C.banaan puer famulus ejus — Et benedicam benedi
centes te, et maledicam maledicentes te, et benedicentur
in te omnes tribus terræ — Non deficiet princeps ex
Juda, et dux de fernoribus luis, donec veniant quæ ru-
posila sunt ei : et ipse est expectatio gentium — Et
tu, Beihlceui dornus Eplirata, minima es ut sis in millibus Juda, ex te tuihi egredietur ut sit in principem Israël , et egressus ejus ab initio ex diebus sæculi. » (Gnièsc, ch. ix, v. 26; — cl), xn, v. 3; — ch. xlix, v. 10. — Nichée, ch. v, v. 2.)
(SS) Adstiterunt reges terræ, et principes convenerunt
in unumadversusDeminum.etadvcrsusChristumejus
— Ego autein constitutus sum rex ab eo super Sion montent sanctum ejus, — prædicans præceptutn Doinini. Dominus dixit ad me : Filius meus es tu, ego hodie genui
te — beus, Deus meus, respice in me, quare me de-
reliquisti ? Longe a salute mea verba delictorum nteo-
rum — Omnes qui conspiciebant me subsannaverunt
me, locuti sunt labiis, et moverunt caput. — Speravit in bominum, eruat eunt : salvuin facial eum, quoniam vult eum — Diviseruulsibi veslimenta mea, et super vestem
NOTES
meam miserunt sortem — Qui timetis Doininum, lau-
date eum, universum scmen Jacob, magnificate eum
— Reminiscentur et convertentur ad Dorainuni universi iines terræ, et adorabunt in conspectu ejus universæ fa-
miliæ gentium Et dedenint in escam meam fel, et
in siti mea potaverunt me aceto. ( Psaumes , n, v. 2; — xxi, v. 2, 8, 9, 19, 2Z|, 28 ; — LVin, v. 22.)
(Page 218.)
(TT) Propterea dabit Doininus ipse vobis signum. Ecce virgo in utero concipiet, et pariet filium, et vocabis
nomen ejus Emmanuel
Et egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejusascendet. — Et requiescet super eum spiritus Domini, spiritus sapientiæ et inlellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiæ et pietatis. — Et replebit eum spiritus timoris Domini, et non secundum visionem oculorum judicabit, neque secundum auditum aurium arguet. — Se.d judicabit in justitia pauperes, et arguet in æquitate pro mansuetis terræ, et percutiet terram virga oris sui, et spiritu labiorum suorum interficiet impium.
Quia parvulus natus est nobis, et ülius datus est nobis, cujus principatus factus est super humerum ejus, et vocatur uomenejus, magni consilii angélus. Adducam enini pacem super principes et sanitatem ei
NOTES
Audite insulæ et attendite pupuli de longe : Dominus ab utero vocavit me; de ventre matris meæ recordatus est nominis mei. — Et posuit os meum quasi gladium acutum; in umbra manus sua protexit me, et posuit me sicut sagiltam electam : in pharetra sua abscondit me.
— Et dixit rnihi : Servus meus es tu Israël, quia in te gloriabor. — Et ego dixi : in vacuum laboravi sine causa, et vane forlitudinem meam consumpsi : ergo judïcium meum cum Domino et opus meum cum Deo meo.
— Et nunc dicit Dominus, formons me ex utero servum
sibi, ut reducam Jacob ad eum, et Israël non congregabitur : et glorificatus sum in oculis Domini, et Deus meus factus est fortiludo mea. — Et dixit : F’arura est ut sis rnihi servus ad suscitandas tribus Jacob, et fæces Israël convertendas. Ecce dedi te inlucemgentium, ut sissalus mea usque ad extremum terræ
Quis credidit auditui nostro? et brachium Domini cui revelalum est?
Et ascendet sicut virgultum coram eo, et sicut radix de terra sitienti : non est species ei, necjue décor; et vidimus eum, et non erat aspectus, et desideravimus eum.
Despectum, et novissimum virorum, virum dolorum etscientem infii mitalem, et quasi absconditus vuitus ejus et despectus, unde nec reputavimus eum.
Veto lauguores noslros ipse tulit, et doiores nostros
NOTES
ipse portant; et nos putavimus enm quasi leprosum et percussum a IJeo et humiliatum.
Ipse autem vulneratus est propter iniquitates nostras, attritus est propter scelera nostra ; disciplina pacisnostræ super eum, et livore ejus sanati sumiis.
Ouines nos quasi oves erravirnus, unusquisque in viaro declinavit : et posuit Dominus in eo iniquitaiem omnium nostrum.
Oblatus est quia ipse voluit, et non aperuit os stium : sicut ovis ad occisionem ducetur, et quasi agnus coram tondente se obmutcscet, et non aperuit os suum.
De angustia et de judicio sublatus est : generationein ejusquis enarrabit? quia abscissusest de terra viventium : propter scelus populi mei percussi eum.
Et dabit impins pro sepultura, et divitem pro morte sua-, eo quod iniquitatem non fecerit, neque dolus fuerit in ore ejus.
Et Dominus voluit conterere eum in infirmitate : si posuerit pro peccalo animam suam, videbit semen longævum, et voluntas Domini in manu ejus dirigetur.
Pro eo quod laboravit anima ejus, videbit et salurabitur; in scientia sua justificabit ipse justus servus meus multos, et iniquitates eortim ipse porlabit.
Ideo dispertiam ei plurimos, et fortium dividet spolia, pro eo quod tradidit in mortem animam suam , et eum sceleratis reputatus est : et ipse peccata mullorum tulit
NOTES
et pro transgressoribus rogavit. (Isaïe, ch. vu, v. Ut ; — ch. xj, v. 1-4; — ch. ix, v. 1-5 ; — ch. xlix, v. 1-6 ; — ch. lui.)
(Page 246.)
(TT) Exulta satis, filia Sion, jubila, filia Jérusalem; ecce rex tuus veniet tibi justus et Salvator : ipse pauper etascendens super asinam, et super pullurn filium asinæ. ( Zacharie , ch. ix, v. 9.)
(Page 254.)
(UU) El ecce homo erat in Jérusalem , cui nomen Simeon, et homo iste justus et tiraoratus, expectans consolationem Israël, et Spiritus sanctus erat in eo. — Et responsum acceperat a Spiritu sancto, non visurum se mortem nisi prius viderit Christum Domini. — Et venit in Spiritu in templuin. Et cum inducerent puerum Jesum parentes ejus, ut facerent secundum consuetudinem legis pro eo : — et ipse accepit eum in ulnas suas et benedixit beum.etdixit : — «Nunc dimittisservum luum. Domine, secundum verbtim tuum, in pace; — quia viderunt oculi mei salutare tuum : — quod parasti ante faciem omnium populorum, — lumen ad revelationem gentium, et gloriam plebis tuæ Israël. » (Èvang. selon sainl Luc, ch. il, v. 25-32.)
NOTES
(Page 254.)
(VV) Et erat Anna prophetissa, filia Phanuel de tribu Asser : hæc processeral in diebus multis, et vixerat cum viro suo annis seplem a vîrginitate sua. — Et hæc vidua usque ad annos octoginta quatuor : quæ non discedebat de templo, jejuniis et obsecrationibus scrviens nocte ac die. — Et hæc ipsa hora superveniens conritebatur Domino, et loquebalur de illo omnibus qui expectabant rederaplionem Israël. (Évang. selon saint Luc, ch. n , v. 36-38.)
(Page 255.)
(XX) In diebus autem illis venit Joannes Baptista prædicans in deserto Judææ, — et dicens : « Pœnitentiam agite : appropinquavit enim rcgnnm cœlorum. — Hic est enim, qui dictus est per Jsaiam prophetam dicenlem : Voxclamantis in deserto; patate viam Dotnini : rectas Tacite seraitas ejus. » — Ipse autem Johannes habebat vestimentum de pilis camelorum, et zonam pelliceam circa lumbos suos; esca autem ejus erant locustæ et mel silvestre. (Évang. selon saint Matthieu, ch. ni, v. l-'i ; — selon saint Marc, ch. i, v. 2-11; — selon saint Luc, ch. m, v. 1-18; — selon saint Jean, ch. i, v. 26-33.)
NOTES
(Page 250.)
(YY) Et erat pater ejus et mater mirantes super his quæ dicebantur de illo. — Puer autem crescebal et coufortabatur, plenus sapientiæ : et gratia Dei erat in illo. — Et ibant parentes ejus, par omnes annos in Jérusalem, in die solemni Paschæ. — Et cum factus esset annorum duodecim, ascendentibus illis Jerosolymam so cuijdum consuetudinem diei fesli, — consummatisque diebus, cum redirent, remansit puer Jésus in Jérusalem, et non cognoverunt parentes ejus. — Existimantcs autem ilium esse in coinitatu, venerunt iter diei, et requirebant cum inter cognatos et notos. — Et non invenientes, regressi sunt in Jérusalem, requirentes eum. — Et factum est, post triduum invenerunt ilium in templo sedentem in medio doctorum, andientem illos, et interrogantem eos. — Stupebant autem omnes, qui eum audiebant, super prudenlia et responsis ejus. — Et videntes admirati sunt. Et dixit mater ejus ad ilium : « Fili, quid fecisti nobis sic? ecce pater tuus et ego dolentes quærebamus te. » — Et ait ad illos: «Quid est quod me quærebatis?nesciebatis quia in his quæ Palris mei sunt oportet meesse ? # Et ipsi non intcllexerunt verbum quod locutus est ad eos. — Et descendit cum eis, et venit Nazareth, et erat subditus illis. Et mater ejus conservabat omnia verba hæc in corde suo. — Et Jésus proüciebat sapientia, et ætate,
et gratia apud Deum et homines. (Évang. selon saint Luc, ch. n, v. 33, 40-52.)
(Page 203. )r
(ZZ) « \on vos me elegisiis, sedego elegi vos, et posui vos ut eatis, et fructum alTeratis, et fructus vester maneat, ut quodcumque petioaitis Palrem in nomine meo, det vobis.
« Jam non dicam vos servos, quia servus nescit quid faciat dominus ejus. Vos autem dixi atnicos, quia omnia quæcumque audivi a Pâtre meo, nota feci vobis. » (Évang. selon saint Jean, ch. xv, v. 15-16.)
(Page 204.)
(AAA) Et accédantes discipuli dixeruntei : « Quare in parabolis loqueris eis?» — Qui respondens ait illis: u Quia vobis datum est nosse mysteria regni cœlorum : illis autem non est datum. » (Évang. selon saint Matthieu, ch. xm, v. 10-11; — selon saint Marc, ch. iv, v. 10-11.)
(Page 265.)
(BBB) Et accedunt ad eum Jacobus et Joannes filii Zebedæi. dicentes : «Magister, volutnus ut quodcumque petieriinus facias nobis. » — At ille dixit eis : « Quid vullis
NOTES
ut faciam vobis? » — Et dixerunt : « Da nobis ut unus ad dexteram tiiara , et abus ad sinistram tuara , sedeamus in gloria tua. « — Jésus aulem ait eis : « Nescitis quid petatis : potestis bibere calicem quem ego bibo, aut baptismo quo ego baptizor baplizari? » — At illi dixerunt ei : «Possuraus. » Jésus autem ait eis : « Calicem quidem, quem ego bibo, bibetis, et baptismo, quo ego baptizor, baptizabimini : — sedere autem ad dexteram meam, vel ad sinistram, non est meum dare vobis, sed quibusparatum est. » ( Èvang . selon saint Marc, ch. x, v. 35-/(0; — selon saint Matthieu, cl), xx, v. 20-26. )
(Page 260.)
(CCC) Hos duodecim misit Jésus, præcipiens eis, dicens : « In viain gentium ne abieritis, et in civitatesSamaritanorum ne intraveritis. — Sed potius ite ad oves quæ perierunt domus Israël. — Euntes autem prædicate, dicentes : Quia appropinquavit regnum cœlorum. — Infirmes curate, mortuos suscitate, leprosos mandate, dæmones ejicite; gratis accepistis, gratis date. — Nolite possidere aurum, neque argentum, neque pecuniam in zonis veslris ; — non peram in via, neque duas tunicas, neque calceamenta, neque virgain : dignus enim est operarius cibo suo. — Ecce ego mitto vos sicut oves in medio luporum. — Eslote ergo prudentes sicut serpen-
NOTES
les, et simplices sicut columbæ. » (Évang. selon saint Matthieu, ch. x, v. 5-10, 16; — selon saint Luc, ch. x, v. 1-12.)
(Page 267.)
(DDD) « Quod dico vobis in tenebris, dicite in lumine: et quod in aure auditis, prædicate super tecta. — Et nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere : sed potins timete eum qui potest et animam et corpus perdere in gehennam. » (Evang. selon saint Matthieu, ch. x, v. 27-28.)
(Page 268.) *.
(EEE) « Cavete autem ab hominibus. Tradent enim vos in conciliis, et in synagogis suis (lagel.labunt vos. — Et ad præsides et ad reges ducemini propter me, in te-
stimonium illis et gentibus — Tradet autem frater
fratrem in mortem, et pater (ilium, et insurgent filii in parentes, et morte eos aflicient : — et eritis odio omnibus propter nomen meum. Qui autem perseveraverit usque in finem, hic salvus erit .» (Évang. selon saint Matthieu, ch. x, v. 17-18, 21-22 ; — selon saint Luc, ch. xxi, v. 12-17.)
NOTES
( Pige 209. )
(FFF) Tune respondens Tetnis, dixit ei : « Ecce nos reliquimus omnia, et secnti sumus te : quid ergo erit nobis?» — Jésus autem dixit iilis : «Amen dico vobis quod vos qui secuti estis me, in regencratione cum sederit Filius hominis in sede majestatis suæ, sedebitis et vos super sedes duodecim, judicantes duodecim tribus Israël. — Et omnis qui reliquorit domum, vel fratres, aut sorores, aut patrem, aut mntrem, aut uxorem, aut filios, aut agros, propter nomen meum, centuplura accipiet, et vitam ætemam possidebit. — Multi autem crunt primi novissimi, et novissimi primi. » (Évang. selon saint Matthieu . , ch. xix, v. 27-30.)
(Pago 270.)
(GGG) Numquam sic locutusest homo sicut hic homo. (Évang. selon saint Jean, ch. vit, v. h 6.)
(Page 273.)
(HHH) Itespondit ei Jésus et dixit : « Mea doctrina non est mea, sed ejus qui misil me. — Si quis voluerit VQluntatem ejus facere, cognoscet de doctrina, utrum ex Deo sit.'an ego a meipso loquar. — Qui a semetipso loquitur,
NOTES
gloriam propriam quærit; qui autem quærit gloriam ejus qui misit eum, hic veraxest, et injustitia in illo non est.»
Clamabat ergo Jésus in teraplo docens et dicens : « Et me scitis, et unde sim scitis, et a tneipso non veni, sed est verus qui misit me, quem vos nescitis. — Ego scio eum, quia ab ipso sum et ipse me misit. » (Èvang. selon saint Jean, ch. vu, v. 16-18, 28-29.)
(Pages 275 et 270.)
(111) Quis ex vobis homo qui habet centum oves, et si perdiderit unam ex illis, nonne dimittit nonaginta novem in deserto, et vadit ad illam quæ perierat, donec inveniat eam? — Et cum invenerit eam, imponit in humeras suos gaudens, — et veniens domnm convocat amicos et vicinos, dicens illis : Congratulamini mihi, quia inveni ovem meam quæ perierat? — Dico vobis quod ita gaudium erit in cœlo super uno peccatore pœnitentiam agente, quam super nonaginta novem justis qui non indigent pœnitentia. (Èvang. selon saint Luc, ch. vu, v. /,.7.)At Jésus audiens, ait : « Non est opus valentibus medicis, sed male habentibus. — Euntes autem discite quid est : Misericordiam volo, et non sacrificium. Non enim veni voenro justes, sed peccatores. » (Èvang. selon saint Matthieu, ch. ix, v. 12-13.)
NOTES
(Page 278.)
(JJJ) Qui non est tnecum contra me est : et qui non congregat mecum spargit. ( Evang. selon snini Matthieu, ch. xii, v. 30.) — Qui enim non est adversum vos, pro vobis est. ( Êvang . selon saint Marc, ch. ix, v. 39.)
(Page 279.)
(KKK) Dicebat aulem et paraboiam ad illos, quoniam oportet semper orare et non defieere; — dicens : « Judex quidam erat in quadam civitate, qui Deum non tiinebat, et hominem non reverebatur. — Vidua autem quædam erat in civitate ilia, et veniebat ad eum, dicens : Vindica me de adversario meo. — Et nolebat per multum tempos. Post hæc autem dixit intra se : Etsi Deum non timeo, nec hominem revereor; — tamen quia molesta est mihi hæc vidua, vindicabo illam, ne in novissimo venions sugillet me. » (Évang. selon saint Luc, ch. xvm, v. 1-5.)
(Page 290.)
(I.LL).Petrus autem et Johannes ascendebant in templum, ad horam orationis nonam. — Et quidam vir, qui erat claudus ab utero matris'suæ, bajulabatur; quem ponebant quotidie ad portant templi quæ dicitur Spe-
NOTES
dosa, ut peteret eleemosynam ab introeuntibus in templum. — Iscum vidisset Petrum et Johannem incipientes introire in lemplum, rogabat ut eleemosynam acciperet. Intuensautemineum Petruscum Johanne, dixit : « Respice in nos. » — At ille intendebat in eos, sperans se aliquid accepturum ab eis. — Petrus autem dixit : « t Argentum et aurum non est mihi ; quod autem habeo, hoc tibi do : in nomine Jesu Christi Nazareni surge, et ambula. » — Et apprehensa manu ejus dextera allevavit eum; et protinus consolidatæ sunt bases ejus et plantæ. — Et exsiliens âtetit et ambulabat, et intravit cum iflis in templum ambulans, et exsiliens, et laudans Deum. — Et vidit omnis populuseum ambulantem et laudantem Deum. — Cognoscebant autem ilium, quod ipse erat, qui ad eleemosynam sedebat ad Speciosam portam templi; et impleti sunt stuporc et extasi, in eo quod contigerat illi. — Cum teneret autem Petrum et Johannem, cucurrit omnis populus ad eos, ad porticum quod appellatur Salomonis, stupentes. — Videns autem Petrus respondit ad populum : «Viri Israelitæ, qflid miramini in hoc, aut nos quid intucmini, quia nostra virtute aut potestate fecerim hune ambulare? — Deus Abraham, et Deus Isaac et Deus Jacob, Deus patrum noâlrorum, glorificavit lilium suum Jesura quetn vos quidem tradidistis, et negastis ante faciem Pilati, judicante illo dimitti. — Vos autem*sanetum et justuin negastis, et petistis virutn
homicidam donari vobis. — Auciorem vero vitæ interfecistis auein Deus suscitavit a morluis, cujus nos testes sumus. — Et In lide nominis ejus, hune, quem vos vidistis et nostis, conlirmavit nomen ejus, et (ides, quæ pereum est, dédit intégrant sanitatein islam in conspectu omnium vestrum. » ( Actes des Apôtres, ch. ni, v. 1-16.)
(Page 29t.)
(MMM) Factum est autem in crastinum, ut congregarenlur principesTorum, et seniores, et scribæ in Jerus tlem, — et Annas princops sacerdolum, et Caiphas, et Joanneset Alexander, et quolquot erant de gencre sace dotali. Et vocantes eos, denunliaverunt ne omnino loquerentur, neque docerent in nomine Jesu. — Feints vero et Jonnnes respondentes, dixerunt ad eos : «Si justum est, in conspectu Dei, vos potius audire quant Deum, judicale. — Non enini possumus quæ vidimjis et audivimus non loqui. » (Actes des Apôtres, ch. tv, v. 5-6, 18-20.)
(Pago 293.)
(NNN) « Væ tibi Chorazin ! væ tibi Bethsnida! Quia si in Tyro et Sidone factæ essent virtutes quæ factæ sttnt in vobis, olim in cil -cio et cinere pœnitentiain egissent. » {Évang. selon saint Matthieu, ch. xi, v. 21.)
NOTES
(Pages 296 et 297.)
(OOO) « Nolile putare quoniam veni solvere legem aut prophetas ; non veni solvere, setl adimplere. » (Évang. selon saint Matthieu, ch. v, v. 17.) — « Nolile putare quia ego accusaturus sum vos apud Patrem ; est qui accusât vos Moyses, in quo vos speratis. — Si enim crederitis Moysi, crederitis forsiian et mihi: de me enim ille scripsit. — Si autem illius litteris non crediiis, quomodo verbis meis credetis? » ( Évaïuj . selon saint Jean, ch. v, v. (i5-/j7.)
(Page 298.)
(PPP) Tune accesserunt ad eum ab Jerosolymis Scribæ et Pharisæi, dicentes : — « Quare discipuli tui transgrediunlur traditionem seniorum? Non enim layant manus suascum panem manducant. » — Ipse autem respondens ait illis : « Quaro et vos transgredimini mandatum Dei propter traditionem vestram? Nam Deus dixit : — Honora patrem et matrera, et qui maledixerit patri vel matri morte moriatur. — Vos autem dicitis : Quicumque dixerit patri vel matri : Munus quodeumque est ex me tibi proderit, — et non honoriücabit patrem suum aut rnatrem suam. Et irritum fecistis mandatum Dei propter traditionem vestram.
« Væ vubis, Scribæ et Pharisæi bypocritæ, qui üecimatis
NOTES
meniliain et anethum et cyminum, et reliquistis quæ graviora sunt legis, judicium, et misericordiam, et fldein. Hæc opormit facere, et ilia non omittere. » ( Èvang . selon saint Matthieu, ch. xv, v. 1-6; ch. xxiii, v. 23.)
(QQQ) « Jérusalem, Jérusalem, quæ occidis prophetas et lapidas eos qui ad te missi sunt, quoties volui congregare filios tuos, sicut gallina èongregat pullos suos sub alas! et noluisti 1 » ( Èvang . selon saint Matthieu, ch. xxiii, v. 37.)
(Page 300.) '
(RRR) Cum autem inlroisset Capharnaum, accessit ad eum centurio rogans eum et dicens : «Domine, puer meus jacet in domo paralyticus et male torquetur. » — Et ait illi Jésus : « Ego veniam et curabo eum. » — Et respondens centurio ait : « Domine, non sum dignus ut intres sub tectum meum ; sed tantum die verbo, et sannbitur puer meus. — Nam et ego homo sum -sub potestate constituais, habens sub me milites; et dico huic : Vadc, et vadit; et alii : Veni, et venit ; et servo meo : Fac hoc, et facit. » — Audiens autem Jésus iniratus est et sequentibus sc dixit : « Amen dico vobis, non in veni tantam (idem
NOTES
in Israël. — Dico autem vobis quod multi ab Oriente et Occidente venient, et recumbent cum Abraham et Isaac et Jacob, in regno cœlorum. » ( Èvang . selon saint Matthieu, ch. vui, v. 5-11.)
(t’age 309.)
. (SSS) Venit ergo in civitatem Samariæ, quæ dicitur Sichar, juxta prædium quod dédit Jacob Joseph filio suo. — Erat autem ibi fons Jacob. Jésus ergo, fatigatus ex itinere, sedebat sic sbpra fonlem. Hora erat quasi sexta. — Venit millier de Samaria haurire aquam. Dicit ei Jésus : « Da mihi bibere. » (Discipuli enim ejus abierant in civitatem ut cibos emerent.) — Dicit ergo ei millier ilia Samaritana : «Quomodo tu, Judæuscum sis, bibere a me poscis, quæ sum mulier Samaritana? Non enim coutuntur Judau Samaritains, » — ■ Respondit Jésus et dicit ei : « Si scires donum Dei, et quis est qui dicit tibi : Da mihi bibere, tu forsitan pelisses ab eo, et dedisset tibi aquam vivam. » — Dicit ei millier : « Domine, neque in quo haurias habes et puleus altus est; unde ergo haltes aquam vivam? — Numquid tu major es pâtre nostto Jacob qui dédit nobis puteum et ipse ex eo bibit, et tilii ejus, et pecora ejus? » — Respondit Jésus et dixit ei : « Omnis qui bibit ex aqua hac sitiet iterum; qui autem biberit ex aqua quam ego dabo ei. non sitiet in æternum. — Sed aqua, quam ego dabo ei, tiet in eo fons aquæ salien-
NOTES
tis in vitam æternam. » — Dicit ad eum mulier : « Domine, da mihi hrinc aquam, ut non sitium, neque veniam (lue haurire. » — Dicit ei Jésus : « Vade, voca virum tuum , et veni liuc. » — Respondit mulier et dixit : « Non liabco virum. » Dicit ei Jésus : « Bene dixisti, quia non habes virum; — qninque enim viros habuisti, et nunc quem liabes non est tous vir ; hoc vere dixisti. »
— Dicit ei mulier: « Domine, video quia propheta es tu. — Patres nostri in monte hoc adoraverunt, et vos dicitis quia Jerosohmis est locus ubi adorare oportet. »
— Dicit ei Jésus : « Mulier, crede mihi, quia venit hora quando neque in monte hoc, neque in Jcrosolymis adorabitis Patr<m. — Vos adoratis quod nescitis : nos adoramus quodscimus, quia salus ex Judæis est. — Sed venit hora, et nunc est, quando veri adoratores adorabunt Patrein in spiri tu et verilale. Nam et Pater taies qnærit qui adorent eum. — Spiritus est Deus : et eos qui adorant eum.'in spii itu et veritate oportet adorare. » ( Êvang . selon saint Jean, ch. tv, v. 5-2i|.)
(Page 303.)
(TTT) aEtintes ergo docete omnesgentes, baptizanles eos in nomine Patris et l'ilii et Spiritus sancti. (Êvamj. selon saint Matthieu, ch. xxvut, v. 19; selon saint Marc. ch. xvi, v. 15.)
NOTES
(Page 304!)
(IH1U) Per quem accepiinus gratiam, et apostolalum ad obediendtun lidei in omnibus gentibus pro nomine ejus. (Êpitre de saint Paul aux Romains, ch. i, v. 5.)
' ( Page 304.)
(VVV) An Judæorum Deus tantum? Norme et gentiurn! lino et gentimn. — Non enim est distinctio Judæi et Græci ; nam idem Dominus omnium, et dives in orunes qui invocant ilium. {Épi ire de saint Paul aux Romains, ch. in, v. 29; cli. x, v. 12.)
(Page 306.)
(XXX) Tune abeunles Pharisæi concilium inierunt ut caperent eum in sermone. — Et miitunt ei discipulos suos cum Herodianis dicentes : « Magister, sciinus quia verax es, et viam Dei in veritate doces, et non est tibi cura de aiiquo; non enim respicis personam liominum. — Hic ergo nobis quid tibi videtur. licetcensum dare Cæsari, an non?» — Cognita autem Jésus nequitia eorum ait : «Quid me tentatis, hypocritæ! — Ostendite mihi numisma census. » At illi obtuleruntei denai ium. — El ait illis Jésus : « Cujus est imago hæc et superscriptio ?» — Dicunt ei ;
NOTES
«Cæsaris.» Tnncait illis : «Redditeergo quæ sunt Cæsaris, Cæsari, et quæ sunt Dei, Deo. » — Et andientes mirati sunt, et.relicto eo abierunt. ( Évang . selon saint Matthieu, ch. xxii, v. 15-22 : selon saint Marc , ch.xn, v. 12-17 ; selon saint Luc, ch. xx, v. 19-25.)
(Page 313.)
(YYY) « Audistis quia dictum est antiquis : Non moechaberis. — Ego autem dico vobis quia oranis qui viderit mulierem ad coHCiipiscendam eam, jant inœchatus est eam in corde suo. » [Évang. selon saint Matthieu, ch. v, v. 27-28.)
( Page 313.)
(ZZZ) Et accedentes Pharisæi interrogabant eum : Si licet viro uxorem dimittere; tentantes eum. — At ille respondens, dixit eis : « Quid vobis præcepit Moyses?» — Qui dixerunt : o Moyses permisit libcllum repudii scribere et dimittere. » — Quibus respondens, Jésus ait : « Ad duritiam cordisvestri scripsit vobis præceptum islud. — Ab initio autem cræaturæ, masculum et feminam fecit eos Deus. — Propter hoc reliriquet homo patrem et matrem et adhærebit ad uxorem suam. — Et erunt duo in carne una. ltaque jam non duo sunt, sed uua caro. — Quod Deus ergo conjunxit, homo non separet. » — Et in dotno
NOTES
iterum discipuli ejus de eodem interrogaverunt eum. — Et ait illis : « Quicumque dimiserit uxorem suatn, et aliam duxerit, adulterium committet super eam. — Et si uxor dimiserit virtim suum et alii nupserit, mcechatur. » ( Évang . selon saint Marc, ch. x, v. 2-12; selon saint Matthieu, ch. xix, v. 4-9; Épitre de saint Paul aux Romains, ch. vu, v. 2-3; I n Épitre de saint Paul aux Corinthiens, ch. vi, v. 16-18; ch. vu, v. 1-11.)
( Page 3t<M
(AAAA) Et offerebant illi parvulos ut tangeret illos. Discipuli aillent comminabantur oflerentibus. — Quos cum videret Jésus, indigne tulit, et ait illis : « Sinîte parvulos venire ad me, et ne prohibueritis eos ; talium enim est regnum Dei. — Amen, dico vobis : Quisquis non receperit regnum Dei velut parvulos, non intrabit in illud. » {Évang. selon saint Marc, ch. x, v. 13-15; selon saint Matthieu, ch. xix, v. 13-15 ; selon saint Luc, ch. xvin, v. 15- 17.)
(Page 316.)
(BRBIt) In ilia hora accesserunt discipuli ad Jesiyn. dicentes : «Quis, putas, major est in regno cœlorum ?» — Et advocans Jésus parvulum, statuit eum in medio eoruin. — Et dixit : « Amen, dico vobis, nisi converti fueritis et
NOTES
efficiaiuini sicut parvuli, non intrabitis in regntim cœlorurn. — Quicumque ergo humiliaveritse sicut parvulus iste, hic est major in regno cœlorum. » ( Êïting . selon saint Matthieu, ch. xvm, v. l-ü.)
(Page 317.)
(GCCC) In illo tempore respondens Jésus dixit : «Confîteor tibi, Pater, Domine cœli et terra, quia abscondisti hæc a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea pa'rvulis. » ( Evanti . scion saint Matthieu, ch. xi, v. 25.)
J’ai dit (page 1 55) que j’indiquerais quelques exemples des fautes grammaticales qui se rencontrent dans les Livres saints, et auxquelles le caractère de l’inspiration divine ne saurait être attribué. Quant aux livres de l’Ancien Testament,
j’ai consulté, à ce sujet, mon savant confrère, M. Munk. et je reproduis textuellement sa réponse :
u Les auteurs bibliques, m’a-t-il écrit, dont le style offre le plus d’incorrections sont Ézéchiel et Jérémie. Ces auteurs, surtout le premier, pèchent souvent contre la grammaire et l’orthographe ; non-seulement ils se laissent influencer par le dialecte araméen, mais ils ont
NOTES
aussi un certain nombre de fautes grammaticales qu’on ne peut ramener à aucun des dialectes sémitiques. Cette remarque a déjà été faite par les grammairiens hébreux du moyen âge, et Isaac Abrabanel (vers la fin du xv e siècle), dans la préface à son commentaire d’Ézéchiel, n’hésite pas à déclarer que ce prophète était peu versé dans la grammaire et l'orthographe hébraïques. Cependant ni Jérémie, ni Ézéchiel , dont chacun a une certaine originalité de style qui le distingue de tous les autres écrivains hébreux, ne manquent d’élégance, d’énergie, de hardiesse dans les images, et ils possèdent au plus haut degré l'art d’écrire. Voici quelques exemples des graves fautes grammaticales qu’on trouve dans leurs livres.
Exemples d'incorrections dam Ézéchiel.
on’innoo nom (mischla'hawilhem), « et ils se prosternaient n (vin, 16 ), forme barbare pour o>innco ( mischta'hawîm ).
':n inomi ( we-néschaar ani ), « et je restai » (xi, 8), pour inouï (wa-ëschaèr) ou TPNOS 1 (we-nùcharti) . (Il y a ici à la fois une faute d’orthographe et de grammaire.)
ru n ( ischôth ), « des femmes # (xxm, ââ), pour ( neschi ).
NOTES
vniSiÿ ~V 2 Z' ( schib'a ), « ses sept holocaustes » (xl, 26), pour vas? ( scheba ’). Dans le nombre T, il y a le masculin pour le féminin.
■rnma (bi-blnôthayikh ) , « lorsque tu construisis u (xvi, 31), pour *|rm2a ( bi-benolhèkh ).
( be-schoubini ), « lorsque je revins » (xt.vt, 7). pour la 1 !©! ( be-schonbi ).
irraip Nnnj ( yabehâ ), «sa stature s'est élevée» (xxxi, 5), pour nnas (gabehâ). La dernière lettre est aleph pour hè.
Le pluriel chaldéen dans plusieurs mots, par exemple: ■p'cn Çhittiri), « du froment » (tv, 9), pour D'un (’hütim) ; . ( ha-iyyw ), « les îles », ou « pays
maritimes » (xxvi, 18), pour D'»sn ( ha-iyyim ), faute d'orthographe et de grammaire.
Exemples d'incorrections dans Jèrèmie.
rrraiN (ôbidâ), « je ferai périr » (xlvi, 8), pour mnss (i aabidâ ).
n*23 ( nibbètha ), « tu as prophétisé » (xxvi, 9), pour rrnaj (nibbclha). La syllabe bé a yod pour aleph.
uns (alhanou), « nous sommes venus » (ni, 22), pour •U*n« (alhinou).
NOTES
’n« ( ail ), « toi » au féminin (terminé par yod muet), pour rm (ait), syriasme très -fréquent dans Jérémie qui forme souvent la 2 e personne du prétérit fém. en »n~ (t suivi de yod), pour rr (t).
NiS (16 écrit avec waw quiescent), « non », très-souvent pour «S (16 sans le waw).
nSin (hoglath). « elle a été amenée en exil » (xm, 19), pour nrrisn (lioglelhâ). Ce dernier chaldaïsme se trouve aussi dans le Pentateuque (Ltvilique, xxv, 22): nwyi ( we'asaih ), «elle fera, elle produira», pour nmnjn ( we’aselah ), et ibid., xxvi, 3fi : ronm (we-hirçath), « elle prendra plaisir », pour nnxvr (we-hirccthà) .
Quant au Nouveau Testament, j’ai demandé un travail de même nature à mon fils Guillaume qui a fait, de la langue grecque en général et de ce qu’elle est devenue dans les écrits évangéliques, une sérieuse étude. J’insère également ici la note qu’il a rédigée à ce sujet :
« En abordant le texte du Nouveau Testament, après avoir appris la langue et la grammaire grecques dans
NOTES
les écrivains classiques, on y reconnaît tout d'abord un grand nombre d’irrégularités. Mais parmi ces irrégularités, il faut distinguer avec soin celles qui sont seulement des façons d écrire particulières'ou singulières, et celles qui constituent de véritables fautes. Les unes peuvent être expliquées et justifiées par divers exemples et divers raisonnements; les autres demeurent inconciliables avec les lois élémentaires et nécessaires du langage. Ainsi, l’on peut justifier telle ou telle forme étrange de cunjugaison ou de déclinaison qui serait comptée comme un barbarisme à un élève de nos collèges, mais qui était en usage dans un des dialectes locaux que 1rs Grecs ont écrits et parlés. Ainsi encore, quoique ce fût la règle, en grec, de mettre le verbe au singulier quand il était régi par un substantif neutre au pluriel, cette règle n’a pas été invariablement observée par les auteurs classiques, même les plus purs, et l’on peut justifier, par les exceptions recueillies çà et là dans leurs écrits, plusieurs passages du Nouveau Testamerfl qu’on aurait, à première vue, accusés de solécisme. Ainsi, enfin, quand on a été d’abord arrêté et déconcerté par d’autres passages où l'écrivain sacré a confondu le sens de deux mots qui se ressemblaient, comme (uijtôfcu.il, qui signifie appeler un témoin, et que saint Pierre emploie pu lieu de pip-rupin, qui signifie donner son tèmoiçpiage (/ re Èpilre de saint Pierre, i, 11); — comme
NOTES
dtîuv«T«iv, qui signifie être incapable, et que les Évangiles selon saint Matthieu et selon saint Luc emploient dans le sens de être impossible (saint Matthieu, xvn, 20; saint Luc, 1 , 37); — comme (j.ia'.vpivru.a, qui signifie le méridien ou le zénith d'un astre, et qui, à trois reprises, dans le Nouveau Testament, signifie au milieu des airs, — ou même quand on rencontre des mots qui sont non-seulement étrangers à l’usage, mais formés en dehors des règles et contraires à l'analogie, comme pour sii- Oavc; (I n Épîlre aux Corinthiens , h, 4), — on peut encore, à bon droit ou à la rigueur, judicieusement ou subtilement, échapper aux difficultés que ces passages soulèvent. Mais quand la part est ainsi faite des irrégularités qui peuvent être expliquées dans la langue du Nouveau Testament, il en reste qui sont de véritables fautes. Le même mot ne peut pas être, sous la même plume et à trois pages de distance, masculin et féminin, comme le mot 'pis, arc-en-ciel, dans l’apocalypse (comparez îv, 3, et x, 1). Q uan d le substantif est féminin, l’adjectif ne peut pas être masculin, comme -ri* x»vm... tov >u'i« ( Apocalypse , xiv, 19). Quand le substantif est à l’accusatif, l’adjectif ne peut pas être au nominatif. On voit là, chez les écrivains sacrés, la trace de la main de l'homme, les marques de l’imperfection et de l'erreur humaines; et il ne faut pas oublier que ces fautes sont d’autant plus nombreuses et d’autant plus saillantes
NOTES
que les manuscrits consultés sont plus anciens et l’écrivain plus juif. Ainsi, le grec de l’Apocalypse est singulièrement incorrect, de même que le tour de l'imagination y est fortement hébraïque (voyez Apocalypse, i, 16, ni, 12, rv, 7, ix, 13 et 14, xiv, 12, xvi, 13, xx, 2, etc.). Dans le texte qu’on appelle le texte reçu et qui a été fixé au xvi c siècle, beaucoup dfe ces fautes ont disparu, parce qu’il a été emprunté à des manuscrits de date récente Mais maintenant que l’érudition est remontée plus haut, on voit comment les copistes, les uns après les autres, mus par un pieux scrupule ou croyant seulement corriger quelques inexactitudes de leurs prédécesseurs, ont peu à peu effacé ce qui leur paraissait trop irrégulier pour avoir été écrit par un évangéliste ou par un apôtre. Aujourd’hui, ces irrégularités reconnues sont un élément indispensable de toute discussion sérieuse sur la nature et la portée de l’inspiration divine dans les Livres saints. »
VlîVC •?/>■": I ï