PIÈCES JUSTIFICATIVES
(Voirchap. 11, p. 38.)
£55at d*une généalogie de la famille des Busleiden ^
l*" Jean de Busletdejs» chevalier, seigoeur de Busleyden, vivait en i232, et épousa
Françoise de Brusfeld, fille de Warner, chevalier, sire de Brusfeld , de qui il eut: S"" Pierre, écuyer, mort en ^1366, qui épousa Marguerite de Malborch, de qui il eut: S*" Pierre, chevalier, mort en 1413, qui épousa Odile de Dobbelstein, de qui il eut : 4"* Henri, chevalier, mort en 1419, qui épousa Marguerite van Ëtteren, de qui il eut: 5° Gilles, seigneur de Ghiers et de Busieyden , fait chevalier par Philippe le Bon ^ et
chambellan de Charles le Hardi, il épousa Jeanne de Musset, de qui il eut : 6° Gilles ^ chevalier, seigneur de Busieyden, Ghiers et Ter-Herst, Rode et Sonelaer,
mort en 1536; il épousa Adrienne de Goudeval, vicomtesse de Grimberghe, fille de
Nicolas, chevalier, maître d'hôtel de l'archiduc Philippe, qui acheta, en 1512, le vicomte
de Grimberghe. Gilles eut de sa femme :
7" a. François, chevalier, seigneur de Herst; 6. Nicolas, chevalier, seigneur de Busieyden, Ghiers et Ter-Tammen, vicomte de
Grimberghe (son fils du nom de Gilles de Busieyden fut bourgmestre de Bruxelles. —
Nobil. des P.-B., I. c, p. 116) ;
c. Jérôme, gentilhomme de la maison du pape , à Rome ;
d. Guillaume ^ écuyer, qui mourut, laissant seulement deux bâtards;
e. Anne, qui épousa Arnold d*Eynatten, chevalier, seigneur de Schoonhoven et d*HeuieIen.
' Nous Kproiluisons, sans pouvoir la rectifier, la première esquisse d*uD tableau gëDëalogique laissée par Paquet, au tome I de ses Ftuti acad. Lov., fol. 476. On remarquera qu'il adopte Busieyden.
* Anobli par lettres de février 1471 , il fut secrétaire et greffier de Pétat noble de Luxembourg. Nobiliaire des Pays-Bas , Louv., 1760, part. I, p. 10.
' Les autres frères de Gilles étaient François, archevêque de Besançon, Jérôme, chanoine de Cambrai, de Sainte* Gudule , etc., et prévôt d^Aire , et enfin Valérien.
* Guillaume Busleiden , qui , comme membre de la famille, avait droit de présentation aux chaires du collège, intervint, en 1569, en faveur de Petnis Pierius à Smenga, sollicitant la chaire d'hébreu. Voir ci-dessus, cbap. VIII. p. 348.
L'historien du Luxembourg , le P. J. Berlholet , cite parmi les maisons nobles de ce pays ^ : Busieiden ou Bauschleiden près d'Ârlon, mais de la prévôté de Bastogne, < qui portait d'argent à la fasce de gueules, ayant en pointe une rose de même et, selon quelques-uns, d*azur à une rose d*or à la fasce haussée de même. > .
(Voirchap. U, p. 47.)
Extraits du Testament de Jérôme Busieiden, relatifs à l'érection du collège des
Trois- Langues.
Foppens a reproduit cette pièce au tome lY de la Diplomatum Belgicorum nova collectio, qu'il a publiée comme supplément aux Diplomata Belgica d'Aub. Miraeus ^. Nous nous contenterons d'analyser les préliminaires du Testament de Jérôme Busieiden et les dispositions qu'il a prises en faveur des pauvres, des églises auxquelles l'attachaient ses titres, et de quelques membres de sa famille '. On verra que le promoteur des études nouvelles n'avait pas désappris le langage de la foi chrétienne et mis en oubli les œuvres traditionnelles de la charité.
Testamentum, verepium, reverendi admodum D. Hieronymi Buslidh, presbyleri, Praepositi ecclesiae Aeriensis in Arthesia, nec non ecclesiae S. Rumoldi Mechliniae Canonid; in quo etiam exhibetur instituta per illum fundalio celebris collegii Trilinguis, sive Buslidiani, in academia Lovaniensi, anno 1517.
In nomine Sanctae et individuae Trinilatis, Patris et Filii et Spiritus Sancti, amen. Quoniam caduca et fragilis est vita humana, et cujuscumque vocationis hora incerta adeo ut quo in loco, quo tempore ea nos exspectet nedum sciamus, verum id satis quidem prospicere nequimus; ergo nos illam exspectare omni tempore, omni momento debemus, memores verbi Apostoli, quia illa non tardât, et quae de lerra sunt in terram rever-
tuntur Quare ut conccdente Deo adhuc corpore sospes, et mente sanus, ad
meum, non alienum, arbitrium rem omnem mihi a Deo collatam proinde disponam, transitoria scilicet in aeterna, felici quodam commercio commutando, curavi illud Isaïae imilari, dispone Domui tuae, quia morieris et non vives, etc.
€ Ego HiERONTMUs BusLiDius Arieusis Praeposilus, statui hoc Testamentum condere,
* ffist. ecclés. et civile du duché de Luxembourg, t. VI, p. 42.
* Tomus IV, BruxcUis, ap. Pelrum Foppens, 1748, io-folio, pp. 642-48 (caput CXXVIII).
^ L'éditeur n*a omis dans celte pièce que quelques détaib concerDaot des affaires de la maison Busieiden.
meo cirographo subscriplum, et sigillo muoitum; cui ila vim esse volo, si id ipsum totum, vel ejus parlem ante morlem non revocem. >
Après une prière très-bumble adressée au Dieu Créateur dans les termes de TÉcrilure, le testateur, qui est à la veille d'un long voyage, règle ce qui concerne sa sépulture sMl vient à mourir , soit en deçà , soit au delà des Pyrénées :
« Deinde hoc vile cadaver meum, vitiis prob dolor! multis contaminatum, quia terreum est, statuo terrae reddendum; idque minori quo fieri poterit pompa, atque impensa inhumandi, videlicet in choro basilicae divi Rumoldi opidi Mechliniensis,ad latus dextrum summi altaris; et hoc, si in hac profectione mea Hispanica clausero diem extremum in regno Franciae, aut citra Alpes.
2> Item volo, ut ad parietem contiguum monumenti mei inûgatur tabella illa depicta, quae extat in oratorio domus meae, et fiant duae alae ad praefatam tabellam in quarum altéra depingatur repraesentatio mea, in altéra inscribatur epitaphium aliquod in mei memoriam.
» Si vero in Hispania moriar, aut ultra Alpes, cupio inhumari in aede divi Bernardi juxta Toletum, in sarcophago, in quo frater meus archiepiscopus Bisuntinus positusest. »
Ensuite , Jérôme Busleiden établit à perpétuité une messe quotidienne de Requiem dans Téglise où il aura reçu la sépulture et ordonne, outre la célébration de nombreux sacrifices après sa mort, une distribution d*aumônes (veris pauperibus Christi) montant à la somme de deux cents florins du Rhin.
Il fonde, de plus, un service anniversaire en Téglise de Saint-Rombaut à Malines avec les mêmes libéralités, dont avait donné l'exemple Charles de Ronchicourt, conseiller ecclésiastique en cette ville, mort le 15 juillet iK06. Puis viennent les autres ^lises d*oii Jérôme Busleiden tenait ses diverses dignités* : à Téglise de Saint-Pierre, à Aire, il lègue cent florins du Rhin, et il y fonde également un anniversaire^; à la fabrique de chacune des églises de Sainte- Waudru à Mons et de Notre-Dame de Cambrai ', il lègue vingt florins du Rhin , et de même aux églises de Sainte-Gudule à Bruxelles et de Saint- Lambert à Liège; il en lègue cent à Téglise paroissiale de Steenberg et le même nombre au couvent des Carmes d*Arlon , fondé naguère par son père.
Dans les trois mois qui suivront sa mort, J. Busleiden entend qu'une somme de trois cents florins soit distribuée aux pauvres par les mains d'Adrien Josel , chanoine d'Anvers, à qui il a manifesté formellement cette intention.
Puis, Busleiden prend une disposition particulière au sujet de la maison qu'il habi-
' Voy. plus haut chap. II.
' Prévôt de Téglise d*Aire, qui possédait un morceau de la Vraie-Croii du Sauveur, Jérôme Busleiden fit don à cette église d'une grande croix dorée, ornée des insignes de son frère François, autrefois archevêque de Besançon ; il manifesta à ses anciens confrères du chapitre le désir exprès que la relique susdite fût enchâssée dans cette croix , et qu^elle fût ainsi portée à la procession , comme on était accoutumé à le faire jadis. Testam. ibidem.
' Archidiacre de Cambrai , il légua en outre dix florins du Rhin à Paumônerie de cette église.
tait à Malines, et qui se composait d'achats successifs et de constructions nouvelles par lui ordonnées. Il charge ses exécuteurs testamentaires de vendre cette maison au plus haut prix possible, et de faire du produit de ce bien trois parts égales attribuée Tune à son frère Égide ou Gilles, l'autre à son neveu François, fils de son frère Valérien, et la troisième aux boursiers de la fondation ci-après désignée. C'est aussi à celte fondation que doivent élre rapportées les maisons contiguës à sa propre demeure qu'il a précédemment décrite : il est donc exact de dire qu'à part la réserve qu'il faisait pour cette maison de Malines et la valeur des legs et aumônes qu'il prenait soin d'énoncer, J. Busleiden faisait passer la plus grande partie de sa fortune dans l'institution universitaire qui porterait le nom de Collège des Trois-Langues. C'est un tel dessein bien mûri dans son esprit, qu'il a exposé avec détail dans son testament dont le texte suit :
€ De reliquis omnibus bonis meis, tam mobilibus quam immobilibus institui volo et stabiliri unum Collegium, in Universitate Lovaniensi, in collcgio sancti Donatiani, si ipse locus commode obtineri possit : vel alias in collegio Atrebatensi.
» In quo erunt tredecim Bursae, eo modo, ordine et forma, ut infra patebit.
i Primo octo Bursae pro octo juvenibus, valons viginti quinque florenorum Renensium communium, qui propriorum parentum sacramento, ac insuper provisorum ipsius coUegii infra nominatorum diligenti examine vere pauperes probati sint, quorum parentum facultates nullo modo suppetant, quibus honesle in studiis litterarum alerentur ipsi juvenes; scilicel ipsos a parentibus annuos viginti quinque florenos Renenses communes recipere non posse, sine status et conditionis ipsorum parentum notabili detrimento.
» Item quod siut legilimo matrimonio procreati; ita ut eorum duo sint Buslydii, aetatis decem annorum, ad omne minus, quorum ingenium ac indoles et jam percepta aliqua litteratura spem praebeant fulurae probitatis.
» Praelerea duo Marvillani, duo Arelunenses, unus Ariensis, et unusSteenbergensis, modo sint boni ingenii et competentis litteralurae, cujus communiter mediocrem primarium Lovanii esse decet, ac alias taies, ut inde nolabilis in Ecclesia Dei fruclus sperari possit, et qui decimum lertium annum attigerunt.
> Quos omnes, simul et alios duos juvenes, de quibus postea dicetur, volo juxla statuta Universitatis visitare Lecliones Grammalices et Philosopbiae, usque ad gradum Magisterii, quem adipiscentur si velinl; ad quem parentes necessariam impensam ministrabunt.
» Diebus vero dominicis et festis, loco lectionum quas in Collegiis Artium audirent a praeceptoribus, in hoc meo collegio principia et rudimenta prima capiant in Linguis Graeca etHebraïca; simul accipientes aliquod linguae latinae, cujus principium habent, additamentum a Praeceptore Latino.
» Qui quidem Praeceptores , cum dictis diebus publiée non legant, ipsos juvenes lideliler instruere tenebuntur.
1» In eventum aulem , quo taies ex jam dictis locis non haberentur eo modo qualificati.
ut supra; luoc ex locis propinquioribus aliquos substitui voie et surrogari, ejusdem scilicet couditioDis, idoneitatis et qualitalis. Loca yero propinquiora iotelligo, quae ultra tria aut quatuor milliaria vulgaria a locis praenominatis respective non distant.
» Quod si plures ejusdem loci praerogativa aeque qualificati concurrerint, praefereudus esset pauperior, modo non sit omnino bebetis ingenii, aut alias minus aptus ad litteras, seu alias reprobandus.
» Très autem aliae Bursae pro tribus Praeceptoribus, viris undecumque eruditis, probatis moribus et vitae inculpatae statuentnr ; qui in dies legant et profiteantur publice in eodem collegio, tam christianos quam morales , ac alios probatos auctores omnibus eo adventantibus, in tribus Linguis, Latina scilicet, Graeca et Hebraica, diversis horis, pro sua et auditorii commoditate distribuendis , sine aliquo stipendio ab adventantibus exigendo , et non exacto acceptando.
» Salvo, quod in cubiculis suis particulares lectiones exercere poterunt; pro quibus ab auditoribus stipendium récipient, modo taies particularium lectionum commodum et fructum lectionum publicarum non impediverint.
» Quod diligenter invesligabunt et prospicient mei Provisores, et Praesidens; qui eas pro publica et communi utilitate prohibere poterunt.
i> Si insuper aliqui Praelati aut nobiles lectiones publicas visitantes eis aliquid obtulerint , boc ipsum honeste et cum gratiarum actione récipient.
i> Volo lamen , hujusmodi doua et munera extraordinaria ipsis tribus Praeceptoribus esse communia , et eis per aequales dividi portiones.
» Horum stipendium taie erit; videlicet duobus Praeceptoribus Graeco et Hebraïco, qui ex locis remotioribus accersentur, modo Lovanii aut alibi vicinis non reperiantur aeque idonei et docti, cuilibet stipendium destinabitur duodecim librarum Monetae Flaudricae, saltem per decennium. Ad quod majus stipendium statuendum, me induxit rei novilas, et ipsius principii difOcultas; quam fortasse multi vei apprime litterati rejicerent aut négligèrent; qui aliquantulum majori stipendio ducti, ad istud negotium peragendura vehementius incitarentur. Praeceptores etiam ipsos ex aliis Universilatibus haud facile nec parvo stipendio allicere valerent, qui eo l'acilius advoiabunt.
)» Verum tertius praeceptor iatinus, qui in lingua solum latina praefatos auctores prolitebitur, tantum sex libras ultra bursam seu mensae portionem recipiet; idque sem|>er sine aliqua diminutione.
y» Et post decem annos praefatos, Graecus Praeceptor et Hebraicus récipient tantum modo octo libras; attenlo quod lapsu temporis hujus decennii istarum linguarum traditio levior et magis vulgata reddetur; per quod et praeceptores alii pro hoc stipendio facile acquirentur, ex bis qui dictis artibus praefalo decennio durante incubuerint.
» Ipsi tamen antiqui Praeceptores semper pro boc stipendio, si velint, in suis lectionibus permanebunt, modo fuerint diligentes, nec in negotio torpeant.
> Poterit nihilominus dictum majus stipendium, vel pro necessitate, vel magna utilitate per meos provisores ad duos aut très annos continuari, extra dictum decennium; modo id commode per facultates liceat.
> Quorum trium meusae portio merito instituetur sex librarum similium, habita ratione dignitatis et eicelleotiae ipsorum Praeceptorum.
> Ex aliis autem octo libris mooetae Flandricae reslantibus ex slipendio decennaii, aul adhuc extra duos aut très aouos de quibus supra, Praeceptori bus Graeco et Hebraico statulo, institui volo duas bursas similes bursis dictorum ipsorum juveoum , pro duobus juvenibus quorum alter Mechliniensis, alter vero Lucemburgeosis erit, qualificati ut supra.
» Ilem omnes hi juvenes obligabuntur singulis diebus intéresse Missae, et ibi pro anima fundatoris et parentum ejus légère vigilias mortuorum in sacello ipsius coll^ii ; in quo perpétua missa fundata est, quae est viginti florenorum Renensium, eamque ad triginta florenos Renenses communes augeri volo; scilicet ex mea fundatione decem tlorenos Renenses communes superaddendo; sub his tamen conditionibus et oneribus infra dicendis.
» Scilicet ut imprimis ter aul quater in hebdomade legatur missa de defunctis; in aliis vero duplicibus et triplicibus et aliis diebus hebdomadae legatur missa de tempore, et addatur collecta pro Tundatore defunclo.
D Et in fine missae leget presbyter celebrans, respondentibus ipsis praeceptoribus, et juvenibus Bursariis De profundis cum collecta , pro anima fundatoris et parentum ejus.
» Item etiam in eodem sacello celebrari volo quater in anno anniversarium, videlicet in quatuor temporum primo die , in quo très missae celebrabuntur, quarum unam decantabit ipse sacerdos, qui missas quotidianas célébrât in eodem loco.
» Duae vero aliae per duos alios sacerdotes ad hoc per praesidentem invitatos celebrabuntur et legentur; una quidem ante missam çantatam, altéra post, et cantabit unus eorum epistolam, alter vero evangelium, juvabuntque juvenes in cantando ipsam missam. Observabuntur insuper vigiliae die praecedente, quibus omnes hi sacerdotes interesse debebunt, cum praesidente, praeceptoribus et juvenibus; praefatique juvenes in eis novem lectiones decantabunt, et in ipsa missa prosam Dies illa, dies irae, etc. Et post missam decantabuntur commemorationes et preces illae ante threnum, Subvenite Sancti Dei, etc., qui pro defunctis subnecti soient. Pro quibus omnibus ordino octo florenos annuos et perpetuos, per praesidentem ejusdem collegii in hune modum distribuendos. Primo : in quolibet anniversario erunt duae candelae cereae pro decem stuferis, et quilibet dictorum trium sacerdotum recipiet sex stuferos, ipsique simul cum praeceptoribus prandebunt.
j» Duodecim autem stuferi rémanentes, pro aliquali porlionis illius prandii augmenlo, et ipsorum trium praeceptorum vino sumentur; et in fine hujus prandii legetur per sacerdotem qui missam cantavil, respondente praesidente, aliis sacerdotibus, praeceptoribus et juvenibus. Miserere, cum De profundis, et collecta.
> Decantabuntur praeterea in dies in eodem sacello per ipsos juvenes Bursarios laudes Salve Regina, adstantibus praesidente et praeceptoribus; in quibus ipse sacerdos cele« brans dictas missas quotidianas cantabit collectam, si fuerit praesidens ipsius collegii, aut alius sacerdos de dicto collegio. Si vero fuerit extraneus sacerdos assumendus pro hujusmodi missis celebrandis, tune Bursarius senior eandem collectam decantabit, ne talis sacerdos in dies ad laudes veniendo nimium gravetur.
» Item tempore praodii et coenae (juvenum dico) aliquis juvenum quolibet die leget io aliquo latino auctore probato, juita ordinationem ipsorum praeceptorum , termiDabitarque hujusmodi lectio, cum praesidenti visum fuerit oportuoum.
> Item volo uDum esse receptorum boDorum et reddiluum dicti collegii , eujus stipendium aanaum crit vigiati* florenorum Renensium communium; ejusque erit singulis aonis statuto aliquo die coram ipsis Provisoribus et ia praesentia dietorum Praeceptorum reddere rationes suas et computum ; quibus parabitur prandium : pro quo lego supra portionem ipsorum praeceptorum, quae tuoc eis erit commuois, triginta stuferos : ad quod ipsum prandium iimito.
» Quo peracto, dabit praesidens euilibet provisori decem stuferos; qui si bujusmodi statuto die vacareoon possint, differatur in alium diem, iofra tamen mensem , sub poeoa perditorum dietorum decem stuferorum.
> Nec volo 9 quod aliis committaot vices suas, ni forte unus eorum; ita videlicet,quod ad minus semper duo eorum personaliter iotersint.
» Hoc munus seu oflicium receptoris simul habebit ipse Praesidens collegii, qui cum dicto stipendio pro praesidentia relinebit Bursam praesidentis antiquae fundationis, quae est viginti Renensium.
» Et in emolumentis ex commensalibus provenientibus cum tribus ipsis Praeceptoribus aequaliter participabit.
» Insuper praedictam missam quotidianam in eodem collegio celebrabit, si velit, et ad hoc commode vacare poterit sine dispendio, aut cilra incommodum ipsius collegii. Si vero eandem celebrare recusaverit , aut id ex re collegii facere non debeat, ordinabunt mei provisores aliquem ex ipso eodem collegio sacerdotem, qui id muneris subeat; et si nullus ibidem fuerit, tune aliquis sacerdos vicinus, vir bonae yitae, per ipsos ad istud offîcium assumetur, dictamque summam triginta Renensium recipiet. Item poterunt a dictis praesidente et praeceptoribus honesti aliqui commensales assumi, usquead numerum octonarium, non ultra, in eadem mensa; et utilitas bine proveniens cedet , partim in rem ipsius collegii et reparationem , partim vero in utilitatem ipsius praesidentis et praeceptorum, et hoc acquis portionibus.
» Poterunt et juvenes aliqui in mensa ipsorum juvenum Bursariorum , usque ad numerum quaternarium, dummodo sint de familia et génie ipsius fundatoris, aut praesentati et nominati, per eos ad quos praesentatio ipsorum Bursariorum spectabit, meos scilicet successores, de quibus infra dicetur.
» Qui juvenes solvent impensas suas juxta discretionem ipsorum provisorum, habita ratione temporum et penuria victualium, utilitasque inde proveniens applicabilur, ut supra.
9 Horum autem omnium juvenum commensaliumque sic assumptorum non bursariorum quilibet supra impensas mensae singulis annis exsolvere tenebitur unam libram grossorum, attenta doctrina speciali, quam ex ipsis praeceptoribus continuo accipient;
^ P'iginti quinque , ïn ipoQTapho.
cum quibus familiariter super dubiis loquentur; totaque summa liinc collecla ipsis tribus praeceptoribus distribuetur aequalibus portionibus.
» Item ipsi Bursarii juveues per vices, seu alternatim meosae ministrabunt, juxia ordioalionem praesidentis; slerneQtque leetos praesidentis, ei ipsorum praeceptorum. Unusautem praeceptorum semper mensae juvenum praeerit; quod cous eorum cuilibet per hebdomadas iacumbet.
> Volo praeterea, omoes ipsos juvenes Bursarios cum assumentur ad bursam , Busiidiis et Steenbergensibus dumtaxat exceptis, dare in mauibus praesideotis unam libram grossorum Flaodriae, ex qua praesideos faciet emi unum booum lectum; remaDebitque dictus lectus recedeoie ipso a dicto collegio, pro commun! utilitate in eadem domo. Ex qua pecunia sic recepta, si temporis cursu aliquid accrescat, ex que leetos emi non sit necesse, reservabitur pro reparatione domus et utensilium.
» Ipsis autem Buslidiis et Steenbergensibus meis sumptibus a proprio * lecti emenlur; quibus detritis lectis, qui ex aliis discedentibus remanebuni ipsi utentur.
» Si vero aliquem Bursariorum mortem obire contingeret ineodem collegio, etiam libri et vestes in rem collegii convertentur.
» Omnesque Bursarii juvenes, durante octennio, fructibus diclarum Bursarum gaudebunt, et non ultra; nisi aliquis dictorum Bursariomm adeo excelleret in studiis iitterarum, ut idoneus esset caeteris Bursariis minus eruditis ultra dictas lecUones communes profiter! lectionem aliquam extraordinariam; tune juxta provisorum discretionem ad biennium continuari possit.
> Semelque ad dictas bursas assumpti, ante dictum tempus octennii terminatum non destituentur, aut expellentur a dicto collegio, proplerea quia per bénéficia quae intérim ipsi assecuti essent, ditiores, aut forte satis opulenti evasissent; sed tempus ipsis praefixum, si velint, in eodem collegio perficient.
» Verum ut praedicti omnes Bursarii juvenes curiosius intendant Iitterarum studiis, volo et ordino, quod nullum fructum exsuarum Bursarum cursu percipiant, quamdiu ex dicto collegio absentes fuerint, ultra continuum 30 dierum spatium, sine licenlia Praesidentis obtenta; convertendislongioris absentiaeifructibus, in reparationem domus et utensilium.
» Quod si quis ultra trium mensium tempus absens fucrit, potcrit de ejus bursa veluti vacante pro alio disponi; nisi ipsius longioris absentiae (citra tamen semestre, quam nulle pacte concedo) gratiam a Provisoribus, cum allegatione rationabilis causae obtiuuerit.
)> Vacante autem aliqua Bursa , tenebitur Praesidens dicti collegii infra quindecim dies immédiate sequeutes bujusmodi vacationem iutimare curatis Ecclesiarum, et praelectis saecularibus dictorum septem locorum, impensis ipsius assumendi.
» Et tune in Ecclesia tribus dominicis diebus, dum ibidem major populi multiiudo concurrerit, bujusmodi vacationem publice immédiate et sine fraude publicabunt; inquirende fideliter, si sit aliquis volens ad bujusmodi Bursam praesentari.
' Leg. a principio in apographo.
» Qui abi reperlus fuerit, qualificatus ut supra , coram Decano et capitulo Ecclesiae collegiatae Saucti Pétri Ariensis, si ex Aria aut loco viciniori, modo dicto, fuerit oriundus.
9 Si MecblioieDsis , similiter coram Decano et capitulo Ecclesiae Sancti Rumoldi ibidem.
» Si vero Steeubergensis, coram fratre meo Magistro Egidio Buslidio vel ejus successoribus, et coram Francisco Buslidio mibi ex fratre nepote, aut ejus successoribus , et Magistro Nicolao de Naves, vita ejus durante.
9 Si talisassumendus Buslidius, Marvillaous, Arelunensisaut Lucemburgensis fuerit (ad quos illorum Bursariorum praesentationem spectare yoIo) compareat infra decem dierum spatium, petens a dictis aut eorum altero, modo dicto, ad talem Bursam praesentari.
> Si yero post dictos decem dies nuilus comparuerit , poterunt dicti successores et praesentatores, facta in locis vicinioribus inquisitione, unum alium idoneum praesentare.
9 Quod si etiam ex locis vicinioribus infra decem alios dies sequentes nuilus comparuerit, poterunt tune mei Provisores aliquem alium idoneum assumere ex aliquo dictorum septem locorum , vel loco ipsis viciniori, modo et ordine prius dicto; hoc ipso videlicet servato , ut oriundus ex aliquo illorum septem locorum praeferâtur nato in loco viciniori.
9 Quia autem pulo nullos Busiidios nunc esse idoneos ad ipsas Bursas, volo in principio erectionis hujus mei collegii ipsas duas Bursas pro Busiidiis vacare per duos annos, si nulli ex diclo pago ad eas apti et idonei inveniantur; sperans temporis biennii cursu aliquos se ad eas reddituros idoneos.
» Quapropter volo per Praesidentem immédiate post dictam erectionem eis insinuari ; et fructus harum Bursarum pro tempore hujus vacationis applicabilur aedificiis et reparationibus necessariis.
» Ex fructibus vero et utilitatibus, ad communem reparationem collegii modo dicto vertendis , sumetur etiam stipendium ancillae aut ancillarum si plures habendae sint.
» Erit aulem Praesidentis ollicium, collegium ipsum laudabiliter gubernare, praesertim juvenes quos pro viribus ad Litteras, et virtutes hortari debebit , eorumque illicita conventicula prohibebit.
» Clausurae nocturnae diligenter intendet; et in principio quadragesimae et in quatuor principalibus anni festivitatibus eosdem ad confessionem et circa eam necessaria, latino sermone brevi ac utili informabit, eorumque singulos errores emendabit.
> Quod si facere non possit, id ipsum Provisoribus intimabit; qui desuper juxla sibi iraditam poteslatem sincère et immédiate providebunt, ad aliorum exemplum.
9 Postremo hujus Fundationis piique instituti Provisores statuo, curatum Sancti Pétri Lovaniensis; Magistrum nostrum ordinarie seu communiter Praesidentem in disputationibus collegii ^ vel alioquin si taies disputationes non essent, Decanam ipsius
' Add. Theologorum \a apogr.
FacultalisTheologiae, et Patrem seo Priorem domus Garthusieosis Lovaniensis. Quibus quidem ProYisbribus dictas Bursas cum vacabunt coDferendiy reddituum collegii redemptioDem recipiendi, novosque rursus emendi , ac alia quaecumqae ipsias collegii bonaapprebendeadi, vendendi, alienandi, ac alias proutde propriis bonis» pro collegii quidem necessitateaut magoa utilitate, disponendi, Bursasipsas pro BursariisdemeritissuspeDdendi ac etiam aliis conferendi, singulis anois rationes et computum de receptis et eipositis audieodi , emendandi , corrigendi , et approbandi; dubia quaecumque et difficullates circa banc meam FundatioDem émergentes interpretandi , et moderaodi, novas Régulas et Statuta (si expediens videbitur) concedendi, ac omnia et singola faciendi, quae circa hoc primum institutum necessaria videbuntur, vel quomodolibet oportuna, salva semper, quanto proximius fieri poterit, mea iotentione pleuariam tribuo auctoritatem.
j> Super quibus omnibus conscientiam illorum et honorem, simul et ipsorum praesentantium , pro ea parte quae ad eos spectat, onero; orando illos in visceribus Cbristi , ut taies se gérant in hoc negotio quales ego illos futuros opto et spero, ad laudem Dei oplimi, ad augmentum cultus divini, decorem uoiversalis Ecclesiae, et Religionis christianae, quam bac pia institutione et salutari fundatione, per universum orbem magis magisque confirmatam et propagatam iri cupiô.
1» Si vero aliquid de meis accrescat, praescriptis débite completis, dono et lego eisdem Bursariis meis, sic ut praemittitur fundandis. Illosque meos veros legitimos et indubitatos heredes in hujusmodi residuo bonorum meorum facio et instituo.
» Ita tamen , ut in reparatione et aedificiis pars una ponatur , altéra in augmento Bursarum, justa meorum Provisorum discretionem.
> Et ut omnia et singula praemissa debitae executioni demandentur, suumque quam brevissime poterit sortiantur effeclum, omnibus melioribus modo, via, jure, causa, et forma, quibus effîcacius possum, ordino, eligo et deputo, si fundatio dictorum alumnorum fiât in collegio Âtrebatensi Lovanii supradicti, Decanum Mechliniensem Magistrum Joannem Robbyns, una cum aliis infra nominandis. Si vero in collegio Sancti Donatiani, in locum dicti Decani surrogari cupio Magistrum Joannem Slercke, de Meerbeke, praedicli collegii Sancti Donatiani Rectorem, praeterea Magistrum Adrianum Josel canonicum Ântverpiensem, aut si ipse huic negotio vacare non posset, rogo quatenus hominem probum et fidelem, qui juxta meum votum hanc meam institutionem ad finem perducere possil pro se instituât; Nicolaum deNispen et Bartholomaeum de Wessem Execu tores meos.
2> Quibus tribus, scilicetdecano, aut Meerbeke, Nispen et Âdriano Josel, pro onere executionis, cuilibel eorum lego quinquaginta florenos aureos.
» Et dicto Bartholomaeo de Wessem, summam ducentorum florenorum aureorum; mediante qua summa contentus erit, nihil amplius petere, occasione slipendiorum suorum, et praefati legati executionis per dictos omnes, acceptare hoc onus volontés, absentes tamquam praesentes, et quemlibet eorum in solidum (ita quod non sit melior conditio primitusoccupantis, necdeterior subsequentis, sed quod unus eorum inceperit, aller eorum id prosequi valeal, mediare pariter et tcrminare.)
^ Quibus et eorum cuilibet io solidum do plenam et liberam poteslatem, auetoritalem et mandatum, omnia et singula, per me, ut praefertur, desiderata, petita et ordinata gerendi,facieDdi, procuraodietexequeDdi, omnia etsiogula crédita mea, redditus, proventus, peasioneset pecuoiares summas michi debiias, ab omnibus personis, et coram quibuscumque judicibus, vigore hujusmodi teslamenti mei petendi, exigendi, levandi, et recipiendi , de reeeplis quoque et levatis quittantiam, acceptilalionem, cedulas verbo vel in scriptis dandi, et faciendi; unum quoque et plures subexecutores loco suo aut eorum cujusiibel, cum simili aut limitata poteslate substituendi , eosque cum expedire videbitur revocandi; et generaliter omnia et singula faciendi, quae in praemissis aut circa ea quaelibet necessaria videbunlur et oportuna.
» Et ut praenominati mei Executores hoc onus execulionis libentius acceptent, nolo eos de hujusmodi executione aut aliquo praemissorum cuicumque viventi reddere rationem; concedens eorum singulis, si quae in praemissis obscnra vel ambigua occurrerint, liberam ea declarandi et interprelandi facuitatem.
» Et etiam numerum dictarum Bursarum mearum instituendarum minuere vel augere, juxla qualitatem et quantitatem facullatum mearum (piis legatis et debilis liquide omnibus persolutis) superextantium.
j» Volens insuper et desiderans, ut si hujusmodi teslamentaria disposilio forte jure Testamenli non sit valida, propter alicujus personae praeteritionem , solemnitalum et legum vigore requisitorum omissionem, quod id sallem jure codicillorum seu donationis causa morlis, aut inler vivos, seu quomodolibet alias, ut ullimae defunctorum voluntates, praecipue juxta pontificii juris sanctiones, valere possit et valeat, et pleni roboris firmitatem obtineat. Cassans praeterea, annullans et irritans quodvis aliud Testamentum, seu codicillos a me quomodolibet conditos; salvo mibi semper jure addendi , diminuendi, corrigendi, mutandi.
» Acla fuerunt haec in domo mea Mechliniae, per me dictitata et propria manu subscripta die XXII mensisjunii anno a Nativitale domini millesimo quingentesimo decimo septimo.
j» Sic scriptum. Haec est voluntas mea et disposilio testamentaria , quam ego Hieronymus tesiator in omnibus et singulis articulis suis post mortem meam per Executores supra nominatos, ocius ac fieri poterit, commode exequuta iri fideliler cupio; testamentaria bac subscriptione mea manu propria fada et sigilli mei appensione roborata.
» Actum in domo habitationis meae Mechliniae die XXII junii anno millesimo quingentesimo decimo septimo.
» Denuo sic subscriptum : ita est, ut supra; Busiidius Ariensis Praepositus Testator, manu propria. De et super quibus omnibus praemissis ante dicti Executores, nomine quo supra executorio, petierunt a me Notario publico infra scriplo sibi fieri, confici atque tradi, unum vel plura publica instrumenta.
» Acta fuerunt haec Mechliniae ante dictae Cameraccnsis dioecesis, in loco capitulari dictae ecclesiae sancti Rumoldi , sub anno, indictione, mense, die, et pontificatu praescriptis, praesentibus ibidem honorabilibus et discretis viris Dominis Symone Robosch,
Joanne Joannis, Nicolao de Sloytere, Joanne Hoeldere presbyteris, dictae ecclesiae beneficialis, et Symone Reys, virgario, dictae Cameracensis dioecesis, testibus ad praemissa voeatis specialiter atque rogalis.
(Voirchap. 11, p. 41. )
Poésies latines de Thomas Morus en l'honneur de Jérôme Busleiden , au sujet de ses vers, de sa demeure et de ses collections d*art *.
De NuMMIS ANTIQUI8 APUD HlERONTMUM BUSLIDUNUM SIRVATIS.
Roma suis olim ducibus quam dcbuit, illi
Tarn dcbentomnes, Buslidiane, tibi.
Roma suis ducibus scrvata est : ipsc réservas
Romanos Roma praemoriente duces.
Nam quae Caesarcos antiqua nomismata vultus,
Aut refcrunt claros tumve priusvc vires :
Haec tu saeclorum studio quaesita priorum
Gongeris, et solas has tibi ducis opes. Cumque triumphaleis densus cinis occulat arcus,
Ipse triumphantum nomen et ora tcnes.
Ncc jam Pyramides procerum monumenta suorum
Tarn sunt, quam pyxis, Buslidiane, tua.
Ad eundem.
Ecquid adhuc placidam, mi Buslidiane, Camocnam
Tua coerces capsula?
In (enebras abdis cur dignam luce, quid illi?
Quid invides mortalibus?
Musae fama tuae toto debetur ab orbe,
Quid huic repcllis gloriam?
' Il nous a paru qu'il n'y avait point de plus bel hommage à la mémoire du généreux Mécène, après les louanges d'Érasme, que les vers, peu connus en notre pays, du grand et malheureux chancelier qui fut aussi son ami. Ils font partie du recueil des œuvres poétiques de Thomas Moms portant le titre à^Epigrammata et compris dans les œuvres complètes de More, latines et anglaises, imprimées plusieurs fois. Nous les donnons ici diaprés une curieuse édition du XVI"'* siècle qui comprend TUtopie et d'autres traités latins du publiciste lettré : Thomae Mort jingliae omamenti eximii Lucubrationes , etc., Basileae, ap. Episcopium F., 1563 (in-S"), pp. S58-260. On les lit aussi (fol. r50 et 31) dans une édition revue de ses œuvres latines, faite à Louvain, en 1565, in-folio , chez Jean Bogard, et portant Tapprobation du professeur de théologie , F.-J. Uentenius.
Gratus ab bac fructus toti debetur et orbi ,
Quid unus obstas omnibus?
An tibi casta procul coetu cohibenda yirili
Cohors videlur virginum?
Sunt haec virginibiis fateor metuenda, sed illis
Deyirginari quae queunt Edc tuam intrepidns, pudor est inflexilis illi,
Nec ille rudis , aut rusticus.
Ut tua non ipsi cessura est virgo Dianae,
Pudore grata lacteo :
Sic tua non ipsi cessura est virgo Minervae ,
Sensu, lepore, gratia.
Ad Builidianum de aedibui magnifias Mechliniae.
Cuita modo fixis du m contempiabar oceiiis
Ornamenta tuae, Buslidiane, domus, Obstupui, quonam exoratis carminé fatis
Tôt nirsus veteres nactus es artifices?
Nam reor illustres vafris ambagibus aedes ,
Non nisi daedaleas aedificasse manus.
Quod pictum est illic, pinxisse videtur Apelles :
Quod sculptum, credas esse Myronis opus.
Plastica quum video, Lysippi suspicor artem :
Quum statuas, doctum cogito Praxitelem.
Disticha, quodque notant opus, at quae disticha vellet ,
Si non composuit, composuissc Maro.
Organa tam varias modulis imitantia voces,
Sola tamen veteres, vel potuisse negem.
Ergo domus tota est, vel saecii nobile prisci,
Aut quod prisca novum saecula vincat, opus.
At domus bacc nova nanc, tarde seroque senescat,
Tune videat dominum , nec tamen usque senem.
( Vuirehap. 111, p. 83.)
Texte de la lettre écrite de Rome aiix Rév. docteurs de la Faculté de théologie de Louvain, par Albert Pighius, camérier secret du pape Clément VII, en date du 12 jtii/letio2o\
Venerabiles ac Doctissimi Domini Preceptores mei obseï vandissimi. S.
Pessime hic audit veneranda ac Sancta illa Facultas vestra, ob maledicentiam quorumdam inter vos seditiosorum , qui in suis ad populum concionibus non cessant insanis clamoribus vexare Erasmum Roterodamum, virum certe quem noslra vidit etas eloquentissimum et eruditissimum , et tam apud PontiOcem ac Oplimates omnes, quam universos qui in literis nomen habent, magnae imprimis gratiae et auctoritalis, quibus hoc unum agere ac moliri videntur, dum videlicet eum nunc ut hereticuni, nunc ut Lutheranum, et nescio quibus aliis nominibus traducunt apud populum, ut qui uuper pro nobis et catholica Gde ex professo se adversarium fecit Luthero, et quem Pontifex , prudenter inlelligens quantum unus in alterutram partem momentum adferre potest, nullo non beneficii génère studet sibi demereri, hune a nobis aliènent, et pro uno Luthero, quasi dissenlionum et scismatum nondum satis esset, exsuscitent plurimos.
Commiserat Sua Sanctitas Reverendo Domino Theodorico Hezio * hinc proficiscenti , ut suo nomine amice illos ac secreto moneret, quo posthac discerent loqui modestius, et quemadmodum decet Theologos, et Religionem professos, quales nominatiin hac in re accusali sunt. Sed cum intérim non cessarent assiduae querelae multorum, quorum, eorumque maximae auctoritatis virorum , et non unius Erasmi solum , literas mihi ostendit R"' D. Datarius, nisi forte ego intervenissem féliciter, jam datum esset Erasmo apostolicum brève rigorosum admodum , adversus Lovanienses Theologos detraclores suos. Quo cum videbam honori facultatis vestrae imprimis derogatum iri, resliti omnibus viribus (nihil dubitans mox ut hinc exivisset evolaturum in universum orbem), et maximis laboribus vix impetravi ut retineretur. Tamen loco iilius mihi injunclum est ad vestram Universitatem scribere, ut omnino providcat ne plures istinc querelae afferantur.
Erasmo eliam jussus sum hac de re per literas satisfacere. Quare mei officii esse putavi etiam ad V. P. scribere, et monere easdem ut rationem habeant honoris sui, quem
* Cette pièce a été publiée pour la première fois par le Plat, daos le fascicule anonyme très-rare qu'il a intitulé : Recueil de quelques pièces pour servir à la continuation des Fastes académiques de l'Université de Louvain (Lille, 17S3, petit in-4'', pp. 48-51 ), et elle a été réimprimée par le baron de ReifTenberg d'après ce texte, dans la première livraison du tome I des Notices et extraits des manuscrits de la bibliothèque de Bourgogne (Bruxelles, 1839, in-4*, pp. 34-36), qui n'a pas eu de suite.
En reproduisant cette lettre à cause de son poids dans la question d'histoire que nous traitons au chap. 111, nous en avons corrigé le texte latin et copié l'orthographe en quelques endroits , d'après l'original que nous avons sous les yeux, et qui appartient à la collection d'autographes de M«' de Ram.
* Th. Hezius avait été secrétaire d'Adrien VI. Érasme lui avait écrit en septembre 15S4,en lui envoyant son traité de Libéra arbitrio. {Epist , I, 809.)
hic studuimus roodis omnibus facere non vulgareni, el diligenlissiroe semper promovimus, cui per illam nonnullorum pervicaciam , maledicentiam et delractiones , et per aliorum assiduas contra vos querelas plarimnm derogatur.
Meo itaque judicio quam rectissime facietis, si eos qui bis querelis dare non cessant occasionem, modestius loqui cogatis, et donnino Erasmo per literas vestrasquam primuro satisfeceritis; ut intelligat sibi poslbac ab illis nihil timendum fore, et Sanctissimi Domini nostri pro se mandata apud vos profecisse aliquid. Quo vos non ditferat excusare, imo et suis literis commendare apud R'>"' D. Datarium et reliques hic amicos, ne paucorum culpa praeclarissimae Facultati imputetur. Quod scio illum, si scripseritis, pro sua humanilate facturum magniûcenlissime.
Ego intérim pro mea virili non cessabo honorem vestrum, quem et meum duco, tueri ac defendere.
Valete féliciter, el banc festinantissime et neglectissime scriptam compositam (cptam) aequi consulite; oppriroebar enim mullis simul occupationibus quum festinarel veredarius, et plurima simul scribenda erant.
Ex palatio Apostolico Die xu' Julii 1525.
E. D. V. Alumnus devotissimus
ÀLBERTUsPiGHius, Câpeh. S. D. N. Cubicularius secretus.
Inscriptio erat : < Reverendis Pribus ac Doctissimis viris Decano et Facultati Theologiae insignis studii Lovaniensis. »
( Voir chap. IV, p. 99.)
Série des présidents du collège de Busleidm ou des Trots-Langues à Louvain.