CHARTE DE CONFIRMATTON DE HAMELIN COMTE DE VARENNE
— (Postérieur à 1 164.)
Hamelinus^ cornes Guarennie, venerabili Rotbomagensis ecclesie arcbiepiscopo et decano ceterisque ejusdem ecclesie personis et omnibus bominibus suis, francis et anglis, salutem. Sciatis me concessisse et cartula mea
(i) Le mot sectœ ne peut signifier ici que des services de vassaux.
(2) La me Sauvage, citée comme hameau de la commune de Montreuil en 1 598, conservait le souvenir de cette fia mille Sauvage.
^3) Bosc-Roger, commune du canton de Buchjr. Dontinus Régi' naldtis de Bosco et Baudricus de Longo Campo, I feodum apud Fraxineam et ad Boscum Rogeri dans le Registre des fiefis de Philippe-Auguste.
(4) Baudribosc, hameau, commune de Saint-Hélier, cité, 10 août 1489, 29 octobre 1494, 29 septembre 1576 (Tab. de Bellencombre).
(5) Hamelin, frère naturel de Henri II, roi d'Angleterre, marié, en X 164, à Isabelle, fille de Guillaume III, comte de Varenne et de Surrey, veuve de Guillaume, comte de Mortain, mott en 11 58. Chronique de Robert de Torigny^ t. 1, pp. 3o6 et 35o.
confirmasse, pro salute anime mee et uxoris mee Ysabel, comitisse, et Guillelmi, filii mei, et parentum et antecessorum nostrorum» omnes donationes quas Guillelmus de Guarenna et comes Guillelmus, filius ejus, et bomines sui, dederunt Deo et ecclesie Sancti Victoris monachisque ibidem Deo servientibus, tam in ecclesiis, quam in decimis, tam in terris quam in redditibus et in aliis donationibus, scilicet ecclesiam de Belemcumbre cum décima eidem pertinente et decimam molendinorum et thelonei ejusdem ville. Quia vero ab antiquo prefoti monachi in ipso redditu molendinorum videlicet et thelonei non amplius quam xx libras habuerant, ego, ex proprio dono meo, concessi illis et cpnfirmavi ut integram habeant decimam, sive minuatur redditus, sive augeatur. Apud Bracbetuit terram ubi presbiter manet et quatuor acras terre et quatuor mansuras, sed una de illis cambiata est pro alia apud Louetot. Item apud Bracbetuit totam decimam ovium mearum. Concessi etiam totum nemus Rogerii de Cresseio a nemore Pasnagii usque ad semitam de yalle Hisdose fovee, sicut idem Rogerius, présente comité Guillelmo et concedente, Deo et Sancto Victori dédit et donum super altare cum illo posuit. Concessi etiam, sicut ipse Rogerius concessit, sequentiam ejusdem nemoris in terra sua, ita ut monachi talem habeant inde justiciam qualem ipse habebat. Habebit idem Rogerius très cantates per annum, unam ad Nativitatem, et aliam ad Pascha, terciam ad festum Sancti Victoris, et ad festum Sancti Martini botas vel duos solidos. In unaquaque caritate erunt quatuor simejielli et unum sextarium vini. Ecclesiam quoque de Capramonte et medietatem ejusdem ville, tam in terra quam in aqua; ecclesiam etiam Sancti Audoeni de Silva cum décima et decem acras terre; apud Montem- David duasmansuras, et unam
apud Mosteriolum, datas a Radulfode Cresseiopro anima fratris sui Hugonis. Relaxavi etiam et concessi, ex proprio dono meo, redditum quem de duabus prefatis mansuris, scilicet Montis- David, habere consueveram, videlicet unam minain avene, duas bidemes et duas gallinas, quamdiu abbas et monachi easdem mansuras in suo dominio tenuerint. Quartam quoque partem ecclesie Sancti Helerii et decimam eidem parti peninentem, datam à Rogerio de Watnevilia ; duas garbas de décima de Almaisnii et Capra monte, de feudo meo, datas a Rogerio et Amelio, fratre e jus; iterum apud Brachetuit duas partes décime. Quare volo et firmîter precipio quod predicti monachi teneant et habeant omnes predictas donationes bene et in pace, libère et quiète et boaorifice, sicut antecessores mei illas eis dederunt et canîs suis confirmaverunt et sicut alie ecclesie per Normanniam constitute melius et liberius tenent vel tenuerunt tempore antecessorum meorum. Et ut etiam bec omnia firma et stabilia et inconcussa in perpetuum existant, sigilli mei et sigilli uxoris mee Ysabel, comitisse, dignum duxi munimine roborari, istos adhibendo testes Guillelmum de Guarenna, filium meum, Adam de Poninges, Guillelmum de Blossevilla,' Guillelmum de Greinosavilla, Helyam de Almaisnii, Hugonem de Bellomonte, Hugonem de Angulo, sacerdotem; Guarinum, sacerdotem de Sancto AudoenOy Gualterum, sacerdotem de Bosavilla, Guarinum, prepositum, Guillelmum des Estaus, Rogerium, camerarium et Hugonem, fratrem (ejus), Radulfum, prepositum abbatis, et plures alios.
Les deux sceaux perdus ( i ). l)ans cette charte les e sont cédiUés.
(i) Il existe une copie abrégée de cette charte, copie qu*on a eu»
CHARTE DE CONFIRMATION DB HAMBUN, COMTE DE VARENNE, QUI PARAIT FAIRE DOUBLE EMPLOI AVEC LA PRÉCÉDENTE.
Hamelinus, cornes Guarennie, archiepîscopo Rotho-
magensi et omnibus hominibus suis francis et anglis salu-
tem. Sciatis me concessisse et cartula mea confirmasse,
pro salute anime mee, Ysabel, comitisse, et antecessorum
meorum, omnes donationes quas Guillelmus de Gua-
renna et cornes Guiielmus, fiiius ejus, et homines
sui dederunt Deo et ecciesie Sancti Victoris mona-
cbisque ibidem Deo servientibus^ tam in ecclesiis quam
in decimis, tam in terris quam in redditibus et in
aliis donationibus, scilicet ecclesiam de Belemcumbre
cum décima eidem pertinente et decimam molendinorum
et telonei ejusdem ville. Apud Brachetuit terram ubi
presbiter manet et quatuor acras terre et quatuor man-
suras, sed una de illis cambiata est pro alia apud Loue-
totb. Item apud Brachetuit totam decimam ovium mea-
rum. Concessi etiam totum nemus Rogeriî de Cresseio
a nemore Pasnagii usque ad semitam de vaile Hydose
fovee, sicut idem Rogerius, présente comité Guillelmo et
concedente, Deo et Sancto Victori dédit, et donum super
altare cum illo posuit. Concessi etiam, sicut ipse Roge-
rius concessit, sequentiam ejusdem nemoris in terram
suam ita ut monachi talem habeant inde justiciam qua-
iem ipse habebat. Habebit idem Rogerius très caritates
per annum, unam ad Nativitatem et aliam ad Nativi-
tatem Pascha(^ic), terciam ad festum Sancti Victoris et ad
festum Sancti Martini botas vel duos solidos. In una-
quaque caritate erunt quatuor simenelli et unum sexta-
ce semble, Tintention de faire passer pour ua original à en juger par des lacs, â*un tissu de fil, reconnaissables au bas de la pièce.
rium yiai. Ecdesiam quoque de Gipramonte et medietatem ejusdem ville tam in terra quam in aqua. Ecclesiam etiam Sancti Audoeni de Silva cum décima et decem acras terre. Apud Montem David duas mansuras et unam apud Mosteriolum, datas a Raduifo de Cresseio pro anima fratris sui Hugonis. Quartam partem ecclesie Sancti Helerii etdecimam eidem parti pertinentem, datam a Rogerio de Watnevilla. Duas garbas de décima de Almaisail et Capramonte de feudo meo, datas a Rogerio et Amelio, fratre ejus. Iterum apud Brachetuit duas partes décime. Quare volo et firmiter precipio quod predicti monachi teneant et habeant omnes predictas donationes bene et in pace, libère et quiète et honorifice sicut antecessores mei illas eis dederunt et cartulis suis confirmaverunt et sicut alie ecclesie per Normanniam constitute meliuset liberius tenent vel tenuerunt tempore antecessorum meorum. Testibus Thoma, elemosinario ; Rogero, capellano; Hugone de Cressio, Adam de Polinges, Rogero de Calliaco, Raduifo de Qiisneio, Bartbolomeo de Caisneio, Alveredo de Belemcumbre^ Guillelmo, filio ejus, Guillelmo de Bellomonte, Guillelmo Pasnagio, Raduifo, fratre ejus, Raduifo, cubiculario (au-dessus de ce mot, ajouté en interligne (camerario), Rogerio, filio ejus, Turstino, preposito.
(Au dos de la charte deux fenfes pour indiquer que la pièce fut ou dut être scellée.)
charte db henri ii, roi d^nolbterre, duc de normandie. portant donation de droits en la forêt d^eavt, etc. — (vers 1171).
[La dite chtrte comprise dans un vidimus du roi Chartes le Bel,
de septembre i3s3].
Carolus, Dei gratia. Francise et Navarr» rex, notum ftdmus universis, taDi presentibus quam fiituris, quod religiosi viri, dilecti nobis in Christo, abbas et conventus monasterii Sancti Victoris in Caleto quamdam litteram antiquam, eidem monasterio dudum concessam, qu» propter vetustatem in aliquibus suis partibus, et specialiter circa sigillum, fuerat imminuta, nobis eihiberi fecerunt, humiliter supplicando ut eandem litteram, quam ad suam et sui monasteriirerum, jurium et possessionum suarum conservationem asserebant profuturam, renovari eamque confirmare et approbare et nostro sigillo regio muniri facere, authoritate regia, dignaremur. Nos autem, progenitorum nostrorum, qui ad sanctas Dei ecclesias, maxime religiosas, pie jugiter gessisse noscuntur devotionis affectum, quantum cum Deo possumus, vestigiis inhaerentes, dictorum religiosorum supplicationibus inclinât!, diaam litteram et contenta in ea, ne fides ipsius sive memoria, propter vetustatem et deteriorationem sigilli ipsius, deperire futuris temporibus valeant, prasfatis religiosis, quatenus de premissis rite et légitime usi fiierant baaenus et in eorum possessione ezistunt, approbamus et auctoritate regia et certa scientia confirmamus, et in formam communem et scripturam novam redigi mandavimus sub suo tenore, qui sequitur in hase verba.
Henricus^ Dei gratia, rex Angl. et dux Normannorum et Aquitan. etcome$ Andegavensis, archiepiscopis, episcopis, comitibuSy baronibus, justiciariis, vicecomitibus et omnibus ministrîs et fidelibus suis, anglis et normannis, salutem. Sciatis meconcessisseet presenti quarta mea confirmasse Deo et abbatiae Sancti Victoris et monachis ibidem (Deo) servientibus omnes donationes quaeeis factae sunt et confirmât» cartis omnium donatorum suorum, regum scilicet, comitum et baronum et omnium dominonim et amicorum suorum. Do etiam et concedo praedictae abbatiœ in propriis rébus, et manipastui ejus, libertates et quietantias de passageio, theloneo et omni servili conditione per totam terram meam in mari et ultra, scilicet, in portibus maris et in portibus Sequan», et, in civitate Rothomagensi, quietantiam de theloneo et de modiatione et de omnibus aliis consuetudinibus. Praecipio etiam ut habeant satis ad necessaria de foresta de Alwi (ij^ mortuum boscum ubicunque invenient. Sed quia saepius déficit ibi et non potest inveniri, volo ut habeant, praeter haec, satis de ramis et frondibus et residuum carpentariorum et ea omnia quas gentes de patria sument per licentiam ad ignem faciendum vel ad alia necessaria, et ad domos reficiendas habebunt de majori bosco, per liberationem capto (2). Volo etiam et praecipio
(I) La forêt d'Eavy (S.-Inf.)
(a) Coutumier des Forêts de 1406. — « Les religieux abbé et couuent de Saint- Victor ont en la forest d*Eavy, par le don de Henry, roi d*Engteterre, duc de Normandie, d*Acquitaine et comte d'Anjou, assez leur nécessaires de la dicte forest, mort bots en quelconques lieu qu*ilz le trouveront, et, se il deftault en la forest, que ilz aient pour ce assez de branches et le demourant des carpentiers et toutes les choses que les gens du paiz prendront par licence à faire leur feu et autres choses nécessaires, et, du grant boiz, à re-
ut maneria praefats abbatûe de Anglia, scilicet Hunlamatona, Qafort et Strafella, habeant quietancias et libertates suas de scirîs et hundrez et bidagez et dangelt, berbagîum et pasnagium sibi quietum et manipastui eorum in omaîbus forestis meis, in omnibus civitatibus meis^ castellis, burgis, mercatis, passagiis, portibus in mari et ultra. Doeis quietanciam et libertatemde passagio, theloneoet omni alia consuetudine. Prseterea volo et jubeo ut juste babeant fugitivos suos ubicumque eos invenient, nec aliquis retineat eos, nec catalla eorum, super forisfactum decem librarum, et si militer habeant nativos suos. Prs* cipio etiam ut pecunia prsenominatœ ecclesias non capiatur in nampnum nec hominum suorum pro debito vel forisfacto Hugonis de Mortuo mari aut hseredum ipsius vel quorumlibet hominum suorum ; et si super hoc capta fuerit pro debito vel forisfacto alicujus ipsorum, reddatur quieta. Volo itaque et firmiter jubeo ut abbatia Sancti Victoris et monachi Deo in ea servientes omnia supradicta habeant rata et teneant in libéra et perpétua eleemosina bene et pacifice, libère et quiète, plenarie, intègre et bonorifice in ecclesiis et terris et decimis, in aquis et molendinis et in aliis locis et rébus aliis ad ea pertinentibus et cum omnibus libertatibus et quietanciis etliberis consuetudinibus suis. Testibus RadulphodeWanneville, cancellario, magistro Waltero de Constanciis, Seherio de
fere leurs maisons par livrée, et en ont jouy d'avoir le mort boiz par toute la dicte forest ; et se l'en n'y en peut trouver, ilz doivent avoir les branches et les demourans aux coustumiers de la dicte forest pour leur ardoir. Item ont bois pour reffaire leurs maisons par livrée du verdier . Item ont franc pasnage pour leurs pors et franc pasturer pour leurs bestes sans nombre, le tout hors deffens, pour lesquelles franchises les diz religieux sont tenus £iire prières et oroisons pour le Roy. »
Quenci, Hugone de Cresseio, Reginaldo de Pavilleio. Apud Juliam bonam (i).
Per banc autem renovationem, approbationem et confirmationem ejusmodi nolumus quod eidem monasterio adversus quencumque, in proprietate vel possessîone, jus novum aliquod acquîratur, nobis nec aliquibusvis aliis quomodolibet prejudicium generetur. Quod ut ratum et stabile perseveret in futurum, praesentes litteras fecimus sigilli nostri impressione muniri, nostro et alieno in omnibus jure sahro. Actum apud Mauuas in Pertico (2) anno Domini millesimo trecentesîmo vigesimo tertio, mense septembris. Et sur la marge et sur le reply est écrit : Per Dominum Regem, ad relacionem Domini Alb. de Roya, Tesson ; et, plus bas : Facta est coUatio duplicata ; et scellé en lacs de soye, de cire verde.
Collation faite audit original en parchemin cy-dessus transcrite à Rouen, au greffe de la Cour de Parlement le i3« jour d'avril après Pasques iS^S (3). (Copie).
FONDATION DU PRIEURÉ DE SAINT-THOMAS-SUR-SCIE, PAR GUILLAUME PASNAGB VERS I lyS.
Notum sit universis presentibus, sive fiituris, quod ego Gnillelmus Pasnagius (4), quantum mihi divina tribuit
(i) Cette charte de Henri U a été publiée dans le Monasticon An^ glicanum, t. VI, p. 1106.
(a) Mauves au Perche, canton de Mortagne (Orne), une des seigneuries qui furent données en apanage par saint Louis à son fils Philippe, mars 1268. Ordonnances des Rois de France, t. XI, p. 341 .
<3) Le registre du Parlement manque pour cette date.
(4) Un Hugues Pasnage cité en 1 198. Stapleton, Rotuli Scacarii Norm,^ t. llf p. 438. Le Bois Pasnage indiqué comme faisant partie
miseratio, sollicitus de salute anime mee et mee conjugis Theberge, fratrumque meorum Ascelini, Amelii, Radul« phi, Rogerii, omniumque predecessorum meorum, in presentia venerabiiis domini mei Rotrodi, Rothomagensis archiepiscopi, dedi Deo et Sancto Victori totum pratum de Spina ut in eo ab abbate prefati Beati Victoris monachi constituanturqui, in honore omnipotentis Dei et Béate ipsius genitricis Sanctique Thome, martiris atque pontifias, ecclesiam ibidem edificent,cui, die nocteque, religiosa cnriositatestudeantdeservire. Adcujusedificationem^ipsorumque monachorum procurationem, dedi ecclesiam Sancti Machuti eu m omnibus pertinentiis suis et totam terram que prefato adjacet prato inter viam qua a Petra ( i ) egrediturad Pencum(2) etviam Haiaemilitaris(3) ut^cum sex bospitibus qui inter duas prefatas vias manent, sexaginta acre ibi perficiantur. Hanc autem meam donationem ut sit libéra ab omnî exactione et quieta ab omnibus calumpniis et querelis, beredibus meis in perpetuum tenendam atque tuendam precipio sîgillique mei impres-
de la fieflerme Roger de Mortemer, vers le milieu du xv* siècle; comme contenant 40 acres et borné par le chemin de Saint-Victor à Saint-Hélier en iSya.
(i) Saint-Sulpice de la Pierre, ancienne paroisse réunie à la commune de Saint-Maclou-de-FoUeyille.
(2) Pancon, hameau de l'ancienne paroisse de la Pierre. Penchon, d'après le Glossaire de Godefroy, serait « l'endroit où l'eau d'un moulin s'écoule et est arrêtée par une écluse : La même interprétation avait été donnée par Ducange au mot Pencelluwi.
(3) Ces mots doivent désigner une palissade servant de défense à un château. Haia^ est-il dit dans le Glossaire de Ducange, à la suite de ce passage d'un capitulaire de Charles-Ie-Chauve, Quicum^ ne istis temporibus castella et firmiiates et haias sine nostro verbo fecerint, est pris pro militari vallo quod ex palis conftcitur et équivaut à palissade.
âone confirme. Inde adhibeo testesdominum Radulphum de Watnevilla, cancellarium scilicet domini Régis ; Willelmum Fraisnel, archidiaconum; Robertum, capellanum domini Rotfaomagensis ; magistrum Herbertum, priorem de Monte Infirmorum; Robertum, priorem Sancti Victoris, et Guarinum, monachum ejusdem loci; Rogerium sacerdotem de Sancto Victore; Gislebertum filium Willelmi, Rogerium de Huanmaisnil, Radulphum de Ripparia, Radulphum, camerarium, et multos alioe(i).
(Sceau perdu).
(i) Cette donation a dû suivre de bien près la canonisation de S. Thomas Becket, qui est du 4 des ides de mars 1 1 73. Elle est certainement antérieure à la charte de Rotrou, de 1 1 75, qui la rappelle pour la confirmer. On peut donc considérer le prieuré de Saint-Thomassur-Scie comme un des [H'emiers établissements qui furent consacrés en France au culte du saint martyr. Ce n*était plus, et depuis longtemps qu'un 'prieuré simple sans religieux, lorsque, sur la demande de l'abbé Terrisse, il fut réuni à la cure de Saint- Victor par décret de Tarchevêque du 29 juin 1766, et par lettres-patentes de juillet de la même année, enregistrées au Parlement le a 3 décembre suivant. L'analyse qui est donnée de la donation de Guillaume Pasnage à la suite de l'ancienne copie de la charte de Hugues de Mortemer, contient ce passage qu'on ne voit pas dans le document ici publié et que ne rapporte pas non plus la charte de Rotrou de 1175 : Post decessum uxoris sue Thebergt {dédit) boscum qui Faiel dicitur et totum hoc quod habebat in molendino de Fovea quia de dote sua sunt. Il s'agit probablement du Fayel à Cressy : « i4<f boS' cum qui vocaturle Faiel », i a56 ; « Faiellum situmjuxta terram Guillelmi dicti Lenfant », i283 (Cart. de Cressy, f> 11 v«), et du moulin de la Fosse à Saint- Victor, que je vois cité à Saint- Victor vers i5i8. Le nom de la Fosse servait à désigner des moulins dans un grand nombre de lieux.