‹ Manuel complet de philosophie, ou thèses de logique, de métaphisique et de morale ... Par Edme PonelleChapitre 25 sur 25 · THES16 IU. 29J · texte numérisé non relu

THES16 IU. 29J

continence de Xénocrate. La sainte voix, de la nature, pfus forte que celle des Dieux , se faisait respecter sur toute la terre.. « Il est donc au fond des âmes un principe inné de justice et de vertu, sur lequel , malgré nos propres maximes, nous jugeons nos actions et celles d'autrui comme bonnes ou mauvaises. » (Emile, tom. II.)

PraHereà, ex unius vel alterius populi moribus et institutis de jure naturali non judicandum est. Gentes illoe debent haberi tanquàm monstra in ordine morali et politico: undè sic Rousseau. « Cet accord évident et universel de tous les hommes, ils l'osent rejeter contre l'éclatante uniformité du jugement des hommes ; ils vont chercher dans les ténèbres quelque exemple obscur, comme si tous les penchans de la nature étaient anéantis par la dépravation d'un peuple , et que si Lot qu'il est des mons~ très, l'espèce ne rut plus rien. Mais que servent an sceptique Montaigne les tourmens qu'il se donne pour déterrer en un coin du monde une coutume , opposée aux notions de la justice? Quelques usages incertains et bizarres , fondés sur des causes locales qui nous sont inconnues, détruiront-ils l'induction générale tirée du concours de tous les peuples opposés en tout le reste , et d'accord sur ce seul point? » (Èmile, tom. W.)

Obj. Haee principia justi et injusti,inquit HeU vetius, vaiKBsuutopiniones: Omniasunthominiindiiferentia practer illud quod ipsius interest. Quisque ad bonum public um concurrit sui ipsius solo amore, et ideo nihil est morale inactibus hominis.

2 g 6 ETHICA.

Resp. « Tout est indiffèrent à Uhomme, hors son intérêt propre! D'où lui viennent donc, s'écrie Rousseau , ces transports d'admiration pour les actions héroïques , ces ravisseinens d'amour pour les grandes âmes ? Cet enthousiasme de la vertu, quel rapport a-t-il avec notre intérêt privé? Pourquoi voudrais-je élre Caton abandonné par la fortune, plutôt que César triomphant? Il nous importe assurément fort peu que tel homme ait été méchant ou juste il y a deux mille ans-, et cependant le même intérêt nous affecte, dans l'histoire ancienne, quc'si tout cela s'était passé de nos jours ! Que nie font à moi les crimes de Catilina ? Ai-je peur d'être sa victime? Pourquoi donc ai-je de lui la même horreur que s'il était mon contemporain? Ah i c'est que nous ne haïssons pas seulement les méchans parce qu'ils nous nuisent, mais parce qu'ils sont méchans. Nous voulons être heureux, mais nous voulons aussi le bonheur d'autrui ; et quand ce bonheur ne coûte rien au notre , il l'augmente. Enfin, l'on a , malgré soi, pitié des infortunés : on a vu quelquefois le voleur lui-même qui dépouille les passans couvrir encore la nudité du pauvre, et le féroce assassin soutenir un homme tombant en défaillance. »

» Chacun concourt au bien public par amour de lui-même! Mais d'où vient que le juste y concourt â son préjudice? Qu'est-ce que sacrifier ses biens, sa liberté , son repos ? Qu'est-ce qu'aller à la mort pour son intérêt? Nul, sans doute, n'agit que pour son bien-, mais s'il n'est un bien moral dont

THESIS III. 297

il faut tenir compte, on n'expliquera jamais par F intérêt propre que les actions des médians. Ce serait une trop abominable philosophie que celle où Ton serait embarrassé des actions vertueuses , où Ton ne pourrait se tirer d'affaire qu'en leur controuvant des intentions basses et des motifs sans vertu, où l'on serait forcé d'avilir Socrate et de condamner Régulus. Si jamais de pareilles doctrines pouvaient germer parmi nous, la voix de la nature et celle de la raison s'élèveraient incessamment contre elles, et ne laisseraient jamais à un seul de leurs partisans l'excuse de l'être de bonne foi. »

THESIS IV.

Quid lex et quoluplex ? Quid lex naturalis? Quoduain sit

obligations principium?

Lex suum nomcn habet à Uganda, quia proprius illi effectua est subditos quasi ligare et ôbstringere ad faciendum vel omittendum aliquid.Genoraliter sumpta, definiri potestregula agendorum vel omittendorum. In eo sensu ratio suprema mérite legis nomen sibi vindicat. Quam ob eu usa m philosophi admittunt œternam legera, quœ nibil aliud est quàm suprema ratio in Deo , et quae ab aîterno quid faciendum , quid non faciendum sit> continet. (t)

Strictiori sensu sumpta lex definitur, Régula à superiorc jure imperante prescripta, i f subdi t is manifestata, quasdam actiones vel jubens vel prohibons, prœmiis vel poenis proposais.

(1) Lex est ratio summa, insila in naturA , qux jubel ea qu* facienda sunt , prohibet que contraria ; qua; s«culis omnibus anie nata est , quàm script» lex ulla, ant quàm omnino civitas constituta...Hancinopinione existimare, non in naturà poaitam démentis est.... Tùw deniquè incipit lex , cum orla est; orta aulem simul est cum mente divinâ : quamobrem lex vera alquc princept , apta ad jnbcndnm et vetandum, ratio est recta su ni m i Jovis. (De leg. lib. fit If.)

Diqitized by

THBS1S IV. *99

Lex de fin Un r régula, ut distinguât ur à transiteras yoluntatibus superioris , quaj propriè legea dici non possunt, quià universalitatis et perpetuitatts, ideam legii oonstituentium, ebaractereranon prcebent.

Dicitur régula manifeatata , quia , ut lex oblige t , innotescenda eat ; id autem fieri non pot est nisi promulgata fuerit. Praetereà lex statuitur instar régula; ad cujus normam suas actiones exigere tenentur subditi : régula iis declaretur necesse est qui ad eam suoa actus debent componere ; quamdiù enim in mente legislatoris latet rocondita , nullam actionem regere pot es t.

Dicitur prœscripta à superiore, quià propter suam obligandi vim diflèrt à consilio quod ab amico vel ab cequali datur, et solummodô internam obligationem ex naturd rerum deriTatam preescribit, dùm lex et internam et externam obligationem imponit.

In quâcunque lege du» sunt partes distinguenda?, una qu« jubet aut vetat aliquid, et Tocatur legis dispositio ; altéra quae mercedem poUicetur Tel pœnam statuit, et vocatur sanctio.

Ex dictis aequitur duo esse necessaria ut lex sit obligatoria: primo, ut à superiore deveniat, deindè ut i nfe r ioribus ma nifcs tetur , id est promulgetur.

Lex dividitur in legem naturalem et positiva m.

Lex naturalis vocatur illa quœ in omnium mentibus in sculpta est et cujus Fis obligandi nascitur ab ipsâ rerum hominumque naturâ.

3oo ETH1CA.

Lex positiva est illu quae, mentibus nostris non insita, ab aliquo legislatore extrinsecùs posita et constituta est.

Lex positiva velDeumauctorenibabet, et divina vocatur, vel proficiscitur ab homine , et nuncupatur liumana.

Nunc quaerendum estutrùm deiinitio legis conveniat legi naturali.

Ex unâ parte videos superiorem qui, sua natura, omnibus ad auctoritatera legitimom constituendam pollet requisitis conditionibus ; ex altéré homines, creaturas intelligente et libertate prœditas, capaces boni et mali, prrcmiorum et pœnarum. IIa?c omnia nonne satis indicant Deum ipsum legem naturalem nobis dédisse, et hanc legem naturalem merito nomine legis donari.

Obligationis principium in ipsâ lege reperitur, cùm lex sit régula , et quœcumque régula per se ipsam sit obligatoria. Et quidem régula; notio, ut deveuiamus ad quemdam finem, médium certain et breviatum monstrat; quaeque igitur régula quoddara indicat consilium 5 ille enim qui inconsulto ageret, solummodô ad agendum , neque lege neque normâ indigeret. Inde sequitur illum (|ui sibi finem proponit, et regulam ad finem conspirantem coguoscit , , liane certissimè sequi debere ; alioquin sibi ipsi contradiceret. Vellet enim eodem temporc, et non vellet-, finem vellet et média rejiceret. Patet ergo regulam per se ipsam esse obligatoriam , et in lege ipsâ reperiri principium obligationis.

THESIS IV. 301

Attamen, si res ulteriùs repetarn us, facile intelligeraus obligationis principium fluere ex jure imperandi cùm lex ab imperante'constituatur.

Jus irapcrii est potestas naturales adhibendi vires ad alios dirigcndos, secundùm rationem. È potentid beneticA et sapienti derivatur.

Sic ex infîrmitate subjectorum, et dominants potentiâ suam ducil originem obligatio.

3oa

KTII1CA.

THESIS V.

Quinam sint lcgislatoris charactefes ? — An in Deo sint? — qti.pnam sint dotes logent accipienlis? — Én tts homo |ir;rdit us sit ?

Ex legis défini lione superiùs datA, probatum est legcra ex summâ auctoritate manare, qua; imperat et cui necessario est parcndum ; Undè sic qua?stionem resumere licet : Quamam sunt vera summa? auctoritatis fundamenta?

Summa? auctoritatis jus è summâ potestate fluit, sapienti simul et benignâ.

i° È summâ potestate diximus : omne enim iuiperium , omnemque naluralem et necessariam obedientiam excludit potestatis a?qualitas; lexquc' ab squali nobis lata pro consilio quodam babetur.

a" Hase débet esse sapiens potentia : hancenim ad nostram felicitatem média maxime accoraodata cognoscere et seligere necesse est:

. 3» Benignitas in éd potestate requiritur, ut generatim sit propensa ad omnes vias conferendas quaî nos ad felicitatem ducere possint.

Hic très notandi sunt casus praeter quos nu 1 lus alius occurrit.

Ista potestas relative ad nos vel indifférons, vol maligna, vel benigna erit.

In primo casu, qusestio evanescit; quantikum-

THESIS v. 5o3

que enim exccllentiA polleat ens ergà nos, si nostrî sit minime studiosum, nec nobis legesdiccre, nec nos ad ohsequiura adigere valet.

In secundo casu, rebellem se prsebet ratio adversùs potentiam malignam, veluti adversùs hostem eo metuendum quo potenlior est.

In tertio casu , naturâ subjicimur enti cui suppetunt oui nos iiiœ dotes, quœ et rationis assensiouem imperant et nos undiquè obligare possunt. Hoc est verum summae auctoritatisfundamcntum.

Quoniam vero in metaphysicA Deum creatorem agnovimus,confitendum est illi Domino jusesseimperandi ; quis enim du In tôt quin ens, quod necessariô existit , infinité potestate si t pncdi tum ; quin quoque cùm omnia creaverit, omnia, proutlibuerit, i mm u tare vel etiam ad nihilum possit redigere.

Exeo quôd omnium Deussît auctor, sequitur omnia illi nota esse dobere , causas et effectus, pra?sentiaetfutura. Quinimô ejus operummagnificcntia y ordo et finis, infinitam sapientiam praedicant.

E potentiâ et sapientiâ defluit benignitas; etenim ignorantiam et debilitatem arguunt malitia , o rude li tas et injustitia*, etsi vel minimùm in varia, quibus circumdatur prodigia,et in se ipsum oculos homo conjiciat, beneficam ubiquè creatoris dextram agnoscet.

Summa igitur in Deo est legislatoris natura et vis propria.

Idea summi Doraini ideam statuit subjecti ; is igitur subjectus est, qui alicujus imperio adstringitur.

3o4 ETHICA.

Ex co autem quâd potentia et beneficentia summum Dominuin constituant, inferenda sunt in subjectis débilitas et infirmitas undè résultat obsequium. 1

Cùmque creaturam rationc prœditam legibus adâtringendi potestas sunimà fàcultate nitaiur illam feliciorem, si obediat, miseriorem, si non pareat, efilciendi ; eo ipso supponitur hanc creaturam bonietmali,voluptatisetdolorisesse capacem, et praetereà hune félicita tis aut miseriae statum aùgeri vel remitti posse.

His delicieiitibus, eademereatura, inquibusdam circumstantiis, ad agendum cogi posset à potentià superiori; sed propriè non obligaretur.

Porro, om nés subjecti dotes in hoinine reperiuntur, raeritoque observatum est ideo illum à principio externo obligari posse, quod naturâ entis superioris juris sit,quodque, utpotè liber et intelligens, data sibi mandata scrutari et ad quascun que régulas se spontè fingere et accommodare possit.

THESIS VI.

ÏÏo conscient. â morali et rie sanctione legis naturalis.

Conscicntia nihil aliud est quàm ratio nostra nostrorum actuum conscia; conscii autem sumns noslromm acluum, cùm factd comparatione illorura cnm lege, riovimus eos licitos essevel illicitos.

Gonscientia quoque dicitur judicium ipsum quod de nostrarum actionum morali tate inferimus, ex certa 1 deiluens ratiocinatione in quâ dua? compara n tu r propositiones , quarum altéra legem, altéra actionem continet ; unde tertia concluditur quœ quidem judicium est de action is nostra? quai i tate illatum.

Supponitergo conscicntia notionem legis et spécial iter legis naturaiis quac nostrœ agendi ration is suprema débet esse régula, cùm dit fons omnis ju»titiœ primitivus.

Duplex conscientia distinguitur: antecedens et consequens, si quidem antequàm agamus et post quàm egerimus,de actionura qualitate judicamus. Sapiens igiturconscientiam antè et post factum , interrogare débet.

Gonscientia dividitur in recta m et erroneam seu veram etfalsam, in tutam et periculosam, in certain et non certain.

3o(3 fcYHICA.

Recta seu vera ea est quae ex principiis veris dictât aliquid licitum vel iilicitum esse, quod reipsà talc est. Sic ille xectam habet conscientiam , qui putat ultione abstinendum esse.

Erronca seu falsa ea est quae ex principiis falsis, reput atis pro veris, dictât aliquid esse licitum vel iilicitum, quod reipsà taie non est.

Tu la conscientia illa est quae peccandi periculum reraovet.

Periculosa conscientia illa est quœ peccandi periculo voluntatem objicit.

Conscientia certa est , cùm prudenter et sine ullo errandi periculo probabili judicat aliquid licitum vel iilicitum esse, bonum vel malum.

Incertaest conscientia cùm non clarè ét distincte ostendit quid sit licitum aut iilicitum.

Conscientia incertasubdividitur in probabilem , dubiam, improbabilem, laxam et scrupulosam.

Conscientia probabilis dicitur ea quae actionem aliquam bonam aut malam judicat ex argumentis verisimilîbus quidem, sed quae non omnem excludunt errandi formidinem.

Dubia est conscientia, quando rationibus oppositis ità libratur, ut ignoret utrùm actio quaedam licita sit an illicita.

Conscientia improbabilis illa est quœ plus pro falsitate quàm pro veritate militât.

Conscientia laxa dicitur ea quœ ex levibus tantùm causis, cupiditati faventibùs, licitam esse actionem judicat.

Conscientia scrupuiosa ea est qure ex rationibus

Di

THBW VI. 507

leribus et prorsùs contemnendis pum qu4<}am anxietate judica*, vel suspicatur aUq^m Aciipnem illicitam esse.

J£x dictis concludendum est omn^ conscientiam non me moruw régulai». IUa quidem sola potest reputari mprum régula qu» agenfcem rendit rooraliter certum de honestate su^ actionjs. Su: conscientiae tutae, et conscientiœ ceru* .solumwmkIo parendum est 5 caetera* vero, prpfea&ili* dubia, rejiciend* sun*, utpotèmorali peccandi.periculo exponentes.

Facillimè intelljgetur nunquàm Jicere advenus coi^ieu&unagere, etsi aliquancW quod*4 étante geritur maium sjt.

Supremum numen duas cpnstituit Jegî* naturato sanctiones, quaruin unam in terrai, alteram W ccelo,. fflff in p^^ti vita, legis o^turaJi» WïVr tiu eonscientia est : hmc , jubente De©, rouan ppen4 aflicit , et v 1 rim 1 bonum mercede prosequitur,

« Chaque homme, inquit illustrissinrus Cfca- Uaubriand, a au milieu 4e son cœur un tribunal où il commence à se juger soi-même , en attendant que l'àrbitre souverain confirme sa sentence. Si Je vice n'est qtf une conséquence physique de notre organisation, d'où vient celte frayeur qui trouble les jours d'une prospérité coupable? Pourquoi le remords est-il si terrible, qu'on préfère souvent de se soumettre à la pauvreté et a la rigueur de la vertu , plutôt que d'acquérir <jk* biens illégitimes? Pourquoi y a-t-il une voix dans h sang, une parole dans la pierre ! Le tigre déchire sa pmie et

3o8 ETHtCA.

dort ; l'homme devient homicide et veille. Il cherche les lieux déserts , et cependant la solitude l'effraie-, il se traîne autour des tombeaux, et cependant il a peur des tombeaux. Son regard est mobile et inquiet; il n'ose regarder le mur de la salle de festins dans la crainte d'y voir des caractères funestes. Tous ses sens semblenttlevenir meilleurs pour le tourmenter : il voit au milieu de la nuit des lueurs menaçantes ; il est toujours environné de l'odeur du carnage; il soupçonne le goût du poison jusque dans les mets qu'il a lui-même apprêté»; son oreille, d'une étrange subtilité, trouve le bruit où tout le monde trouve le silence; et, en embrassant son ami , il croit sentir sous ses vêtemens un poignard caché. »

Qui legi naturali parent generaliter sanà mente et valido corpore, quin imô animi tranquillitate et perfectione , aliorum amore et existimatione gaudent. His commodis verô privantur hujus vio-

latores legis.

Illœ tamen naturales pœnœ et mercedes non sufficiunt ad constituendam legum naturalium sanctionem : mala enim quse generaliter ex legum naturalium violationeoriuntur tant» non sunt gravi tatis ut in oftïciis retineant homines.

Deus etiam vitium approbare et virtutem rejicerc nieritô diceretur ; si quidem dignitates, roluptates saepe super impios , luctum , œrumnas , opprobrium super justos effundit; quœdam dentquè sunt occasiones qu« non sinunt hominem fungi officio et legibus obtemperare naturalibus, nisi na-

THESIS VI. 309

turaliuin malorum gravissimo id est letho sese objiciat.

Alia ergo requiritur vita, in quâ propter suas actiones, vcl puniatur velmercede donetur homo; undè sequitur immorlalitaicm mcram esse legis naturalis sanctionem.

IilIltC*.

THESIS VII.

Quœnarn sint officia ergà Deum adirtlplêrtd i ét (fUOiltHtfl eorurn officiorum fundamcntum? — Uc definilioDe et uecessitate religionis.

Officia hominis ergà Deum sunt cultus internus et cultus extern us.

Cultus internus in amore, timoré, fiduci et adoratione consistit.

Cultus externus ille est qui corporis ministerio exercetur, quo suos ergà Deum pie ta Us et religionis sensus homo manifestât.

Peopositio prima.

Homines tenentur cultum internum Deo

rependere.

Ad id tenentur homines quod postulant divinarum perfectionum excellentia, hominis natura , lex naturalis, vox conscientise et consensus populorum unaminis : atqui hœc omnia exigunt cultum Divinitatis internum.

i" Divinarum perfectionum excellentia : Nam Deus utpotè summè bonus , amore dignissimus est; utpotè summè potens, timendus est; utpotè beneficus rerum omnium arbiter , fiduciajn me-

THES18 VJI. 5ll

retur 5 utpotè ens omnibus prsecellens , adora ndus est.

a M Natura hominis : Namquc iraraulabilis rerura ordo exigit ut homo eam quà pollet amandi facultatem ad illud bonum convcrtat quo solo expleri potest vol un ta ! 1. s nos trie capacitas : atqui hujus modi bonum in solo Deo situm est.

3 •» Lex naturalis : etenim Hocet amandos esse qui boni sunt, et memorem an i muni benefactoribus deberi ; atqui nulla sunt bénéficia iis comparanda qu« in homines effundit summa Dei liberalitas. Nobis vitam concessit et datam conservât; ab iilius munificentiâ defluxit quidquid facultatis , quidquid boni nobis inesL

4° Vox conscientue : nemo enim est benè corda-' tus, qui, si in Deum peccaverit et-religionis officia spreverit, conscientiœ stimulos non sentiat.

5° Consensus populorum unanimisj nulla enim gens cxtitit unquÀm adeo rudis et fera, quai Deum quem agnoscebat.non coluerit. « Sua ( inquitTullius pro Flacco) cuique civilati religio est 5 Deum quippè natura venerari novit; nec quisquam est homo qui lege qu» hoc precipiat sit expers. »

Maxime notandum est hune consensum unanimem neque à prsejudiciis neque à cupiditatibus ortum habuisse, si quidem cultus internus cupiditatibus reprimendis et coercendis frenum sit efRcacissimum, si quidem prsejudicia, quando cupiditatibus aversantur , neque universalia neque perpétua sint.

Objectio. Deus non indiget cultu hominis in— terno (1) ; ergô cultus iste necessarius non est.

Resp. Ncgo consequens ;Ordo postulat ut creatura ohsequium suo creatori praestel.

Pratercà nonne Deus mundura condidit, quamvis eo non indigeret? Quidni ergô non potest cultum ab homine exigere , licet indè felicitati suae nova quœdam non Hat accessio.

Obj. Humanus cultus utpotè fi ni tus Deo indignus est : ergô Deus non potest illum exigere.

Resp, Sublato Dei cultu, quaravis finito, laederetur œternus et immutabiiis ordo quem Deus necessariô diligit; Quid enim inordinatum inagis effingi potest quàm creatura rationalis , quœ nulla amoris, adorationis, obsequii, memoris animi indicia suo rependit Creatori cujus est tanta perfectio, tanta majestas, tanta munificentia.

PllOPOSITIO SECUNDA*

Homines tenentur cultum eXternum Deo

rependere.

i° Quia homines à naturâ ità comparati sunt, ut aliquem diligere non possint, quin araor ille in

(i) Omnis enim perse divnm iiatura necesse est Immortali cevo

Scmota à nostris rehus , sejuncttu/ue longé.

Nam privata tlvloix pRni, privata pendis, Jpsa suis pollens npiôns , nihil iildiga nostri , AVc lent pro r.icr'uis capitur, ne que tangitur ira,

' (Lucret. lib. 1,1

THBSIS VII. 3l3

signa quanlam externa prosiliat; à laudibus, donis y aliisve teslimoniis sese temperare non potest.

2° Quià iisdem fundatnentis nilitur cultus exv ter nus ac cultus in ter nus y et prtetcreo Dcus non tantùm animse sed et corporis nostri creator est : ergô quemadraodùra ratione anima: Creatori obsequium débet homo , ità quoque ratione corporis. Corpus autcm suomore cultum persolvere potcst.

5° Quià cultus exterior maximè necessarius est ad augendam et confirmandam ergà Deum pietatem. Ità pendent homines à sensibus ut iridigeant spectaculo quod majestatis invisibilis omnibusque cupidi ta tibus contrariée injiciatin animisverecundiam. « On sent, dit Fénélon , la nécessité d'une cour pour *in roi , et on ne veut pas reconnaître La nécessité infiniment plus grande d'une pompe pour le culte divin. C'est ne pas reconnaître le besoin dés hommes. »

Ad oinnes objectiones refellendas quae proponi soient. {Vide Philosophiam Lugduncnsem, 3 e v. 5 Flotte, 3* vol.)

Concludendum est ex unâ parte naturam dei ejusque perfectiones , et ex alterâ s t a t .uni naturalem hominis necessario ab ente supremo dependentis, jus Dei in homines, et fundamenta cultûs in terni et externi constituere.

Ex d ictis, omnium officiorum liominis fundamentum reperitur in ejus firmd adhaesione quibusdam veritatibus quai ura praecipuae sunt. — ExistitDeus orbis Urrarum creator. - Deus omni génère perfeciionum pollet. — Deiis est summè provide ns y etc.

5 l 4 E MliCA.

Nu ne deveniamus ad religionis défi nitionem; qu« quidem compîexio est omnium officioruin quibus eigàDeumobstringuntur homines, utmercededigni sint pu-n amqU « ! effugiant.

« La religion, dit Burlamaqui, est le système, l'assemblage des sentimens et des devoirs que Dieu impose aux hommes par rapport à lui, pour sa gloire et pour leur bonheur, soutenu de Pespérahee des récompenses et de la crainte des peines dans la vie à venir. »

Quattlùm religio necessaria sit privatîs hominibus et sociétati quis dubitare possit. 111a derivatur, Ut atiteà probavimus, ex statu hominis relativè ad Deum, et impossibile; est hommes sibi édquirere soliduTii et stabilem felicitatem, nisi crI conditiottefti prfiescriptam se iin^nt et accommodent. Toile metum supremi Vindicis qui scelestos homines puniet, nihii alîud quisque reformidabit nisi boni i il uni conspectùm et pce n as legi bus huma nis coiistitutas. Toile religionem, eo ipso funditiis evertuntur principia quibus nititur societas, nerapè justifia, fides, dictorum conventionumque firittltas. \ Metaphysices tliesim XIII.)

THB815 VUI. Jl5

TIÏESIS vin.

Quaehâm siht ôÛtli hbttliiiiS ërga êdiiièt-ip&ùm — Qùodnam ffôt"utti offlfcidfufn fuhtlanitînturo.

Gùm homo constèt animâ et corpore atinul conjunctis , utrumque servandum et perficiendum est.

Animae dure sunt facilitâtes nempè intellcctus et voluntas. Ad utriusque curam revocantur ho* minis ergà mentem suairi officia.

Débet quisqne cognoscere Deuxn et animum imbuere religion is morumque principes : Quomddô enini Veram felicitatem homo assequeretur nisi entts à quo dependet ejusque vol u n tat is cogniti« daretur*

Homini prssertim enitendum est ut se ipsum suumque statum Verè cognes rat. Tùra profectè intelliget quantum ait necessarium prudenter age« re } sibi proponere finem détermina lum, posai bilem et honestum , et média ad finem tonducehtid seligere; intelliget nostras , quanta 1 cumque virtute polleant, angustiores esse facilitâtes ut omniacomplectantur.

Hinc praecipua opéra dandà est iis addiscendis qu& ad nostram artem nostrumque munus rectè obeundûm necessaria sunt.

Quià vnluntatis proprium est bonutn appetfere

3 1 6 BTHICA.

et mal uni aversari, maximè caVendum est ne appetitus noster aliud quàm bonum sinceruin prosequatur et aliud quàm malum verum réfugiât; Non sinamus igitur nos apparentium bonoruni Imagine deludi; frenum cupiditatibus imponamus, in iis reprimendis etcoercendis plurimùm diligentiaeadhibeamus, vitia cmcndemus, etsanaerationis judick) affectus qui ex suâ naturâ sunt boni subjiciamus ut ad propriain flectantur destinationem (i).

Ne pluris xstimemus haie omnia quae ad felicilatem conducere videntur, divitias, honores, famam, gloriam, voluptates et scientias (2).

Nunc de officiis hominis relativis ad corpus dicendum erit.

Dcus an imam corporis conjunxit eâ lege ut servando corpori invigilaret. Consulens tam admirabili, tam fragili machinas, anima sibi metipsi consulit; ctenim rectissimè suo officio fungitur, cùm nulla perturbations aflicitur corpus" cujus organa necessaria sunt ad spirituales ipsas opérai innés. Experientiâ constat, prout benè vel malè se habet corpus, eo vividiorem et rectiorem esse toluntatem (3).

(1) Voyez Flotlc , 3 e xol. — Philosophie de Lvon, î 4 v., p. n>0.

(a) Pour le» détails, consultez les Elcmens de droit naturel , par Builamaqui, chap. IV.

(3) Il font, dit BoiihMMii, que le corps ail de la vigueur pour obéir à Pâme ; un bon sçrvitem doit être lobuslc. Je sais que |*totempérauce excite les passions; «Ile exténue aussi le corps à la longue. Plus le corps est faible, plus il commande, plus il es»t

THESI3 vin. 3 17

Curare igitur débet homo ut sua corpori vita, firmitas et valetudo constet, ipsiusque vires cibo potu el somno refîcjat; quâ tamen in re modus requiritur et attendendum est quid nécessitas postule t non vero quid voluptas suggérât.

Ex his légitimé concluditur vitandura cssequidquidvita; praematururn finem affcrre potcst, ethomini in extreraum discrimen adducto licitara esse defensionera.

Hœc omnia officia suum habent fundamentuni in sui ipsius legitimo amore. Summam è naturâ et inexplebilera hausimus felicitatis cupiditatem ; etenim ad hanc felicitatem omnes nostri referuntur actus. Nos metipsos nalurali prosequimur amore et ideô effugimus quidquid nobis minatur malum et destructionem.

At vero illi legitimo amori certi statuendi sunt fines quos invenirelicet perrelationeshominiscum Deo cœterisque hominibus.

fort, plus il nbcit : toute* les passions sensuelles logent dans des corps efféminés : ils *'en irritent d'autant plus qu'ils peuvent moir. les satisfaire.

THEjSlS IX.

PROPOSITIO PRIMA.

Iîlicitum est suicidium propriq voluntate comrnissunp (1),

Qui eniw cruentas sibi inféré manus erg^Deum est iœpius, ergà legera naturaleni socieUtfeinque rcns, ergà semet-ipsum crutfelis,

i" In Deum est impius ; eLepjuj yoluntaii ejus rebellera se prqîbet , cùra supremiun num£n , homipera preandp , iflius e*istentiam si*» quodararmodo vindicaverit quasi perfcctioaum suarum spécimen. Quin imo jura divina sibi arrogat, cùm vita nostra tantùm sit deposiium quod solus repetere potest qui sofus concessit,

20 Reus est in societatem ; eripit en ira societati membrum utile, spem omnem et facultatem abjicit boni çujuscumque hominibus conferendi , et frangit pactum cum societate institutum.

3° Reus est in legem naturalern, quaî se ipsam insitonobismortishorrore interpretatur, et om nés

(1) Voyez la Philosophie de Lyon, 3» vol., page 106, etc.; et relie de Flotte, page 92, etc.

TlltSSIS ix. 3 19

homines ail sui ttyitioncmet curam imp< llii. Hanc legem suicida ignorarc non potest : ut sibi neceni pariât, arraaada manns est adversùs corpus suum, velutinalienumhostem.Eo ipsointelligitsibi înetipsi denegatum fuisse summum vitae imperium.

4' Deniquè in se ipaum crudelis est; illud ex antecedentibus fluit nccessario : nara si impius sit ergà Deura suicida, quae sibi fala post mortem adprouiillere potestîPraîseutiaquidem declinatmala; at quanto deteriarem experturus conditionem ! Veleribus persuasum fuit in altéra vitA suppliciis acerbissimis cruciari miscros qui vitam temorè projiciunt. Sic Virgiiius :

Proxiina deindh tenait mcesti Inca , qui sibi lelhum Irisantes peperre manu, lucemque peinsi Projecére animas. Quàm velUnt celhere in alto Niuic et paifpcricm pati , et duros perferre laùores ! Fata obstant, tristique palus inatnabilis undâ AUigaty et novies Stjrx interfusa caèreet.

Obj. Se ipsum occidere fortitudinem demonstrat animi : ergo licitum est suicidium.

Resp. Qui se ipsum interficit, nedùm fortera , contra abjectum animum indicat. Cur enim ità se gerit suicida , nisi quià paupertalem , morbos , dolores , miserias tolerare non potest? Hinc Mar-

tialis : .

fie bu s in adversis facile est contenmere vitam y Fortiter ille facit , qui miser esse potest. .

Nequicquam proponerentur Ulustria quorumclam graecorum romanorumque suicidarum exempta ;Catouis, Bruti, Cassji , Arriae , OtWis, An-

tonîi, Mithridatis, Annibalis, etc., cum domina" Deshoulières responderem.

En candeur , en courage on ne se connaît guère, Quand on élève au rang dos homme» généreux Os Grecs et ces Rom.uns, dont la mort volontaire

A rendu les noms si fameux.

Qu'ont- il» fait de si grand? Il» sortaient de la vie,

Lorsque de disgrâces suivie EUe n'avait plus rien d'agréable pour eux; |»ar une seule mort ils s'en épargnaient mille. Qu'elle est douce n des cœurs lasses de soupirer!

Il est plus grand , plus difficile De souffrir le malheur que de s'en délivrer.

Obj. Aliquandù vita malum est nobis, nemini bonum : ergo liect eam abjicere.

Resp. Vila etiam gravissimis conflictata doloribus malum non débet censeri, quià non est existimandum hominem in banc vitam tôt raiseriis obnoxiam temerè projectum fuisse. Pra? immortalitate quid sint decem, viginti vel tnginta anni. Laboret voluptas instar umbrae diffugiunt, vita fragilis perse ipsam nihil est , pretium ab usu dependet.

" Aliundè nunquàm evenire potest aliquem iis versari circums tant iis in quibus sibi non habeat quaîdamergà eœt*os bomines adimplenda officia : Undè sic J.-J. Rousseau compellit illum qui sibi meditatur necem. « Lu suicide est une mort furtive et honteuse ; c'est un vol fait au genre humain. Avant de le quitter, rends-lui ce qu'il* fait pour toi. Mais je ne tiens a rien, je suis inutile au monde. Philosophe d un jour! ignores-tu que lu

TIIUS1S IX. 5 21

ne saurais l'aire un pas sur la terre sans trouver quelque devoir à remplir, et que tout homme est utile a l'humanité par cela seul qu'il existe? Jeune insensé! s'il te reste au fond du cœur le moindre sentiment de vertu, viens que je t'apprenne à aimer la vie. Chaque fois que tu seras tenté d'en sortir , dis en toi-même : Que je fasse encore une bonne action avant que de mourir? Puis va chercher quelque indigent à secourir, quelque infortuné à consoler, quelque opprimé à défendre? Si cette considération te retient aujourd'hui, elle te retiendra demain, après demain, toute la vie? Si elle ne te retient pas, meurs, tu n'es qu'un méchant. »

PROPOSITJO SECUNDA.

Duellu/n illicitum est ( i ).

Duellista enim reus est 5

i° Ergà Deurn cujus auctoritatem et jura usurpât œquè ac suicida.

2 » Ergà legern naturalern qurc prohibct homicidium, praescribit injuriarum oblivionem, et 11 1tionem vetat; quai clamât vitam non esse deserendam nec eripiendam alteri , ne umbratilis offensa remaneat inulta ; quae neminem in propria suA causa" agnoscit judicem, quae docet in gladii mu-

(1) Vous trouverez les developpcmens nécessaires, les objections et les réfutations dans le 3' vol. de la Philosophie de Lyon , p;ig. i iG; et dans le 3 e vol. de la Philosophie de Flotte, pag. 157

5àJ RTIHCA.

crone sitas non esse virtutcs, < t m urcb:rropboru ni honcstiorem non ncri quià ma xi mil pollet soleil i.î.

3" Ergà bonum publicum , si quidem por rlla certamina mulli perçu nt homincs quibus tùm in bcllo iùm in paro pal ri a uteretur. « Non tan tùm tnim pretiosi sangtiiuis, ail illustris Rollin , longa bella cxbauriunt, quantum saeviente dueliorum UccntiA, cruenta pax absumil. Neque enim grassalur , nt plurimùm , bœc delicatu in sa me gloriœ enpidilas por abjecta et vilia capita, sed insrdet in »»ptimo quoque et generosissimo , et certissimum imperii columen evertit ».

Obj. Pro sua vilA servandâ hominem occidere licel : ergo idem dicendum crit pro suo tuendo honore, qui, ex omnium opinione, est aliquid vitâ melius.

Resp. Fatcor equidem contemnendam esse vitam , si de vero honore ageretur 5 sed ille honor qui impellit bomines ad seipsos invicem trucidandos fictitius est , aliorum ulpotè inserviens existimationi quac profecto non est judicandi vcl agendi régula. « Le véritable honneur , dit j.-J. Rousseau , depend-il des lieux , des temps, des préjugés? Peut-il passer et renaître , comme passent et renaissent les modes? il a sa source éternelle dans le cœur de l'homme juste, et dans la règle éternelle de ses devoirs ».

» Or , qu'y a-t-il de commun entre la gloire d'égorger un homme et le témoignage d'une âme droite? et qu'elle prise peut avoir une vainc opinion d'autrui sur l'honneur, dont toutes les ra-

THESIS IX. 3 2 5

ci nés sont au fond du cœur? Quoi ! les vertus qu'on a réellement périssent sous les mensonges d'un calomniateur? L'honneur du sage serait-il à la merci du premier brutal qu'il peut rencontrer ? Une salle d'armes est donc le siège de toute justice? et toute offense est également bien lavée dans le sang de L'offenseur et de l'offensé. »

ETIIICA.

THESIS X.

Quid sit socielas? An homo ad socictatcm slt natus? Officia hominis ergà crteros homines.

Societalis status est primitivus et innatus , in quo ab ipsâ* manu Creatoris homo constitutus videtur. Ad quod propositum firmandum considerandœ sunt conditio hominis, facultates et propensiones.

Et primùm conditio. Varias hominis a? ta tes perlustremus , numquàm sibi ipsi sufficit homo et aliorum ope semper indiget. Quomodo enim infans vitam sustentaretsuam, nisi parentes illum lactarent, vestirent atque simul foverent. Nonne ferarum immanium prœda crudeliter dilaniaretur, nonne saivarum victima tempestatum fieret, si statim atque lucisbeneficio ususcst, terré nudus exponeretur.

Quid illi juveni parentum suorum caeterorumque hominum ope destituto accideret ? Ferox quoddam esset animal corporis et anima? suae facultatum prorsùs ignarum.

Cùm virilcm actatem attigerit, iti liberis quasi revi viscère cupiet atque eorum curam gerere desiderabit; qua? omnia societatem nonnullam requirunt.

Senex factus; eidem debilitatj qua infans ob-

TUES1S x. 3a5

noxius erit; qui si aliorum ope destitutus esset, morbis, omnisquegeneris infinnitatibus expositus, quin etiam remediis carens necessariis, fractus occ umberel (i).

Quôd si ad facullates hominis proprias transcamus, lias inutiles prorsùs esse , societate sublatâ, reperiemus; quid enim ei prodesset vocis sono , vultu, gestu, aiiisve signis exterioribus varios anima? suae sensus exprimere •, quid ei prodesset innata ista facultas qud ad meliora semper protendit atque iste genius scientiarum artiumque capax ? Societate, inquam, sublatd , vix cogitaret homo.

Propensiones ejus perpendamus. Pauci suorum consimilium commun ionem fugiunt, omnes ferè in amicorum sinu dolorem suum laetitiamque deponunt, pauci solitudinem requirunt ; cuncti ingenitum laudis amorem qui ad grandia ducit

intrà se nutriunt atque servant. Homo eximios ■ ■■■■■

(l) Sic in omni aHate , aliorum offîciis usquè indigemus. « Qu<» alio tOli samus, ait Scncca, quàm quôd miituis juvatnur officiis? Hoc uno instructiorvita,contràqueincarsionessubitatmunitior est beneGciorum commercio. Fac nos singulos, quid sumu Pra?da auimalium et victime, ac imbellissiraus elfacillimus&anguis.Quuniain cxteris animalibus in tutelam sui salis virium est, qua-cumqur vaga nascuntur, et actura vitam sepregcm, a r mata sunt. Homtuem imbecillitas cingit ; non ungnium vis, non dentium, terribilem cricris fecit. Nudum et infirmum socielas muoit. Duas res dédit natura qua: illum ex obnoxio , validissimum faccrcnt, ralioncm et socielatem. ltaque, qui par osse nulli possct , si sedueeretur , rerum potitur. Societas ilHdoniinium omnium animaliuih dédit; socielas terri* gcnitum in aliéna: natur.r transmUit itnperium et dominai t cliain in mari jtiMtl. Ha?t morboruiu impclus ai cuit, senectuti adminictila prospexil , solalia coalràdolore» dédit, lin fort»;, uns Tarit, quod liret ronlrà fortunam advnraic. Ilanr stocictaleiii loll*», l«' unitatcrn griieris humanî , qnà vila sustinetnr, scinde». ».

ËTH1CA.

misericordiai etbeneficentiœ sensus in corde habet, quibus cacterorum calamitatibuscommovetur,quibusquemiserisopem ferresemper se para tum offert.

Quae cùm ita sint, nemo hominem adsocietatem esse natum inficias ibit.

At, inquiet aliquis, inter conditiones masqualitatem affert societas, quod quidem juri naturali contrarium est, prœtereà cupiditates alit et sceleribus ansam prœbet , ideô liominis felicitati ad versa tu r societas.

Et primùm conditionum iuœqualitas minime juri naturali contraria est. Eam enim suadet ratio: liberdnempè hominum voluntate fuit insliluta, qui par tem nonnuilam su» liber tatis concedendam esse existimdrunt, ut alteram tutè servarcnt. Nam nisi homines unius imperio vcl plurium paruissent, vana fuissent jura , omnium salus in dubium venisset, nullum cupiditatibus froenum leges injecissent 3 visque summum jus ipsa fuisset.

Sunt prœtereà légitimas causa? quibus necesse lit ut homines , elsi ejusdem naturœ , originis atque destinations , nihilominùs alii ab aliis pcndeant. Et primùm nascendi conditio liberos parentibus subjicit : hoc enim prœcipit nalura omni lempore et omni loco. Quin imo homines, cùm primitiva vigeret libertas, normam administrandi omnium utililati maxime consentaneam instituera debuei unt. Qualiscumque autem fuerit norma, necessario principes, magislratus et judircs, quibus unusquisque pareret fuerunt eligendi.

Scd est quœstioni pnepositaj altéra responsio. Nihil in îerum naturd acquaie; res enim ejusdera

TULES1S \. 3^7

gcncris, spcciei ac formée , seu auimalra suit, cUi forma similes videantur, noiiriullum tamen discrimen majus minuavc exercitatis oculis praebcnt. ïlà quoquc diei potest de liomiuibus : alii magnitudinc, alii viribus pr estant; idem de ingeniis, acutioribus in illis, in his obtusioribus -, undè <ftt ut injure naturali alii aliis parère debcant, prout quisque latiori vel arctiori sit prœditus facultaie. Ergô înxqualitas est naturaUs.

Frustra ad procèdent cm confirmandam objeclionem opponeretur socictatem injustam esse , cùm ex eâ praesertim féroces nascantur tyranni, < unique misera? servituti pars hominum magna sit obnoxia : speciosa licet ista objectio rut ion rs radijs depellilur ; ratio mu m votât rei cuilibet vitium ex abusu ejusdom naium attribuere. Excellentissima crimlai darc instituta promptum % ac facile esset, cùm nullum sit undè homo non possit funesta sibi vol aliis principia eruere. ïi qui auctoritatem abusive exercuerunt , ii oranes qui suos consiiniles in servitutem redegerunt, natune ipsius jura violârunt; quod quidem perspicere licet, si prima rerum origo repetatur.

lis quae ex cupiditatibus atque scelcribus promuntur breviler respondebo. Cupiditates non ex societate oriuntur. lllae enim in corde ho* minis originem suam atque sedem liabcnt :

nascuntur simul et crescunt cum homme. Inde inlollectu facillimuni est homincs institututn aliquod vilac potissimum sclegissc in quo libidines quae omnium ielicitati obstant, sin omniuo cra-

3a8 ETHICA.

dicerentur, at saltem quantum fieri potest, comprimerentur. Porro claruin est societatis statum in quo leges vigent, atque legum violatores pœriis afficiuntur idoneum magis esse quam naturalcm statum in quo pariter existunt cupiditates , sod nullo frœno coercitœ.

Hominem ad societatem natum esse jam satis probavimus, superest igitur ut officia nonnulla quibus ergà suos sirailes tenetur paucis verbis indicèmus.

lo Quod tibi fieri non vis alteri ne f arias. Enim verô homines eâdem naturâ et ratione sunt praediti et similibus pollent facultatibus , praetereà omnes ab uno eodemque Deo creati sunt, cujus imperio sunt subditi , et omnes deniquè ad eumdem tendunt finem. Quod quidem prseceptum adeô necessarium est , ut eo neglecto omnis evertatur societas. Inde quoque sequitur, nos damnum alteri allatum resarcire teneri.

2° Al'ds benefaciendiim. Absque muluo liberalitalis coinmercio societas nequaquam stare potest. Liberalitate enim amorera nobis ipsis proprium usquè ad alios protendimus.

3o Beneficii memores simus oportet. Nam si omnes amare cogimur, multo magis eos qui singulari nos prosecuti sunt studio et amore.

4° Servanda fides. Ideo pactis conventisquo inter nos sancitis unusquisque nostrum tenetur, nisi tamen ad versus legos et mores sancita fuerint.

Vide de cacteris potissimum Ciceronem, de Of- (iriis, etc. -, et Burlamaqui , de Jure nalurali.

TIIESIS XI.

Quxnam sint officia hominis in societate domestica adimplenda ?Quodnam eorura fundamcutuni.

Homo naturà* liber primitivam temperare conditioncm et per diversa instituta humanam vitam novâ quasi formâ induere potest. Inde oriuntur accessorii vel adventitii status quorum primus est domestica societas quà nititur civilis, cùm gens fami liarum plurium sit collectio.

Triplex distinguitur domestica societas, nempè conjugalis, paterna et herilis.

Societas conjugalis est illa quœ intercedit inter virum et mulierem, felicitatis assequendae, quam sibi proponere débet quai vis societas, et liberorum procréa tionis, propter quam sexuum diversitas in humano génère constituta est , causâ.

Bonum commune conjugalem societatem contrahentium requirit;

Virum et uxorem mutuo sese prosequi amore ;

Maritum utpotè fortiorem et sapientiorem auxilium uxori praestare quàlibet occasione;

Uxorem marito esse subditam ; pencs enim illum est auctoritas, in quo residet benefica potentia.

Ut autem mutuus inter conjuges amor foveatur, vir débet, quantum fert ratio, uxori benignum sese et obsequiosum pnebere; débet eam rerum

33o ETHICA.

domestiearum pariicipem faccrc, sed ilà ut aucloritatem prsecipuam semper rctineat.

Maritus igitur et uxor fidem servent, vitara sub eodem tecto degant, et simul educationi invigilciiL liberorura.

Societas paterna ea est quac inter parentes et fîlios intercedit.

Officiorum parentum reperias fundamenla in amore sui ipsius usquè ad liberos prolato, ad socielatis utilitatem.

Tenentur parentes diligere, alere et educare liberos, illisquc adultam.aetatem assecutis, Yitœ ins- . lituiuni cuique, pro sud conditionc, proponere , et pro uniuscujusque indoledisciplinis vel artibus illos imbuere.

Auctoritas parentum beneficâ nit ilur aucloritate , si quidem jus imperii , ut anteà probatum est , ex und parte stat in beneficâ potentid superioris, et ex altéra 4 in debilitate et inopiâ infcrioris.

Hinc defluunt liberorum officia quœ ad quatuor prœcipuè re?ocari possunt, reverentiara soi lice l, amorera , obsequium et auxilium. •

Societas herilis est iHa quœ inter herum et fa mulum existil.

Quamvis eamdem naturam homines fiabeant , diversas tamen partes sequuntur quas fors non vero voluntas dédit.

Rcbusdoinesticiis alii vacarc nequeunt, sivcquià plus habi ni agri quàm colère possint , sive quià obsiant diversi generis cura? , vcl mala vatetudo.

THESIS XI. 33 I

Ex altcrd parte raulti ad sihi comparanda qure suit vitœ necessaria, et brachiis uti , et oinnem qua* pollent industriam, in aliorum gratiam , praestarc coguntur. Indè qusedam nascitur servitus.

Dominorum in famulos officia ex eodem fonte oriuntur quo paterna auctoritas et pacto sociali reguntur.

Dominus jus habet imperii in faraulum dummodo bonus et justus sit.

In servo ergà Dominum fidelitas et obsequium requiritur (i).

( i) Nous renvoyons ncis lecteurs aux Élëmens du droit naturel d« BurUmaquî.

1IMS ETMIC t.

Page 1