soiidos

LXii culpabilis judicitur.

3. Simili modo, qui alium in pellago inpinxerit, malb soiidos lxii culpabilis

judicitur'.

4. Si quis puellam ingenuam occident , malb.... soiidos cco culpabilis judicitur 2.

[l.] XLVmi. DE falsum testimonium.

1. Si quis falsum testimonium preberit veijuraverit, malb. calistanio, sunt dinariusDC, faciunt soiidos XV, culpabilis judicitur.

2. Si cujuscunque aliquid fuerit inculpatum quod perjurassit et probatus fuerit , juratoris quinus solidus condemnentur; ipsi vero cujus adprobatum fuerit , exceptum capitale et causam extra hoc , soiidos xv culpabilis judicitur.

[li.] l. de testibds.

1 . Si quis testes necesse abuerit , et fortasse testis ad placitum nolunt venire , ille qui eos placuit necessarium abit satis facire , manire illos débit , ut ea quae noverint jurati dicant; si venire noluerint et eos sunnis non tenuerit, dc dinarios, faciunt soiidos XV, culpabilis judicitur.

2. Quisquis illorum, si vero presentis fuerint jurati in testimonium vocati, et noluerint jurati dicere ea que noverunt et ferbanniti fuerent, dc dinarius, qui faciunt soiidos XV, culpabilis judicitur, unusquisque illorum.

[lu.] li. de fidi^ kactas.

1. Si quis ingenuus vel letus alteri fidem fecerit, tune ille cujus fidis facta est in XL noctes, aut quomodo placitum fecerit ut quando fedem^ fecit, ad domum illius qui fidem fecit , cum testibus vel cum illis qui precium adpreciare debint , venire débit; et si ei noluerit fidem facta solvere , malb. hue chram miio , sunt dinarius dc , faciunt soiidos XV, culpabilis judicitur super debitum quod fidem fecerat.

2. Si adhuc noluerit conponere quod débit, ad mallum eum manire débit, et sic nexticantigyus mallare debit^, « Rogo te, tungyne, ut nexticantigyus gasacium meum illum , qui mihi fidem fecit , et debitum débit ; » et numerare quale débit dibiat unde fidem fecerat. Tune tunginus diciré débit : « Nexticantigium ego illum in hoc quod lex Salica abit. » Tune ipse cui fidis facta est débit testare ut nulli alteri nec solvat nec pignus donit solucionis, nisi ante conponat quod ei fidem fecit; et cum testibus ambulare et rogare débit ut debitum suum solvere dibiat.

3. Et si adhuc noluerit solverem, solem ei colecit; et tune si ei solem coliegaverit ,

* Les SS 2 et 3 ci-dessus appartiennent au litre [xli] xl, ainsi que je l'ai Indiqué page 177.

* Eccard a omis ce paragraphe qui, comme les deux précédents, appartient au titre [xli] xl. ' Eccard a imprimé sedem,

* Les mots et sic . . . dehit ont été omis par Eccard.

solidos III super superiorem debitum adhuc solvat;,stut usque ad m vicis per m numbinas facire débit; et super m sla omnia facta et noluerit adhuc conponere usque ad solem cobitum, et ad nove solidos adsendat, et super singuias admonicionis vel ad soiem colecato terni solidi adcriscant.

4. Si quis fidem factam ad placitum noluerit solvere, ambulit ad grafionum loci illius in cujus pago manit , et prehindat fistucam et dicat verbum , « Tu grafio , homo ille qui mihi fidem ficit, quem légitime abeo abio illum jactibus admallatum in hoc quod lex Salica abit et contenit ; ego super me et super furtunam meam pono quod tu securus mitte in furtuna sua manom ; » et dicat de causam de quantum ei fidem ficit. Tune grafio collegat vu racineburgiis , et sic cum ipsis ad domum illius qui fidem ficit ambolit , et rogit illus sibi presens estum fidem ficit : « Voluntate tua solvi homine ste quod fidem ficisti, et elegit ut duus quos volueris edoneis cum recyneburgiis stus de quod solvere débit adpreciare dibiant, et hoc solidus stum precium satisfacia. »

5. Quod si audire noluerit presens aut absens, tune racineburgiis, adpreciando precium quantum valuerit debitum quod débit, hoc est de furtuna illius toUant, et de ipsa legem quem débit duas partis ille cujus causa est ad se revocit, tercia parte grafio fredum ad se recolegat, si tamen ei fredus jam de ipsa causa non fuerit solutus

6. Ibi grafio rogitus fuerit, sunnis eum non detenuerit aut certa racio dominica, et distullerit se ut non ambulit neque aliquem in rem mittat , qui cum justician» exegere dibiat , de vita culpabilis esse debiat , aut redemat quantum valit.

[lui.] lil de ando meto.

1. Si quis grafionem ad res aliénas toilendum invitaverit, et rogaverit ambolare et legitimi illum jectivum aut mallatum non abuerit, illi qui eum rogit ut injuste tollat, antequam legitimi admallatus fuerit, malb. antho mito, sunt dinarii iiiiM , faciunt solidos ce culpabilis judicitur.

2. Ille qui grafionem rogat injuste aliquid confiscaverit, solidos ce culpabilis judicitur.

3. Si vero grafio invitatus supra legem aliquid tollere presumpserit , aut se redemat aut de vita conponat ^.

[liv.] lui. de rem pristatam.

1 . Si quis alteri aliquid pristeterit et ei noluerit reddere , sic eum débit ad mallum ; se cum testibus ad domum illius cui res suas prestetit accédât , et sic illi testitus , « Quia res meas noluisti reddere quas tibi prestetiram , in hoc eas tene nocte proxima quod lex Salica contenet ; » et sic ei solem colecit.

^ Les trois paragraphes de ce titre ont été omis par Eccard , ainsi que la rubrique du suivant , de manière que dans son édition le texte intitulé De rem prœstatam est rattaché à la rubrique De ando meto , qui indique un tout autre objet.

2. Si nec tune rendere voluerit, adhuc vu noctes similiter venit, et tune eum rogit ut debitum suum reddat; et si nec tune voluerit conponere , solem ei colecit.

3. Quod per^ m vicis solem ei coiicavit, semper per singuias vicis solides m, hoc est per singuias admonicionis adcriscant; si noluerit et tune rogare, nec fidem faeire redde de ei que prestetit, super illus viiii solidos solem collecatum, qui per singuias admonicionis creverunt, solidos xxiiii culpabilis judicitur.

[lV.] Lini. DE MANLM AD ENlUiM REDIMENDA.

1. Si quis ad inium admallatus fuerit, fursitam ut manuni suam redimat et juratores donit, si talis eausam est unde légitime solidos xv conponat, si adprobatus fuerit , solidos m ultime manum redemat.

2. Si plus ad manum redimenda dederit, fretus grafionem solvatur quantum de eausam illa convinctus fuerit , rediturus erit.

3. Si vero eausam fuerit que xxx solidos, si adprobatus fuissit, poterat culpabilis judicare, et sic convenerit ut manum redemat, solidos vi redemat de causa illa, si convictus fuissit, rediturus erit; sta redimpcio de manum usque leudem sic permanit: si vero leudem alter alteri inpotaverit, et eum ad inium adte mallatum^ abuerit, et eonvenit ut juratores donit, et manum suam redemat^, solidos xxx manum suam redemere potest. Quod plus aliquid dederit, fretus leudi ipsius solvatur.

[lvi.] titulus lv. de grafionum ocgisum.

1. Si quis grafionum oeciderit, malb. leodo samiiem , sunt dinarius xxniiM, qui faciunt solidos DC , culpabilis judicitur.

2. Si quis saceborone qui puer regiis fuit occident , cui fuerit adprobatum , malb. lende sacce muther, sunt dinarius xiiM, faciunt solidos ccc, culpabilis judicitur.

3. Si quis sacerborone qui ingenuus est, et saceborone oeciderit, xxiiiiM dinarius, qui faciunt solidos ccc, culpabilis judicitur.

4. Saceboronis vero in singulis malloberges plus quam m debent esse, et de causa de quid de quod fortasse dixerint, hoc grafionum removeat unde illi seeuritatem fecerunt.

[lVII.] lvi. DE CORPORIBUS EXPOLIATIS.

1 . Si quis, corpos hoecisi hominis antequam in terra mittatur in furtum expoliaverit, cui fuerit adprobatum, malb. muther, sunt dinarius mm, faciunt solidos xii, culpabilis judicitur.

2. Si quis hominem jam* sepultum expoliaverit et ei fuerit adprobatum, malb.

* Eccard a imprimé pro.

* On lit dans Eccard admallatum.

^ Eccard , redemere potest.

* Eccard a imprimé ico, surmonté d'un signe d'abréviation.

muther, hoc est uirgo sit usque in diem illa quam illi cum parentibus ipsius defuncti utipsi conveniant, et ipsi pro erogaré dibiant, ut vincto hominem liciat accedirem : et qui ei antequam conponat cum parentibus, an te pêne auttor, qui taie dedirit solidos XV culpabiiis ; tamen autorem exceliris qui admississet aut expodisset , tamecale solidos ce conponat.

[lviii.] lvii. de dispeccionibus.

Si quis in malluni terum per lege conjunxerit , ad fidem facire dispexerit aut precium solvere , tune racineburgiis de eum ante audire secundum legem , quaiis causa est, et iili qui eum maliavit ad causa sua ei nunciare débit ^ precium antedictum; et tune ei solvere noluerit, tune per legem débit atendere et postia grafionem ad casa sua invitare, aut quod lex est de ipsa causa, de res suas secundum legem debiat revestire.

[lix.] Lviii. [Sine ruhrica.)^

Si quis ad malle ante venire presumseret, aut quo racineburgie judicatum fueret impie contempseret, sic nec de eneum, necde conposionem, nec de ulla rem fide fiçiret vult , tune ad régi presencia eum manire débit. Et ibi xii testis per singulas vicis III jurati dicant quod ibidim fuerunt, et ibi raciniburgi juraverint aut ad eum ambolabant, aut fidem de conposicionem ficiret; et alii iiijurare debent quod ibidem fuissent post illo die quando racineburgi juraverunt , aut ad enium aut per conposicionem se educirent;.hoc de illa die in Lxnoctes in mallo iterum et sol coligaverit, et nullatenus legem implore. Tune eum débit manere ante regem in noctes xiiii, et m testimonia jurati, sicut superius diximus, similiter illa die testimonia , qui ibi fuerunt , ubi collegato sol sista omnia iinpleverit , qui eum admallat ; et ille qui admallatum ad nullo placito venire voluerit tune exat que monitus est, eum extra sermonis ponat, tune ipse culpabiiis et omnes res suas erunt ; quicunque aut paviret aut hoc qui taie dediret, si quis uxorem sua propriam solidos xv culpabiiis judicitur.

[lX.] LVIUI. de RACINIBURGLS.

Si quis raciniburgius in mallo sedentes causa sine duus discote lege noluerit dicere vinit , dicet ad illo quicum causa prosequitur : « Hic vos tangano ut lege tre secando lege Salica. » Quod nec ille legem dicere noluerit, vir de illis raciniburgiis collecato sol ternus solidos solvat; quod si nec legem dicere volueret nec ternus solidos solvat, fidem ficit, tune sol illius culpato est quinus dinarius c culpabiiis. Si vero ipsi raciniburgii sunt^, et non secundum legem judicare eam contra qui sentencio dediret, solidos xv culpabiiis judicitur.

' Eccarfl a imprimé nucia redebit avec un signe d'abréviation sur la lettre n, ^ Les quatre premiers mots du texte sont en rouge dans le manuscrit. ^ On lit dans Eccard raciniburgiis , et le mot sunt est omis.

[lxi.] lx. de crenecruda.

*h Si quis hominem occiserit , et tanta facultatem data , non abit unde tota lege impleat, xii juratores nec super terra nec subtus terra plus de facultate non abit que donavit ; et postia débit in casa intrare , de quatuor angulus terra in pogno colegire et sic postia in dorso super ilio iimitare s lare débit, et intus in casa respiciens, et sic de senextra mano super illo qui proximiorem parentum habit. Quod sijam pater aut fratris solserunt, tune super suos filius débit illa terra jactare super m de gerieracionem patris et de matris qui proximioris sunt; et sic postia in camisam discinctus , discaicius , palo in mano sua , sepe débit saliire , medietatem quanto de conposicionem , idem aut quanto iex est, illi m solvant, hoc est illi alii de patris geniracionis facire débit, super illo crenecurando ille qui pauperior est jactavit ille totam legem persolvat; que si vero necesso abit unde totam legem solvat, tune illi qui humicidio ficit, qui eum sub pede abuit, in mallo presentare débit, et sic eum per ni mallus ad sua fide tollat; et si eo in conposicionem nulla a fide tollerent, hoc est ut eum redimat de que non solsit , de sua vita conponat.

[lxii.] lxi. de alodis.

1 . Si quis mortuus fueret et filio non demiseret , si matre sua superfuiret , inde hereditatem accipiat.

2. Si mater non fuiret et frater remansiret, ipsi hereditatem accédant.

3. Si ista non fuerint, tune sororis matris in hereditatem accidant ^.

4. Si vero sorores matris non fuerent, sorores patris accédant in hereditate^, et inde illis generacionibus quecunque proximor fuiret, illi hereditatem succidat.

5. De terra vero illa, qui muliere hereditas est, sed ad vero exugu frater fueret^, tota terra permaniat.

[lxih,] lxii. de eo qui se de parentilla tolleri vult.

5 In mallo leuth et het tunzino ambulare débit, et ibidim iiii fustos alninus frangere super caput suo débit, et illos un partis mallo jactare et ibi sidero quod eromento et hereditatem tota racionem eo tollat. Sic postia aliquis de suis parentibus aut moriatur aut occideret, nulla ad eo nec hereditas nec conposicio permanit : si vero solo moriatur aut occidatur, conposicio aut hereditas ad eis permaniat.

[lxiv.] lxiii. de carvenna.

1 . Si quis alteri super illo idem mano super illo alique inripuit , rem in capite reddat, solidos xxx culpabilis judicitur.

* Ce mot manque dans Eccard.

* Les mots si vero . . . hereditate ont été omis par Eccard.

^ Voilà encore ce qui prouve combien le copiste du manuscrit était ignorant.

2. Si quis hominem dimente expoliaviret, solidos c culpabilis.

3. Si quis vero quecunque desuper hominem intercitummiseret in violente, que si agnusciret die. tollat , mallo caroen , solidos xxx conponat.

[lXV.] LXIIII. de CONPOSICIONE HUMICIDII.

Si quis cujuscunque pater occisus fueret, medietate conposicione filio et alia parentis qui proximioris sunt tam de matre quam de pâtre, et dividant; quod si una paterna si eum mater nullus parentis fuiret , illa porcio in fisco coligatur K

[lXVI.] LXV. DE HOMINE IN OSTO OCCISO.

Si quis hominem ingenuo in oste occiseret, dinarius ce eonponat-.

[lXVH.] LXVI. DE EREBURGIIS.

1. Si quis alterum barbaro clamaveret, hoe est strioporcio, aut illo qui ineo portare dicitur abstrias cueinant, malb. solidos lxii culpabilis judieitur.

2. Si vero mulierem clamaveret, hoetoaginta et semis solidus conponat.

[lxviii.] lxvii. de caballo mortuo excortegato. -

Si quis caballo extra consilio domini sui excortigaveret, solidos xxx conponat, exceptuni capitale et dilatura.

[lXIX.] lxviii. EXPLICIT LEX I. INCIPIT II. de REBUS IN AL0DE PATRES.

Si quis super alterum de rébus qui in alode inventas interciaviret , débet ille interciatus m testimonia mittere quod in alode patris hune invenisset; alia trea qualiter patris ipsas invenissit; hoc si ficeret, poterit rem interciata vindicare; si istas non iiciret, niittat m juratoris quod in alode patris hoc invenissit, se de hoc causa liberans; si hoc non ficerit, ille quieas interciaviret ,j^?<orfo, et si postia quod lex interdocuit, aput quem eas invinit, culpabilis judieitur.

[lXX.] LXVini. DE CANE CRElîTO.

Si quis pater aut parentis quando filiam suam ad marito donal, tola extra pane fratris suis vindieit; similiter quando filius suus ad capilatorias ticiret quo quod donato fuiret, extra parte hoe teniat et aliquas res dividat.

[lXXI.] LXX. DE IIOMINE INGENtO OCCISO; QUOMODO PARENTIS SUI CONPREHINDIT VITAM SUAM^.

Si quis hominem ingenuo occiseret et ei fueret a(3probatum , parentis dibiat,

' Double emploi avcclc titre [xLvni] xlvit. ' Double emploi avec le titre [xLvii] XLVi.

^ Dans le manuscrit, les quatre premiers mots de cette rubrique sont seuls écrits en rouge ; le reste est placé au comniencement du texte.

MANUSCRIT DE VVOLFENBUTTEL. 187

secundum legem conponat, média conposicio, filiis alia medietas, et indc eis débit ut quarta, ut de ilia leude adveniat; aut quarta pars parentibus propinquis débit, m de generacionem patris et m de generacioneni matris; et mater viva non fuerit , média parte de ieode iila parentis inter se dévidant, hoc est m de patrem, proximiores fuirent parentis de predictis condicionis prehendant; tercia parte duas partis prehendant, tercia patri suo demittant.

[LX.XII.] LXXI. QUANTAS CAUSAS JLRARE I.ICIT.

De dote et de res qui in oste perditas sunt, de hominem qui in servicio revocatur, si ampiius jurarent quam très causas, rem iila in capite reddant et quanto lex de causa iila abit culpabilis; illi qui juraviret m qui senis res fuiret d dinazius cuipabilis et reliqui juratoris quinus solidos solvant.

[lxxiii.] lxxii. de creobebat.

1. Si quis hominem ingenuum in silva aut qualibet loco occiseret et eum ad celando conbusiret, dc solidos conponat.

2. Si antruscionem vel femene taie ordinis interficiat , aut taie rem voluerit vel igné concremaviret, mdcccc dinarius conponat.

[lXXIV.] LXXni. CUICUNQUE DOMUM VIOLARE PRESUMPSERIT,

1 . Que domo pro firmamento ebrius abuissit provocatus , qui hoc facire presumserit, solidos XLii culpabilis judicitur.

2. Si quis hominem de furca tollere presumseret , qui eum toHit , et ei fuerit adprobatum, vita sua pro ipso admittat, aut solidos ce conponat.

3. Si quis vero de furca jam mortuo, sine consilio judicis aut volumtate ipsius cujus causa est, tollerit, pro culpa qua suspinsus est, quiquid exinde lex Salica adeam ille erunt qui est, adtollere presumserit culpabilis secundum lege Salica hoc convenit , observât.

[lXXV. ] LXXIIII. DE PIGNORACIONE.

Si quis debitorem suum pignorancia sine judice pignorare presumserit, antequam eum nestigante higio, et debitum perdat, et insuper similiter si maie depignoraverit, eum lege conponat, hoc est capitalem reddat, et insuper xv solidos culpabilis judicitur.

[lXXVL] LXXV. DE HOMINEM INTER DUAS VILLAS OCCISUM.

Sicut adsolet homo juxta strada aut inter duas villas proximas sive vicinas fuerit interfectus, ut humicida non apareat, sic débit judex, hoc est comis aut grafio, ad locum accedere , et ibi cornus sonare; et si vinerit qui corpus cognuscit occisi, sic parentibus in noticia ponatur. Si vero non vinerit qui corpus, tune vicini illi in

coruni campo vei exitum corpus inventum est, debent facere bargum v pedisin altum et presencia judicis, ibi levare corpus, et débit judex nunciare et dicere : « Homo iste in vestro agro vel in vestipolo est occisus : contestor ut usque in vn noctes non reponatur, et de humicidium slum vos ad mallum , ut in mallo proximo veniatis , et vobis de lege dicatur quis observare debiatis. » Tune vicini illi quibus nunciatur, ante xl noctis, qui nieliores sunt cum sexaginus quinus juratoris se exuant quod nec occississent nec sciant qui occisisset; niino filidis vero vicini quinus denus juratoris donent singuli, qui id superius diximus, id est quod jurant. Si stud sic ante xl noctes non ficerent, noverint se personam mortui requirenti legibus satisfacire .• si vero jurent quod superius diximus, et se per sacramento edeniaverint , nulla eis conposicio requiratur.

[lxxvii.] lxxvi. de muliere gesam vel excapillatam.

1 . Si quis mulierem excapiliaverit ut ei obbonis ad terra cadat , solidos xv culpal)ilis judicitur.

2. Si vero vitta sua solserit ut capilli ad scapuia sua tangant, xxx solidos cuipabilis judicitur.

3. Si servus mulierem ingenuam percusserit aut excapiliaverit, aut manum suam redemat, aut solidos v reddat.

4. Si quis mulierem ingenuam ^ pregnantem in ventre aut in renis percusserit pugnum aut calcem et ei pecus non excuciat, et illa propter boc gravata fuerit quasi usque ad mortem, ce solidos cuipabilis judicitur.

5. Si quis vero pecus mortuum excusserit, et ipsa evaserit, dc solidos cuipabilis judicitur.

6. Si vero ipsa mulier propteria mortua fuerit , dcccc solidos cuipabilis judicitur.

7. Si vero mulier qui mortua est pro aliqua causa in verbo régis missa est, mcc solidos cuipabilis judicitur.

8. Si vero infans puella est qui excutitur, mgccg solidos cuipabilis judicitur -.

9. Hec lex de miletunias, vel letas sive romanas in medietatem convenit observare.

10. Si quis ancille pecus mortuum excusserit, si pulicella^ fuirit, lxii solidos cuipabilis judicitur similiter et m et dinarium.

1 1 . Si vero ancilla ipsa cellarium domini sui vel geniceum tenuerit , c solidos et M et dinarium pro ipsa conponat.

[lXXVIII.] lxxvii. PACTUS CHILDEBERTI REGIS ^.

De retinore pacis, appellavirit et negaverit juraverit juratoris, médius letus quod

' Eccard a omis ingenuam.

' Ce paragraphe entier manque dans Eccard.

•^ Eccard a imprimé puella.

' Ce titre et les trois suivants devraient être intitulés Lex tertia.

fuerit, quod obligaviret vero sit. Sic latro reverendus est si facultateni abit et si facultatem^ distribuit, malb. parentibus offeratur. Si non redimitur, vita correpit de oculte sine judice conponat, acceperit simile latrone sit.

[lXXIX.] LXXVIII. si HOMINEM INGENUO IN FURTO APELLAVIRET TITULUS.

Si quis ingenuus in furtum inculpatus fueret et deinde manducatur, et nianuiii suam de quantum in culpa inventus est conponat.

[lXXX. ] LXXVIIII. CUJUS MANUM AD HENIUM INCIDERIT.

Servus in furtum inculpatur, requeratur dominum ut ad xv noctes in mailum preseutit, etsidubietas est, ad sortem ponatur, quod si placitum sunnis detricaviret ad alias xv noctes ita fiât, et prosecutur cause de suos consimilis m elictus alius m dabet, qui sacramentum firment pro supiicacionem débet eum liberare; et si dominus non presentaviret, legem unde inculpatur conponat, et cessionem de servo faciat. Si servus minus tremisse sortem nuam^ prescrit, dominus servi très soiidos solvat , et servus ille ccc hictus accipiat.

[lXXXI.] LXXX.

Si quis aliéna mancipia injuste tenuerit et infra diesxL non eas reddederit, latro mancipiarum teniatur obnoxius. Si lex de hoc quod inculpatur ad sortem adjacirit et mala sortem presserit, medietatem ingenui conponant et septem juratoris médius elictus dare débit,

[lXXXII.] LXXXI. INCIPIT LIBER lll ^.

Deinde Chlotarius rex posuit décréta ut qui ad vigilias hoc est ad qua , et constitutas nocturnas diversi furis non capire et quod déversa interrudentem conludio scelera sua prœtermittat , costodias exercèrent, centenas fièrent. In cujus centena aliquid deperiet caput trustes restituât, vel in alterius centenam vestigium proponat aut deduxerent et ad hoc admuniti sine cleaerent , quinus solidus conponat ; capitale tamen qui prodederat a centena illa accipiat; absque dubio est de secunda vel tercia; si vestigius conprobatur latronis tamen per presencia aut longe multandus , et si persequens latronem suum conprehenderit integram sibi conposicionem accipiat*, et si per trustem invenitur média conposicionem trustes ad se recipiat , et capitalem exeat ad latronem.

' Ces quatre mots manquent dans Eccard.

* Est ainsi dans le manuscrit ; Eccard a imprimé mala.

^ D'après ce que j'ai dit plus haut, page 188, note 4, ce document devrait être intitulé Lex <iuar1(t; Eccard en avait fait l'observation dans son commentaire.

* Ce qui précède, depuis absc^ue, manque d.ans Eccard.

IQO PREMIER APPENDICE.

[lxxxiii.] lxxxii.

Si quis in alterius domuin ubi clavis est fiirtum invinerit, dorninum domui de vita conponat. Se cum furtum , ubicunque capitur, antedicte subjaceat ie gem. Et de suscepcionum inculpatur, ad sortem veniat , et si malam sortem prisent, ita tamen ut utraque partis ternas personas elictas, duas nec costodia fieri possit.

[lxxxiv.] lxxxiii.

De serves eclesie aut vel cujiislibet, si ad quecunque incuipantur aiit ad sortem aut ad plevium promoveantur, aut ipse aut precium domino^ refurmetur, probacio periculum subjaciunt.

[lxxxv.] lxxxiv.

Si quis quodlibit de potentis pro suo servo admoniatur, ut per diverse possèdent ioca, de crimine habere susceptus domino secricius cum testibus cumdicatur, ut intraxv noctes ipsum antejudicem debiat presentare ; quod si intra statutum tempus intercedentem conludium non ei fecerit, ipsi dominus statutus sui justa modo sui culpe inter fretum et feitum conpensetur; servus tum admonitum domino defuerit, capitalem dominus restituât et de servum dominus faciat cessîonem futurum, et cum inventus fuerit, detur vindictam.

[lxxxvi.] lxxxv.

Si quis occulte rem sive conposicionem at quemlibet latronem acciperet ut res quem latronis culpam subjaceat, fures tamen judicibus presentetur. Nullus latronis ut quemlibet culpabilem ocultare présumât. Cui si ficerit, similis illi subjaceat culpe.

[lxxxvil] lxxxvi.

Nullus quemlibet culpabilem, sicut cum episcopis convenit, de atrio eclesie extrahere presumserit, cannonibus feriatur; quod si sunt eclesie, quorum clause non sunt ab utrasque partebus parietum terre expacium aripennis pro adrio observentur, ut nuUatinus fugiens foras an te dicta Ioca properarum cupietatis sedicat; quod non sit et capti fuerint, ad dignum sibi subplicium condemnentur.

[lxxxviii.J lxxxvii.

Si cuilibit servus ad quocunque deserat confugium fecerit, primum dominus advenerit, cito excusatus reddatur, futurum ut si de precium cunvenerit, precius

' Eccaçd a omis domino.

redatur; tainen admunicioneni perientes redere noluerit, precium solvat futurum cum invenitur^ ; si placit receptum precium servus dominum lefurmetur.

[lXXXIX.] LXXXVIII. UT IN TRUSTE ELECTl GENTENARIUS PONANTUR.

Pro fiscalibus et omnium domibus censimus, pro timoré pacis jubemus, in truste eiecti centenarius ponantur per eorum ad que solicitudinem pax interdicta observetur, et quia domino propicio germauitas vinculum caritatis costoditur. Centenarius ergo vel qui in troste esse dicuntur, abent latronis persequere , vel vestigia adsignata tamen menare et in truste qui defuerint, sicut dictum est, cunsarciatur, ut continue capitale et qui perdedit, refurmetur; ita tamen ut latronis perquirantur, quem si truste per se invenerent , medietatem conposicionem sibi vindicit , capitale vel dilatura, si fuerit de facultatem latronis ei qui furtum pertulit, sarciatur. Nam si per se latrone cœperit, intégra sibi conposicione , vel dissulucione , vel quicquid dispendite fueret, revocaverit, fretus tamen judecibus, in cujus provencia est latror stratetur requerenti.

[XC] LXXXVmi. CAPITL'LUM.

Si quis ad vestigium vel ad latrone prosequendo ire noluerit , si moniti fuerunt , et si eos sunnis non detenuerit, solidos xv culpabilis judicitur, et in Dei nomine pro timoré pacis constituemus , et in perpetuo volumus costodire , interdicentes.

[XCI.] LXL.

Si quis ajudicibus hec violare presumpserit , vita iucurrat periculum , etsta omnia ante dicta nostra sicut priora stare jubemus.

[XCII.] LXLI.

1. Si quis super aliéna domum lapide miserit aut jactaverit, cui fuerit adprobatum, pro illius contumilia aut alienorum ingenuorum, si cum ipsum alii fuerint, unaquiqui per quindicinus solidos culpabilis judicitur.

2. Si vero letus fuerit, qui hocfacire presumpserit solidos vu culpabilis judicitur.

[XCIII.] LXLII.

Si quis aliéna domum violenter distruerit que domus superius abuerit , qui hoc facire presumserit et pro hoc qui fuerit adprobatum, solidos xlv culpabilis judicitur.

[xciv.] LXLin.

Si Salicus Salîcum violenter castraverit, et ei fuerit adprobatum, solidos ce culpabilis judicitur, excepta medicatura solidos viiii.

' Eccard a imprimé inveniret.

EXPLICIT LEX SALECA, QUI YERO CUNLACIO INFRA ILE LIBF.OS IIII CONTINERE VIDITUR.

Primus rex Francorum statuit a primo titulum usque lxii disposuit judicare; postmodo autem tempus cum obtimatis suis a lxiii titulum usque ad lxxviii addedit; sic vero Childebertus^ rex, post multum autem tempus, pertractavit quid addere debirit; ita a lxxviii usque ad lxxxiii perinvenit, quod ibidim digne inposuissc noscuntur, et sic fia tri suo Clotario hec scripta Iransmisit, Post hec vero Glotarius, cum hos titulus a germano suo seniore gratenter excepit, sic postia cum rignum suum pertractavit, ut quid addere debirit ibidem, quid amplius dibiat construhere, ab lxxxviiii titolus usque ad lxiii statuit permanere ; et sic postca fratre suo rescripta direxit, et ita inter eis convinit ut sta omnia sicut anteriore constructa starent.

Teudericus rex rignavit annis xvii. Chlodoveos rex rignavit annis m. Childebertus rex rignavit annis xvii. Dacobertus rex rignavit annis v. Hilpericus rex rignavit annis v. Item Teudericus rex rignavit annis xvii; anno septimo inter alius rex non^ rignavit. Cbildericus rex rignavit annis viiii , sunt in summa annus lxxviii.

INCIPIT TOTAS MALB. ^

In nomine Dei Patris omnipotentis , sit placuit voluntas Laidobranno et Adono ut pactum Salicum de quod titulum non abit gratenter suplicibus aput gracia Fredono, una cum uxore sua et obtimatis eorum, in ipsum pactum titulum unum cum divino adjutorio pertractare debirent : ut si quis homo aut in casa aut foris casa plena botilia abere potuerint, tam de eorum quam de aliorum, in cuppa non mittant negutta. Se ullus hoc facire presumserit, malb. îeodardi, solidos xv conponat, et ipsa cuppa frangant la tota^, ad illo botiliario frangant lo cabo , at illo scanciono tollantlis,...onis. Sic convinit observare, aput strubo bibant et intus suppas faciant; cum senior bibit duas vicis , sui vassalli la tercia , bonum est ; ego qui scribo , meo nomine non hic scripsi, culpabilis judicitur.

' Eccard a imprimé Childebrandas.

* Eccard a omis non; au moyen de ce mot, qui est dans le manuscrit, cette chronologie ne contrarie point l'histoire.

' Quelque peu importante que fût cette loi burlesque, je n'ai pas cru devoir l'omettre.

'' On doit remarquer l'article de la langue romane dans ce document, écrit comme le reste du manuscrit au VIII* siècle.

Le texte que je publie dans ce second appendice est évidemment antérieur à la rédaction de la Lex emendata. Il était resté inconnu jusqu'à ce que , en i 83 i , le professeur Feuerbach l'ait fait imprimer à Erlang, et je ne sache pas qu'on le trouve ailleurs que dans le travail synoptique et comparatif publié par M. Laspeyres en i833. Mais l'édition d'Erlang et l'ouvrage de M. Laspeyres ne sont point encore répandus en France. Ce texte peut donc être considéré en quelque sorte comme inédit.

Si j'avais reconnu une identité parfaite du manuscrit de Munich avec l'un des quatre textes et avec celui de Wolfenbùttel qui précèdent, je me serais borné à en recueillir les variantes; mais il forme une famille toute spéciale, et par conséquent il était nécessaire au complément de l'édition que j'ai entreprise.

Le respect pour la vérité , qui doit passer avant toute autre considération , m'a obligé de dire que l'édition donnée par Eccard du texte de Wolfenbùttel était très-inexacte; je me plais à rendre justice à celle de Feuerbach. J'ai trouvé à y faire peu de corrections, dont j'indiquerai les principales dans les notes.

Je passe à la description du manuscrit dont le gouvernement bavarois a bien voulu m'accorder la communication. Il est placé dans la bibliothèque royale de Munich, Cimel. iv, 3, g. Il appartenait, avant la suppression des couvents, au monastère de Sainte-Croix d'Augsbourg, auquel il avait été légué en 1688, avec un grand nombre d'autres livres, par Wolfang André Rem de Ketz, grand prévôt de l'église cathédrale d'Augsbourg.

C'est un volume in-8°, sur parchemin, contenant 68 feuillets, quoique le dernier soit numéroté 67, parce que 35 est double. Du feuillet 1 à 23, il contient la lex Ribuarioram , mais incomplète. Le titre lxxv de ce manuscrit, portant le même numéro dans les éditions vulgaires, et le numéro lxxvii dans celle de du Tillet, lequel commence par, Si qais hoveni intertiaverit , n'est pas achevé; les derniers mots du v° du f" 2 3 sont, tanc omne precium suum recipiat.

Il y a donc une lacune de plusieurs feuillets , qui devraient contenir le reste de la lex Rihuarioram et le commencement de la lex Alamanorum. - he î° ik commence par les mots autcjaomodo [lex] hahet si non adempleverit, faisant partie du titre xxiii de cette lex Alamanorum, d'après toutes les éditions connues , mais qui, dans ce manuscrit, devait porter le n° xxii, puisque le titre suivant, Si aliquis homo mortem ducis , etc. est le xxiif. Du f° ad jusques y compris le r" du f° Zi2 , on trouve le reste de la lex Alamanorum.

Sur le v° du f° 42 commence la table des rubriques de la loi salique intitulée : Capitula legis Salicœ supter insertœ. Le nombre de ces rubriques est de Lxxxiv ; mais après ce dernier chifFre , il n'y a aucune indication de l'objet du titre annoncé. Le r° lili finit par un petit avertissement qu'on trouvera transcrit ci-après , page 1 9 5 .

Sur le verso lia commence le texte avec le litre : In nomine Domini incipit lex Salica, Le f° 67, qui devrait être 68, fmit par un titre dont la rubrique est, De hereditate inter nepotem et amitane dividenda, numéroté lxxxiii dans la table des rubriques. 11 en résulte que le manuscrit n'est pas complet. Peutêtre, outre le titre lxxxiv indiqué par la table, contenait-il quelques autres lois barbares ? On peut donc présumer que c'est un liber legalis , réunissant les différents codes qui servaient à juger chacun suivant sa loi propre, et que le manuscrit, incomplet , contient seulement une partie du recueil qu'on avait fait.

Les soixante-cinq premiers titres de cette lex Salica répondent aux soixantecinq que j'ai donnés comme textes i , n , m ; ils ressemblent plus particulièrement aux deux premiers, et à la lex prima du manuscrit de Wolfenbûttel , en ce qu'ils ne contiennent point -de traces de christianisme : cependant la rédaction , qui est en général très-concise , se rapproche beaucoup de mes textes i et II.

Les titres lxvi à lxxii inclusivement sont un texte, souvent très-corrompu , du Pactum pro tenore pacis, qui forme les titres lxxvii [lxxviii] jusques y compris lxxx [lxxxi] du manuscrit de Wolfenbûttel. Les lxxii à lxxx inclusivement, Decretio Chlotarii forment les litres lxxxi [lxxxii] jusques y compris xc [xci] du manuscrit de Wolfenbûttel : les titres lxxxi, lxxxii et lxxxiii, sont une copie , également très-corrompue , des titres lxxviii , xlii et lxxv de la lex Bargundionum , que Feuerbach n'a pas reconruis et qu'il attribue à un auteur incertain.

En comparant ces trois titres avec le texte véritable , on acquiert la preuve de l'ignorance du copiste , et on peut en conclure qu'en ce qui concerne la loi Salique son texte doit inspirer peu de confiance.

La seuie chose importante que ce manuscrit nous apprenne, c'est que le rédacteur a voulu faire une compilation à peu près du genre de la lex Salica du manuscrit de Wolfenbùttel. Mais il a beaucoup moins ajouté que celui-ci aux soixante-cinq capitula principalia.

Cette rédaction a encore cela de commun avec celle du manuscrit de Wolfenbùttel, qu'elle a été faite d'après l'idée que le Pactum et la Decretio étaient des additions faites par Childebert et Chlotaire à la loi Salique.

La circonstance qu'on y a joint trois titres de la lex BurgiincUonum, pourrait porter à conjecturer que cette compilation a été faite dans un lieu qui dépendait de fancien royaume de Bourgogne.

LEX ZALICA

Page 1