XXII. DE ELIFAINTO ET MANDRAGOHA
Non est eoitus concupiscentiae ; quando voluerint facere junctionem 36, ambulant super flumen paradysi (sic), et inveniunt mandracoram (sic) quietcum ( quae est curP) femina discurrit. Accipiens vero femina mandracora[m], praestat masculo et ludit cum eo donec manducet ; et quum manducaverit masculus, convenit cum femina, et concipiet. Quum ergo tempus venerit ut generet37, intrat in stagnum aquae; et fiet (.«/c) aqua ad mamillas ejus, et dimittit natum ut navigando super aquas proximum habeat natem matris suae. Serpens autem ( enim P) inimicus est aelifanto (sic) quia pedibus suis interficiet (sic) eum.
36 Probablement CW OU <7! a.
37 Tixretvi, sans doute (parère, generare).
MÉLANGES D’ARCHÉOLOGIE
ad Orientem 5 prope Paradysum 6. Est autem arbor7 quae vocatur mandragora ; et vadit cum femina sua , et [ea?] prior accipit de arbore, et tradidit 8 masculo suo, et seducit eum donec manducet. Statim 9 femina in utero concipit. Quum tempus 10 ut pariat venerit, exit in stagnum, et ipsa 11 aqua venit usquead ubera matris I2. Eliphans 13 autem custodit eam parturientem quia inimicusest draco eliphanti. Si autem invenent serpentem, occidit eum et conculcat donec moriatur. Haec est natura ejus.
Si autem 14 ceciderit, non potest surgere. Quomodo 15 autem cadit 1 Quando in arbore se déclinât (non habet autem conjuncturas geniculorum) ut dormiat si velit. Venator autem qui eum vultvenari, incidit arborem modicum ; ut si venerit et inclinaverit se elifans, cadit (sic) arbor, et elifans cum eo. Cadens autem clamat tiens '6; statim exit magnus elifans, et non potest eum levare 17 ; et iterum clamant ambo , et veniunt duodecim elifantes, et non possunt eum levare qui cecidit. Deinde clamant omnes. Statim venit pusillus elifans, et mittit os suum promuscidem ( cum proboscide ) 18 subtus magnum 19 ilium elifantem, et elevat eum.
Habet autem pusillus elifans20 hoc naturaliter 21 : Ubi incensum de capillis ejus fuerit vel de ossibus ejus, neque aliquid mali ei 22 accidit [accedit? ), neque draco.
5 A écrit Orient ’.
6 E. paradisum , et vadit mas cum femina, quae prior (ou prius).
I H. ibidem herba ; E. omis, voyez note 6.
8 A. sic; E. dat.
5 E. statimque in utero ; H. postquam vero manducavsrint ambo, coeunt sibi invicem : statimque foemina concipit .
10 E... vero tempore pariendi venerit, exit.
II E. omis.
12 H. et ibidem parturit super aquam; et hoc propter
draconem facit, quia insidiatur pullis ejus, et illi ipsi.
Masculus autem non recedil a foemina ; sed custodit eam
super stagnum aquarum parturientem, ad arcendum dra-
conem.
Natura autem elefanti talis est. Si ceciderit, jam [non ] poterit exsurgere. Nam si voluerit dormire, ad arborem inclinato ( inclinatus ) dormit. Venatores autem quando eum adprehendere voluerint, incidunt arborem minus modicum , et dum venerit inclinare (sic) et dormire, simul cum arbore cadit. Quum autem cepent clamare fortiter cum grande gemitu, et quum audierit abus elifans, venit adjuvare eum ; et non poterit (potest?) erigere eum, [et?) vociférant ambo. Et venient (sic) alii, et non possunt erigere ; deinde simul clamant. Postea venit minor elifans , et supponit promuscidem (sic) suum subtus eum , et erigit eum. Nam signum ( Nunc si unum?) de ossibus eius incensum posuerit (sic), neque draco neque daemon ibi praevaluit (praeoalebit).
Elifanti itaque masculi et feminae figuram Adam et Evae (sic) intelligimus ; quia dum in paradyso essent, nesciebant coitum concupiscentiae. Quum autem manducaverint de interdicta arbore , eiecti sunt de paradyso , et praevaricantes, mortui sunt. Venu Lex Moysen (sic), non elevavit eum. Deinde duodecim prophetas venientes,nec ipsi elevaverunt eum. Novissime venit Iesus, humiliavit seusque ad mortem (Phil. ij , 7) , et suscitavit Adam qui ceciderat.
13 E. elephans.
14 H, comme le Bestiaire français, ne dit rien de cette seconde propriété attribuée à l’éléphant.
16 E. cadit autem quum se inclinât in arborem ut dormiat; non enim habet juncturas genuum.
16 E. fortiter. Et statim.
17 E. liber are.
18 E. cum promut cida (sic).
19 E. omis :... subtus elephantem, et elevat.
20 Le copiste d’A s’était oublié jusqu’à écrire eliphans ; mais dans la révision, f a été écrit en surcharge. E. elephas hanc naturam.
21 La ponctuation que j’adopte est conforme à la division des phrases établie par E ; en vertu de quoi les propriétés suivantes n’appartiendraient qu’au petit éléphant.
22 Ibi ? E. omis.
BESTIAIRES (PI. XXII, XXV)
Magnus elifans et mulier ejus, personatn accipiunt 23 Adam et Evae. Quum autem 2* essent 25 in (sine?) carne, hoc est placentes Domino ante ipsorum praevaricationem nesciebant coitum neque intelligentiam habuerunt 28 . Quando autem mulier manducavit de ligno , hoc est intellegibilem 27 mandragoram , deinde dédit viro suo, praegnans facta est ; propter quod28 exierunt de paradyso. Quandiu autem fuerunt in paradyso, non cognovit eam Adam. Hoc manifestum est, quia ita scriptum est (Gen. îv, 1) : Et cognovit Adam Evam mulierem suam,et concipiens peperit Gain 29 . Super vituperabiles aquas 30 , sicut David dicit (Ps. lxviii, 2) : Salvum me fac Deus , quoniam intraverunt aquae usque adanimam meatn. Et statim draco subvertit eos, et alienos eos fecit ab arce sua : hoc est non placendo51 Dominum (sic). Et venit magnus eliphans hoc est Lex, et non eum ele-
23 E. habent.
21 Sans taxer d’inhabileté le traducteur qui aurait mis autem pour enim, cette substitution s’expliquerait suffisamment par la pratique des auteurs ecclésiastiques latins vers l’époque à laquelle cette version latine peut appartenir. Saint Isidore de Séville, par exemple, confond assez souvent ces deux mots.
25 E. in carne essent placentes.
26 E. intelligenliam pcccati habcbant. C’est ici un des endroits où l’hétérodoxie se laisse, pour le moins, soupçonner dans le Pkysiologus. L’auteur donne lieu de penser qu’il était du nombre de ces interprètes à l’esprit délicat , dont le goût ne prétend voir dans l’Écriture rien que de recherché. Pour lui, l’histoire du fruit défendu semble n’avoir été qu’un voile (un mythe, diraient les habiles); et il ne s’agirait effectivement que de la convoitise. Talien pouvait bien parler ainsi, lui qui, condamnant le mariage, à la manière de tant d’hérétiques anciens, voulait que les enfants naquissent coupables en vertu de l’action même qui les avait mis au jour ; et que la propagation du genre humain fût précisément le péché originel, dont la responsabilité pesait sur les nouveau-nés. Mais ces recherches sur la doctrine que professait l’auteur du Physiologus trouveront place ailleurs, s’il plaît à Dieu. En publiant le texte grec, j’espère pouvoir m’étendre sur ce sujet; et à
vavit ; quo modo 'neque sacerdos eum qui ceciderat 32 in latrones (Luc. x, 30 sqq.). Nec xii elifantes elevaverunt eum , hoc est chorus prophetarum ; quo modo 33 hune nec levita , qui a latronibus iùerat vulneratus34. Sed intelligibilis eliphans (sic), hoc est Dominus Noster lesus Christus [levavit eum?]. Et quum omnium major sit, omnium pusillus 35 elifans est. Humiliavit [enim ] se,factus oboediens (sic) usque ad mortem (Philipp. ii, 8), ut hominem elevaret, intellegibilis Samaritanus ; qui imposuit nos super jumentum suum, ipse enim tulit infirmilates nostras et imbecülitates nostras portavit (Is. liii, 4). Inter pretatur autem hic Samaritanus hebraice, custos ; de quo dicit David in psalmo (Ps. exiv, 6) : Custodiens parvulos Dominus.
Ubi est Dominus meus praesens, neque draco neque aliquid mali adpropiare poterit.
la fois sur l’emploi que les grands écrivains ecclésiastiques ont fait du Bestiaire dès les premiers siècles.
27 E. intelligibili mandagrora [sic).
28 Malgré l’accord des mss. on serait tenté de lire postea quam.
20 E. Chaym.
30 H. développe cette figure : Praecipitati sunt de pa-
radiso in hune mundum quasi in stagnum aquarum multarum. Quod enim aliquando aqua praesens saeculum sigtiificat David insinuât, etc.
31 E. p lacéré Domino.
32 Inciderat? E. incidit.
33 E. sicut nec levita ilium vulneratum quem diximus.
34 Bien que la parabole du Samaritain fût chère à plusieurs gnostiques, on pourrait me trouver trop sévère si je prétendais y voir un indice d’hétérodoxie ; surtout après avoir montré ailleurs que cette manière d’entendre le bon Samaritain se retrouve chez presque tous les Pères. Cf. Vitraux de Bourges, n" 106-127 (p. 191-219).
35 E. ne confirme pas mes conjectures au sujet de cette phrase. Voici comme il la donne : Sed intelligibilis ele plias, id est Du‘ N. J. CUI , quum omnibus major su, omnium pusillus factus est; et humiliavit semetipsum, factus, etc., etc. On dirait que l’auteur de la version latine a considéré pusillus comme un superlatif.